Ku Lunghiselela Nkarhi wa Muhlahlamusi eka Munhu la Nga na Dementia

Nkarhi wa muhlahlamusi wu nga va wu tala swilo hi nkarhi lowukutsongo. Papila yo olova yi nga pfuna munhu na mupfuni wakwe ku vutisa swivutiso swa nkoka, ku twisisa mpfumawulo naswona va hambeta na tinyiko to tlhela ta kombisa leswi landzelaka. Munhu la hlayisaka dementia a fanele ku tshama a ri xiphemu xa nkhuvo ni swiboho hi ku ringana leswi a swi lavaka.

Buku ra Alzheimer’s Association hi ku tirhisana na muhlahlamusi ri komba ku tsala swivutiso, ku tsala ntsintsho wa swilo leswi cincaka ni ku vutisa muhlahlamusi a hlamusela papila. Ndzayo wa Dementia Australia hi ku tirhisana na vadokodela wu kandziyisa xivumelano, ku yingisela munhu ni ku paluxa vutivi hi ndlela yo sirhelela loko swi lava. Leli tluka i switsundzuxo swa ku lunghiselela hi ku angarhela, a swi ri ndzayo wa vutshila hi rihanyo.

Ndzi lunghiselela njhani handle ka nkarhi?

Vutisa munhu leswi a lavaka leswaku muhlahlamusi a swi tiva. Tsala lisiti yo koturisa ya swivutiso hi nkarhi wo fanaka, kutani sungula hi leswi nga ha nkoka. Loko lisiti yi leha, vutisa ofisi loko nkarhi wo leha kumbe nkarhi wo landzela wu ta pfuna. Munhu a nga lava ku rhwala tsalo ya papila endzhaku ka ku endzela kutani a nga ri kumbuli hinkwaswo hi nkarhi wa nkhuvo.

Hlamusela swicinca hi marito yo olova. Tsala leswi endlekeke, loko swi sungule, leswi endlaka hi nkarhi kutani leswi munhu a swi vonileke ha swona. Xikombiso, “U yime ku ya eka ntirho wa ntsangu wa xiyimbelo hi vhiki ro hetelela” swi nga pfuna ku tlula “U ha tsakela ku tikarhatela”. Katsa xiyimo xa munhu hi yena, naswona u nga teki xiyimo xo karhi tanihi xivangelo xa mavabyi.

Rhwala tivhasi ta mirhi leti nga ni nkoka, kuka mirhi yo hlawula ni ya le ndzhaku ya rimba, tiyisa kuhlanganisa na mihlovo ya miri ni swi tlhamuseriwa. Vutisa ofisi leswi tivasi kumbe rikhodi leti faneleke eka nkarhi, kutani u nga kumi swo tala swi nga ri swa nkoka ku tlula leswi nkarhi wa muhlahlamusi wu swi lavaka.

Ndzi katsa njhani munhu eka nkarhi wa muhlahlamusi?

Vutisa munhu loko a lava u nghena eka nkarhi wa muhlahlamusi. A nga lava ntsengelo wa ku ya naswona a tsakela ku vulavula na muhlahlamusi a ri yexe, kumbe a nga n’wi amukela u tsala tinyiko. Vutisa munhu leswi a lavaka leswaku u n’wi pfuna ha swona ku sungula nkarhi.

Pfumelela munhu a hlamula swivutiso swa muhlahlamusi ku sungula. Engeta switsundzuxo ntsena loko a lava leswaku u endla tano, kumbe loko muhlahlamusi a vutisa vuxokoxoko lebyi munhu a nga tikumiki. Vulavula na munhu, u nga vulavuli na muhlahlamusi ntsena. Loko a lava nkarhi wo hlamula, yima u nga engeteli nkarhi hinkwawo.

Munhu a nga lava nkarhi wa yena ni muhlahlamusi hi xihatla xo olova. Xixima xikombelo lexo. Loko u na mhaka leyi swi tikarhatelaka ku yi vulavula emahlweni ka munhu, vutisa kliniki ndlela yo nyika tinyiko hi xihundla. Vulavula hi swo olova leswi u swi vonaka naswona u nga kombeli kliniki ku fihla vuvanana kumbe ku endla swiboho handle ka ntirhisano wa munhu.

Ndzi vutisa yihi leswi nga pfuna ku endla papila yi olova?

Vutisa nhlamuselo hi marito yo olova loko ku ni swin’wana leswi nga twisisekiki. Munhu na mupfuni wakwe va nga vutisa:

• Hi yini leyi hi fanelaka ku languta, ni nkarhi wo fanela ku hi ku tsundzuxa?
• Hi yihi nhlawulo leyi kumekaka, ni swin’wana swa nkoka ni swo biha swa yona?
• Nyimpe yo landzela i yihi, ku ni mani a ta yi lunghisa?
• Hi fanele ku landzela nkarhi rini?

Leswi i swikombiso, a swi ri lisiti leyi faneleke ku hetisiwa eka nkarhi wun’wani ni wun’wani wa muhlahlamusi. Munhu a nga va ni swivutiso swin’wani kumbe a lava ku khoma xiphiqo xin’we. Vutisa muhlahlamusi a hlamusela swilo swa nkoka ku nga si hi tsuka.

Ndzi fanele ku tsala yini endzhaku ka nkarhi wa muhlahlamusi?

Tsala nkatsakanyo lowukutsongo wa nhlamuselo ya muhlahlamusi, tinyiko leti pfumeriweke ni nkarhi wa ku landzela. Tsala munhu loyi a ta endla nyimpe yin’wana ni yin’wana, ku fana na ku ringanisa kliniki kumbe ku veka nkarhi wun’wani wa muhlahlamusi. Loko munhu a pfumela, paluxa leswi eka mupfuni kumbe munhu wa le kaya loyi a swi lavaka.

Hlayisa tinyiko ta mavabyi swi va na vuhlayiseki kutani swi olovisa ku swi kuma eka munhu. Mu nga tumbuluxi swona hi akhawunti yo tlanganisa kumbe mhaka ya nhlanganiso loko munhu a nga pfumelelanga leswaku swi endleka tano. Loko nkarhi wa ndlela wu nga twisisekanga endzhaku ka ku famba, endla ku vitana kliniki u kombela nhlamuselo. U nga sungulisi, u nga yimisi kumbe u nga cinci mirhi hi ku languta tinyiko ta wena handle ka ku vutisa muhlahlamusi wa mirhi.

Hi nkarhi wa ku famba, languta loko nkarhi wo landzela kumbe ndzovo wu fanele ku ringanisiwa ni leswi faneleke ku vitanwa. Munhu a nga lava ku hlayisa papila leyi tsariweke, kumbe a hlawula mupfuni wa ntirho ku yi hlayisa. Vutisa, u nga hlawuli munhu hi yena.

Xana munhu a nga twisisi hi ku hatlisa handle ka nkarhi?

U nga yimi nkarhi wa muhlahlamusi loko munhu a nga twisisi hi ku hatlisa. Ndzayo wa NHS wu lava mpfuno wa miri hi ku hatlisa, hikuva ku nga twisisi hi ku hatlisa swi nga va ni swivangelo leswi lavaka mpfuno wa ku hatlisa. Tirhisa mpfuno wa le ndhawini wa swihatla kumbe landzela ndlela ya mpfuno wa ku hatlisa lowu nga ndhawu ya wena.

Ku cinca ko hunguta ku nga ha fanela ku vulavuriwa na muhlahlamusi, kambe ku hambana ni ku nga twisisi hi ku hatlisa. Loko u nga tivi loko ku cinca ku hatlisa, vutisa ntirho wa mpfuno wa miri eka munhu la faneleke ku pfuna, u nga tikarhateli ku vula vuvabyi hi wena.

Ndzi nga pfuna njhani munhu loko nkarhi wa muhlahlamusi wu tikarhatela?

Vutisa leswi nga endla leswaku nkarhi wu olova. Munhu a nga lava nkarhi wa ntolovelo, nkarhi wo hetelela wa ku rindza kumbe munhu wa le kaya la tshembekaka. Vitana kliniki sungula u vutisa loko ku ni swilaveko swo nghena, mpfuno wa ku yingisela kumbe ku vulavula, ni loko swivutiso swi nga rhumeriwa ku nga si endleka nkarhi wa muhlahlamusi.

Loko munhu a tikarhatela, hlamusela nyimpe ya yena hi ndlela yo rhula ni yo kongoma leyi fanelaka yena. Rhwala swilo leswi tivekaka kumbe leswi a nga ta swi endla loko a rindza, loko a lava. Vutisa munhu leswi a swi lavaka hi nkarhi wo tlhela a ri ni swona: van’wana va lava nkarhi wo lunghiselela, kasi van’wana va lava xikombelo lexikutsongo kusuhi ni nkarhi wa muhlahlamusi. Nyika nhlamuselo yo tshembeka leyi faneleke eka yena.

Endzela lenyinene ri siya munhu a yingisiwa, a tiva leswi landzelaka. Lunghiselela swin’we, tirha ku sirhelela vuvanana, kutani vutisa kliniki ku hlamusela swilo hinkwaswo leswi nga ha ri xihatla.