Nama LGBTQ+ Dementia Waliin Jiraatu Deeggaaruu

Eenyummaan nama LGBTQ+ eenyummaa isaa keessaa kutaa tokko qofa. Wanti isaaf barbaachisaa taʼe gaafadhaa, jechoota inni filatu fayyadamaa, akkasumas odeeffannoo dhuunfaa eenyu akka beekuu dandaʼu akka inni ofii isaa murteessu eeyyamaa. Eenyummaa, jaalallee, deeggarsa maatii yookaan fedhii iccitii namaa bifa argamuun, galmee duraanii yookaan nama daawwatuun hin tilmaaminaa.

Qajeelfamni Alzheimer’s Society nama LGBTQ+ dementia waliin jiraatu deeggaaruu irratti kenname fedhii namichaa gaafachuu fi hariiroo irratti tilmaama gochuu dhiisuu gorsa. Qabeenyi dementia LGBTQ+ kan Alzheimer’s Association akkasumas yaaddoo waaʼee loogii fi kunuunsa simannaa qabu argachuu ibsa. Namoonni garaagaraa dha; yaadota kana akka kaʼumsa mariitiitti fayyadamaa, osoo hin taane akka tarree nama tokko ibsuutti miti.

Waaʼee maqaa, bifa waamichaa fi iccitii akkamittan gaafachuu dandaʼa?

Yeroo dhuunfaa fi tasgabbaaʼaa taʼe filadhaa. “Maqaa fi bifa waamichaa akkamiitu akka fayyadamnu ni barbaaddu?” yookaan “Waaʼee eenyummaa yookaan hariiroo kee wanti namoonni si deeggaaran beekuu qabaniifi jiraa?” jettanii gaafachuu dandeessu. Namichi garii qofa deebisuu, diduu yookaan boodarra itti deebiʼuu ni dandaʼa. Gaaffiiwwan dhuunfaa kunuunsa isaaf barbaachisaa hin taane gaafachuun hin barbaachisu.

Eenyutu maal akka beeku gaafadhaa. Namni tokko jaalalleen isaa hojjettootaan akka beekamu barbaaduu dandaʼa, garuu maatiin isaa balʼaan waaʼee fedhii saalaa yookaan eenyummaa saalaa isaa akka beekan hin barbaanne taʼuu dandaʼa. Akkasumas namni tokko haala adda adda keessatti jechoota adda addaa filachuu dandaʼa. Odeeffannoo eenyummaa maatii, daawwattoota yookaan hojjettootaaf sababni isin beektaniif qofa hin qoodinaa.

Yoo namichi filannoon isaa akka galmaaʼu barbaade, maal akka barreeffamu fi eenyu akka argu gaafadhaa. Tajaajilaan maqaa galmee biroo irraa adda taʼe akkamitti akka ilaalu, akkasumas hojjettoonni yeroo haasaʼan maqaa namichi filatu fayyadamuu akka dandaʼan ilaalaa. Iccitii namichaa yaada keessa kaaʼaa; namni kunuunsa keessatti gargaare hundi balʼina hunda beekuun hin barbaachisu.

Filannoon jijjiiramuu dandaʼa. Yeroo namichi filannoo ibsuu dandaʼu irra deebiʼii ilaalaa, keessumaa osoo bakka jireenyaa yookaan qophii kunuunsaa haaraa hin seenin dura. Yoo wanti inni qoodamuu barbaadu ifa hin taane, hin tilmaaminaa. Filannoo ifa taʼe inni duraan kenne hordofaa, akkasumas gaaffiiwwan waaʼee aangoo kunuunsaa yookaan seera odeeffannoo qooduu ilaalan irratti gargaarsa ogeessa naannoo gahumsa qabu gaafadhaa.

Mariiwwan kunuunsaa keessatti eenyutu hirmaachuu qaba?

Namichi eenyu akka amanu fi eenyu akka hirmaachisuuf barbaadu gaafadhaa. Neetworkiin deeggarsa isaa abbaa warraa, jaalallee, hiriyyaa dhihoo, fira yookaan “maatii filatamaa” — namoota fira hin taʼin iyyuu akka maatiitti isa deeggaaran — of keessatti qabachuu dandaʼa. Namoonni tokko tokko maatii dhalootaa irratti hirkatu; kaan immoo akkas miti. Namichi hariiroo isaa jechoota ofii isaatiin akka ibsu eeyyamaa.

Gaaffiiwwan hojiirra oolan gaafadhaa: Eenyutu daawwachuu dandaʼa? Yoo karoorri jijjiirame hojjettoonni eenyu bilbiluu qabu? Eenyutu odeeffannoo argachuu dandaʼa? Yoo tajaajilaan odeeffannoo qooduuf hayyama yookaan sanada barbaade, maal akka barbaadu gaafadhaa fi filannoowwan sana namichaaf ibsaa. Jaalallee yookaan deeggaraa filatamaa taʼuun ofumaan murtee kennuuf aangoo seeraa akka qabaatu hin taasisu; seerri bakka irratti hundaaʼuudhaan garaagara.

Maqaa hariiroo namichi filatu fayyadamaa. Hojjetaan kunuunsaa jaalallee namichaa “hiriyyaa” yookaan “fira” jedhee yoo waame, yeroo namichi akka jaalallee isaatti akka beekamu barbaadu, miidhaa uumuu dandaʼa. Yaadachiisni gabaabaa hayyama irratti hundaaʼe hojjettootaaf namoota akkamitti akka beeksisan fi odeeffannoo kam akka qooduu dandaʼan himuu dandaʼa.

Tajaajilaa kunuunsaa maal gaafachuu dandaʼa?

Yeroo kunuunsa mana jireenyaa, deeggarsa mana keessaa yookaan tajaajila guyyaa gaʼeessotaa wal bira qabdan madaaltan, namichi gaaffiiwwan kam kaasuuf akka barbaadu fi isin achi akka argamtan akka barbaadu gaafadhaa. Qajeelfamni tajaajila simannaa qabu kan SAGE odeeffannoo dhuunfaa tajaajilaaf qooduun miira saaxilamummaa fiduu akka dandaʼu ibsa. Tajaajilaan shaakala isaa ammaa afaan ifa taʼeen akka ibsu gaafadhaa.

• Maqaa filatamaa fi bifa waamichaa akkamitti galmeessitu? Odeeffannoo kana hojjettoonni kam arguu dandaʼu?
• Namni tokko eenyu akka daawwatu akkamitti filachuu dandaʼa, akkasumas jaalallee yookaan deeggaraa biraa waliin yeroo dhuunfaa akkamitti argachuu dandaʼa?
• Filannoo namichaa waaʼee kutaa ciisichaa, uffataa fi kunuunsa dhuunfaa akkamitti barattuufi kabajdu?
• Hojjettoonni waaʼee maanguddoota LGBTQ+ fi dementia irratti leenjii akkamii argatu?
• Jiraataan yookaan deeggaraan yaaddoo waaʼee iccitii yookaan kabaja dhabuu akkamitti kaasuu dandaʼa, akkasumas sana booda maaltu taʼa?

Qajeelfamni SAGE fi Human Rights Campaign Foundation waaʼee kunuunsa yeroo dheeraa hirmaachisaa imaammata barreeffamaa waaʼee daawwannaa, kutaa ciisichaa fi shaakala hojjettootaa ilaaluuf gorsa. Bara 2021 maxxanfame; akka gaaffiiwwan gaafachuu qabaniitti fayyadamaa, osoo hin taane akka ibsa seera naannoo ammaa taʼeetti miti. Imaammataa fi tajaajilli bakka irratti hundaaʼuudhaan garaagara.

Asxaa, broosharii yookaan deebiin tasgabbeessaa tokko kunuunsi guyyaa guyyaa akkamitti akka taʼe mirkaneessuu hin dandaʼu. Yoo namichi daawwachuu barbaade, hojjettoonni akkamitti akka isa waamaniifi jaalallee yookaan deeggartoota isaa filatamaniif akkamitti akka deebisan ilaalaa. Yoo kun namicha miira nageenyaa akka qabaatu isa gargaaru taʼe, hojjetaa tokko waliin dhuunfaatti haasaʼuuf gaafadhaa.

Namicha guutummaatti akkamittan deeggaaruu dandaʼa?

Waaʼee fedhiiwwan idilee, barmaatilee, afaan, aadaa, amantii, hiriyyootaa fi hawaasa namichaa gaafadhaa. Eenyummaan isaa mariʼachuuf barbaachisaa taʼuu dandaʼa, yookaan inni kutaa jireenyaa biroo irratti yeroo dabarsuu filachuu dandaʼa. Daawwannaa hunda marii waaʼee eenyummaa hin godhinaa, yookaan namoonni LGBTQ+ hundi muuxannoo wal fakkaataa qabu hin jettinaa.

Namoonni tokko tokko diddaa yookaan loogii mudatanii tajaajilootaaf of eeggannoo qabaachuu dandaʼu. Kaan immoo kana akka yaaddoo tokkootti hin ilaalan taʼuu dandaʼa. Namichi waan tokko ibsuuf yookaan mirkaneessuuf akka gaafatu osoo hin godhin dhaggeeffadhaa. Yoo yaadannoon, suuraan yookaan seenaan waaʼee darbee nama miidhu, inni dhaabuu yookaan mata duree jijjiiruu akka barbaadu gaafadhaa.

Yoo isin jaalallee, hiriyyaa yookaan miseensa maatii taatan, deeggarsi keessanis barbaachisaa dha. Namichi akkamitti akka hirmaattan akka barbaadu gaafadhaa, akkasumas yoo gorsa barbaaddan dhaabbata naannoo dementia yookaan maanguddoota LGBTQ+ gargaaru barbaadaa. Fuulli qabeenya Alzheimer’s Association qabeenya hawaasaa fi kunuunsitootaaf geessitu of keessatti qaba; wanti argamu bakka jiraattan irratti hundaaʼa.

Tarree balʼaa yeroo mana kunuunsaa wal bira qabdan madaaltan barbaaddan yoo taʼe, mana kunuunsa dementia filachuu ilaalaa. Erga dementia adda baafamee booda karoora baasuuf gargaarsa yoo barbaaddan, tarkaanfiiwwan jalqabaa erga dementia adda baafamee booda ilaalaa.