Endzhaku ka ku Kuma Dementia: Kwihi Ku Sungula

Ku kuma dementia swi nga tlhela swi tisa swivutiso mayelana ni rihanyo, vutomi bya siku ni siku, mpfuno ni ku hlayisa nkarhi wa ndzhaka. Vanhu va hlamba hi tindlela to hambana: van’wana va lava nkarhi wo twisisa mhaka, kasi van’wana va lava ku sungula ku hlela. A ku na ndlela yin’we ya ku titwa kumbe nkarhi wo fanela. Sungula hi leswi munhu a swi lavaka sweswi, kutani u tlhelela eka swivutiso swin’wani loko va lulamile.

Nhlayiso ya Alzheimer’s Association hi vutomi endzhaku ka ku kuma yi komba vanhu eka landzelelo ra rihanyo, mpfuno wa le ndhawini ni ku hlela nkarhi lowu taka. Ndzayo wa Dementia Australia hi ku tiva ku kuma yi kandziyisa leswaku vanhu va titwa hi tindlela to hambana naswona va nga lava mpfuno loko va swi lava. Leli tluka i ndzhawu yo sungula, a yi ri xirhendzevutani xa vutlhari, xa nawu kumbe xa mali xa munhu wun’wani.

Xi nyimpi yin’we leyi pfunaka eka sungulo i yihi?

Hlawula xivutiso xin’we lexi endlaka leswaku vhiki leli ri olova. Xi nga va ku kuma leswaku i mani a ta hlayisa landzelelo ra rihanyo ra munhu, ku vutisa kwihi ku kuma vutivi lebyi tshembekaka hi ku kuma kakwe, kumbe ku kuma munhu loyi a n’wi tshembaka leyi a nga vulavula na yena. Munhu a nga lava ku teka vuhlongori, ku kombela munhu leswaku a pfuna kumbe ku yima a nga si teka xiboho.

Eka nkhuvo wa ndzhaka, tsala swivutiso swin’wana hi swin’we loko munhu a lava. U nga vutisa leswaku ku kuma ku vula yini, i yini leyi ha nga tiviki, nkarhi wa ku landzela hi wona ni loko u fanele ku lava munhu loyi a fanelaka loko ku humelela xivilelo xin’wani xa xiviri. Vutisa muhlahlamusi leswaku a hlamusela marito kumbe ndzayo lowu nga twisisekiki. Buku ra hina ra swivutiso swa muhlahlamusi ri na xitshuketa xa ku lulamisa nkhuvo.

Munhu a nga laveki ku dyondza hinkwaswo hi dementia hi nkarhi wun’we. Hlawula vutivi lebyi tshembekaka hi ku kuma loku a kumeke kona, kutani tsala swivutiso leswi humaka endzhaku. Hlayisa ku kanakana eka titshembiso, mahanyelo ya ku hanyisa kumbe ndzayo wo vula leswaku hinkwavo va landzela ndlela yin’we ya ku alamela.

Hi nga kuma kwihi mpfuno?

Vutisa munhu leswaku mpfuno wihi lowu pfunaka ni leswaku u lava vanhu wihi va katsiwa. Munhu la tshembekaka loyi a nga n’wana kumbe nun’wana wa le kaya a nga va nkhuvo wo sungula lowu nyikaka vunene. Van’wana va tsakela ntlhangu wa vanhu, muhlayisi wa mianakanyo, ndhawu ya dementia ya le ndhawini kumbe nkhuvo na vatirhi va muhlahlamusi. Ndlela leyi fanelaka yi xixima munhu ni leswi kumekaka le kusuhi.

Mpfuno wu va wa munhu la kumiweke dementia ni wa vanhu va le kaya ni vanghana. Mutlhontlhi a nga lava ku wisiwa hi nkarhi kumbe mpfuno wa ntirho wa siku; munhu a nga lava vutivi kumbe nkarhi wo kumana ni vanhu van’wana va dementia. Swilaveko leswi swi nga fanani. Vutisa ku nga si hlela ntlhangu, ku teka nkarhi wa muhlahlamusi kumbe ku paluxa vutivi bya munhu.

Buku ra hina ra ku tiyisa mutlhontlhi ri na swiringanyeto swo kombela van’wana va nyika mpfuno. Loko munhu a lava mpfuno wo tala nkarhi wa nhlekanhi, switsundzuxo swa tindawo ta masiku ni mpfuno wa ekaya swi hlamusela swivutiso leswi faneleke ku vutisa hi tinkonkwa ta le ndhawini.

Munhu a nga ha va xiphemu xa swiboho hi ndlela yihi?

Ku kuma dementia ku ntsena a ku hlamuseli leswi munhu a nga swi hlawulaka kumbe ndlela leyi a lavaka ku katsiwa ha yona. Vutisa munhu hi ku kongoma. Mu nyike nkarhi, hlamusela nhlawulo hi marito yo olova, kutani vutisa leswi pfunaka leswaku nkhuvo wu olova. Swiboho swin’wana swi nga olova ku vulavula eka ndhawu leyi nga ni ku rhula kumbe hi nkhuvo wo tlula kin’we.

Loko munhu a lava ku hlela mpfuno wa vutlhari wa nkarhi lowu taka, mali kumbe ndlela yo tshama, sungula hi leswi swi nga n’wini ni munhu loyi a n’wi tshembaka. Buku ra Dementia Australia ra ku hlela ri twisisa leswaku ku vulavula hi swilaveko swa munhu na vanhu lava n’wi tshembaka ni vatirhi va vutlhari swi nga pfuna. Milawu ya tithuvo ni ya ku teka swiboho yi hambana hi ndhawu, hikokwalaho vutisa muhlahlamusi wa le ndhawini wa vutlhari hi nkarhi wo teka xiboho. Eka swivutiso swa mali swa siku ni siku ni swa mahanyelo ya vuxisi, vona buku ra hina ra ku hlayisa mali hi dementia.

Hi nga vutisa yini eka nkhuvo wo sungula hi mpfuno wa nkarhi lowu taka?

Vutisa loko munhu a lava ku vulavula sweswi, kutani nyika xivutiso xin’we hi nkarhi. Alzheimer’s Association yi komba nkhuvo wo tala wo tsongo, marito yo olova ni ku yingisela swilaveko, mianakanyo ni swilo leswi munhu a swi xiximaka. Alzheimer’s Society yi tsundzuxa leswaku vanhu va titwa hi tindlela to hambana loko va lava ku anakanya hi nkarhi lowu taka. A swi nga bihi ku miyela kutani u tlhelela eka yona siku rin’wani.

Loko munhu a lava switsundzuxo, ringanyeta leswi:

• “Hi yihi xiyenge xa siku ra wena leswi u nga lava ku swi hlayisa?”
• “Xana u lava ku katsa mani loko hi vulavula hi mpfuno wa nkarhi lowu taka?”
• “Hi yihi leswi ku pfunaka leswaku u titwa u tshembekile ni u xiximiwa loko u lava mpfuno?”
• “Xana ku ni xin’wana lexi u lavaka leswaku vatirhi va wena va xi tiva hi leswi xi nga ni nkoka eka wena?”
• “Xana u lava leswaku ndzi tsala leswi u swi vuleke, ni leswaku i mani a faneleke ku swi vona?”

Yingisela hi ku nga kombeli xiboho hi nkarhi wo hatlisa. Ndzawulo ra Dementia ra National Institute on Aging ri hlamusela nkhuvo wa ntiyiso hi swilaveko ni swilo leswi munhu a swi lavaka tanihi xiyenge xa ku hlela nkarhi lowu taka. Loko munhu a pfumela, tsala marito yakwe, siku ni lava a va kona. Vutisa munhu ntirho wa ku paluxa tsalo leyi nga si ri yena. Tsalo leyi yi nga pfuna nkhuvo wo landzela, kambe a yi ri swibalo swa nawu kumbe swileriso swa vutlhari.

U nga endli ntirho hi ku anakanya hi ku kuma ntsena kumbe hi nkhuvo wun’we. Swilaveko swa munhu swi nga cinca, kutani a nga kombela ku yima kumbe ku tlhelela eka nkhuvo nkarhi wun’wani. Katsa munhu eka swiboho leswi khumbaka vutomi bya yena hi ndlela leyi a lavaka ha yona.

Mani a fanele ku tiva hi ku kuma dementia?

Munhu u hlawula loko, ku sungula kwihi ni ndlela yo vulavula na vanhu van’wana, handle ka loko ku ni xiyimo xo tshinela xa nhlayiso kumbe xa nawu lexi laveke vutlhari bya tinhlayo. U nga sungula hi munhu un’wana la tshembekaka kumbe a nga lavi ku vulavula hi ku tala.

Loko munhu a lava mpfuno eka nkhuvo, vutisa leswaku u lava u vula yini ni loko a lava leswaku u va kona. Paluxa ntsena vutivi lebyi a byi pfumelelaka. Buku ra hina ra ku vulavula ri nyika switsundzuxo swa nkhuvo wo xixima na vanhu va le kaya ni van’wana.

Vutomi bya siku ni siku byi nga ya emahlweni hi ndlela yihi loko hi ha ku tikhumba?

Hlayisa swilo leswi munhu a swi tsakelaka ni leswi a swi tiva ku nga ri na nkarhi wa ku tikhumba ha swona. Ku kuma dementia a swi vuli leswaku hobi yin’wana, nyana kumbe ntirho wa le kaya wu fanele ku yima. Loko xin’wana xi ri xikari, vutisa munhu leswaku u lava ku cinca yini. Nkarhi wo koma lowu nga ni ku hetiseka, nsimu wo tsakisa, mpfuno eka nyimpe yin’we kumbe nkarhi wo hlaya wa siku wu nga fanela munhu ku tlula.

Munhu a nga lava ndhawu yo tikarhatela hi xiyimo xa nkhuvo lexi nga ni ku hlamuka, handle ka ku vulavula hi swihlovo swa ku hlela. Hlayisa ku vutisa hi nkarhi wo hlayisa, un’wana ni un’wana a nga endli nhlangano lowu nga ni kuvilela. Loko u tikhumba, u nga teka nkarhi wo tikhumba na munhu la tshembekaka, kutani u tlhelela eka ntirho wa siku ni siku hi ndlela yo olova.

Hi fanele ku vutisa munhu wa vutlhari rhangari?

Vutisa muhlahlamusi wa munhu hi swivutiso leswi khumbaka kuva ka xiyimo xa ku kuma kwakwe, rihanyo, mirhi ya tinhlayo kumbe swiyimo swa miri. Eka swiboho swa nawu ni swa mali, vulavula na vatirhi va vutlhari lava twisisaka milawu ya ndhawu leyi munhu a tshamaka eka yona. Webosayiti ya le hanyeni a yi nge swi tivisi leswaku ndlela, tsalo kumbe mpfuno yihi leyi faneleke eka munhu un’wana.

Ku hlayiwa ka swiboho hi ku hatlisa kumbe ku hetiseka ka kuvava ka nkarhi ku lava mpfuno wa hatlisa. Ndzayo wa NHS hi ku hlayiwa hi ku hatlisa wu vula leswaku u lava mpfuno wa vutlhari hi ku hatlisa. Tirhisa mpfuno wa tiko wa le ndhawini ya munhu leyi a tshamaka eka yona; u nga anakanyi leswaku ku cinca ko hatlisa i xiyimo xa ntolovelo wa yena.

Loko ku hlela swi tikarhatela, hlawula munhu un’we kumbe ntirho un’we loyi a pfunaka ku hlamusela swivutiso leswi laveke ku endliwa hi ku hatlisa ni leswi nga ha endliwaka endzhaku. Munhu u nga tlhela a hlawula nkarhi ni nkarhi wa yena. Ku kuma dementia i vutivi lebyi nga ni nkoka, kambe a byi hlamusi ku tiva, vuxaka ni vutomi bya siku ni siku bya munhu.