Nama Dimenshiyaa Qabuuf Mana Kunuunsaa Filachuu

Kunuunsa mana jireenyaa yaaduun boqonnaa, gadda, shakkisummaa yookiin miira hedduu yeroo tokkotti fiduu dandaʼa. Murtoon kun deeggarsa fedhii fi filannoo namichaa wajjin walsimu argachuurratti kan hundaaʼe dha. Kun hammam maatiin akka yaadu qoruudhaaf yookiin tarkaanfii namni hundi yeroo tokkotti akka gaʼu miti.

Qajeelfamni Alzheimer’s Association waaʼee kunuunsa yeroo dheeraa, tarreen isaa mana kunuunsaa filachuuf gargaaru fi qajeelfamni Dementia Australia waaʼee kunuunsa mana jireenyaa fedhii namichaa, hojjettoota, sochiiwwan, naannoo fi baasiin ilaaluu akka qabnu ni gorsu. Fuulli kun mana tokko addatti hin gorsu yookiin gorsa ogeessaa fi maallaqaa naannoo keessanii hin bakka buusu.

Kunuunsa mana jireenyaa yaaduun akka fayyadu akkamittan beekuu dandaʼa?

Deeggarsi namichi amma barbaadu maal akka taʼe fi deeggarsi sun mana isaatti kennamuu akka dandaʼu ilaalaa. Nageenya namichaa, fedhii kunuunsaa guyyaa guyyaa, jireenya hawaasummaa fi filannoo isaa yaadaa. Akkasumas, itti gaafatamummaan kunuunsaa fayyaa namichaa yookiin namoota isa deeggaranii irratti dhiibbaa geessisaa jiraachuu isaa yaadaa.

Namni tokko yoom akka deemu murteessu sadarkaan yookiin tarreen tokko hin jiru. Namni tokko naannoo hawaasaa filachuu dandaʼa, yookaan gargaarsa dabalataa argachuudhaan mana isaatti jiraachuu barbaaduu dandaʼa. Namichaa waliin, yoo barbaachisaa taʼes, doktora isaa, hojjetaa hawaasummaa yookiin qindeessaa kunuunsaa isaa waliin haasaʼaa. Jijjiirama murteessuuf osoo hin seeniin dura gosa deeggarsaa kami akka walsimu gaafadhaa.

Hamma isaan barbaadanitti namicha murtoowwan keessatti hirmaachisaa. Wanti isaaniif barbaachisaa taʼe gaafadhaa: iddoo, nyaata, afaan, aadaa, shaakala amantaa, sochiiwwan beekamoo yookaan daawwanna maatii fi hiriyootaa. Yeroo fedhiin kunuunsaa tokko tokko jijjiiramaa jiruu illee, filannoon isaanii tarree gabaabsuu isin gargaaruu dandaʼa.

Manneen osoo hin daawwaniin dura maal beekuun qaba?

Jalqaba, deeggarsa namichi barbaadu gabaabinaan tarreessaa. Kunis gargaarsa hojiiwwan guyyaa guyyaa, kunuunsa fayyaa, walitti dhufeenya hawaasummaa, afaan beekamaa yookaan iddoo ala yeroo itti dabarsan of keessatti qabachuu dandaʼa. Yoo isinitti hin mirkanoofne, tajaajilli kam akka barbaachisuu malu ogeessa fayyaa yookiin tajaajila hawaasaa gaafadhaa.

Osoo hin daawwaniin dura manneen bilbilaa. Fedhii namichaa deeggaruu akka dandaʼan, kutaan argamuu akka dandaʼu, tarkaanfiiwwan itti aanan maal akka taʼanii fi odeeffannoo kam isin irraa akka barbaadan gaafadhaa. Odeeffannoo barreeffamaa waaʼee tajaajilaa fi kaffaltii gaafadhaa. Seerri ulaagaa, maallaqaa fi hayyamaa iddoo irratti garaagarummaa qaba; kanaaf barreeffama waliigalaa osoo hin amanin madda naannoo keessanii mirkaneeffadhaa.

Hojjettoonni leenjii kunuunsa dimenshiyaa qabuu fi qabaachuu dhabuu, karoorri kunuunsaa akkamitti akka qophaaʼu fi maatiin odeeffannoo haaraa akkamitti akka qooduu dandaʼan gaafadhaa. Gochaaleen guyyaa guyyaa akkamitti akka hojjetaman, sochiiwwan akkamii akka dhihaatan fi jiraattonni filannoo gochuuf akkamitti akka deeggaraman beekaa. Kutaan yaadannoo addaa filannoo tokko dha, garuu namni hundi isa hin barbaadu; deeggarsa dhugaa iddoon tokkoon tokkoon kennu walbira qixaa.

Yeroo daawwannaa maal hubachuu qaba?

Yoo dandaʼame, mana tokkoo ol daawwadhaa. Daawwanna jalqabaaf beellama qabadhaa; sana booddee yeroo biraa yookaan yeroo nyaataa irra deebiʼanii daawwachuu akka dandaʼan gaafadhaa. Daawwannan lammaffaa gocha guyyaa guyyaa caalaa argisiisuu fi hojjettoota biroo waliin walitti isin dhiyyeessuu dandaʼa.

Akka hojjettoonni jiraattota waliin haasaʼan hubadhaa. Namoota kabajaan waamuu, deebii kennuuf yeroo kennuu fi filannoowwan idilee keessatti isaan hirmaachisuu? Jiraattonni mijaaʼoo fakkaatuu fi wantoota fedhii fi dandeettii isaanii wajjin walsiman hojjechuu? Sagantaa sochiiwwanii, iddoo nyaataa, iddoo alaatii fi iddoowwan dhuunfaa arguu akka dandeessan gaafadhaa.

Wantoota namicha kanaaf barbaachisoo taʼan ilaalaa: mallattoolee hubachuuf salphaa taʼan, karaa gara mana fincaanii ifa taʼe, meeshaalee beekamoo, iddoowwan tasgabbaaʼoo, deeggarsa afaanii fi aadaa, akkasumas carraa jaallatamtoota isaanii arguuf qaban. Kutaan simannaa bareedaa qofni kunuunsi guyyaa guyyaa akkamitti akka hojjetu hin argisiisu.

Yoo gaaffiiwwan yaadachuu fi booda yaada keessan walbira qixuuf isin gargaare, hiriyaa yookaan fira amanamaa tokko waliin deema. Tarree Alzheimer’s Association fayyadamuudhaan wanta argitan barreessuu dandeessu. Yaadannoo keessan akka kaayyoo mariitiitti ilaalaa, osoo qabxii mana isiniif filatuutti hin fudhatinaa.

Gaaffiiwwan kunuunsa walbira qixuuf gargaaran maali?

Hojjettoonni yeroo guyyaa adda addaatti akkamitti akka qindaaʼan, hojjettoonni gochaalee namichaa akkamitti akka baratan fi fedhiin isaa yeroo jijjiiramu maaltu akka taʼe gaafadhaa. Karoora kunuunsaa eenyu akka irra deebiʼee ilaalu fi maatiin yaaddoo akkamitti dhiheessuu akka dandaʼan gaafadhaa. Namichi gargaarsa nyaataa, kunuunsa dhuunfaa yookiin qunnamtii yoo barbaade, deeggarsi sun hojiirra oolmaa keessatti maal akka fakkaatu gaafadhaa.

Waaʼee daawwanna maatii, ala bahuu, beellama yaalaa, sochiiwwanii fi dandeettii namichaa meeshaalee beekamoo fiduu gaafadhaa. Manni tokko sagantaa dimenshiyaadhaaf addatti qophaaʼe yoo qabaate, leenjii, sochiiwwanii fi deeggarsa guyyaa guyyaa kam akka of keessatti qabu gaafadhaa. Osoo maqaa sagantichaa qofa hin amanin, jiraattonni filannoowwan keessatti akkamitti akka hirmaatan fakkeenya gaafadhaa.

Waaʼee kaffaltii ibsa balʼaa, maaltu akka of keessatti qabu fi kaffaltiin akkamitti jijjiiramuu akka dandaʼu gaafadhaa. Waliigaltee of eeggannoodhaan dubbisaa; yoo jechoonni maallaqaa yookiin seeraa ifa hin taane gorsa ogeessaa naannoo keessanii barbaadaa. Odeeffannoo naannoo yookaan biyya biraa irraa argameen tajaajilli tokko akka kaffalamu yookaan akka argamu hin yaadinaa.

Eenymummaan namichaa, walitti dhufeenyi isaa yookiin iccitummaan isaa xiyyeeffannoo dabalataa yoo barbaade, qajeelfama keenya waaʼee nama LGBTQ+ dimenshiyaa waliin jiraatu deeggaruu ilaalaa. Kunis gaaffiiwwan waaʼee maqaa filatamaa, daawwattotaa, kunuunsa dhuunfaa fi imaammata tajaajila kennitootaa of keessaa qaba.

Jijjiirama mana jireenyaatti akkamittan gargaaruu dandaʼa?

Hamma isaan barbaadanitti filannoowwan keessatti namicha hirmaachisaa. Manaan daawwachuun, achitti nyaachuu yookaan yeroo gabaabaaf boqochuun, yoo argamaa fi isaaniif mijaaʼaa taʼe, namoota tokko tokkoof naannoo sana beekuu dandaʼa. Namichi meeshaa kutaa, uffata yookaan gocha tokko waliin fiduuf filachuu barbaaduu dandaʼa.

Waliigaltee namichaan, odeeffannoo faayidaa qabu hojjettootaaf qoodaa. Kunis maqaa isaan filatan, akkaataa qunnamtii isaanii, gochaalee guyyaa guyyaa, nyaata isaan jaallatan, sochiiwwan isaan gammachiisan fi maaltu akka isaan tasgabbeessu of keessatti qabachuu dandaʼa. Odeeffannoo gabaabaa fi kunuunsa irratti xiyyeeffate qabadhaa. Namichi haasaʼa waaʼee isaa keessatti hirmaataa taʼuu qaba.

Manni yoo eeyyame, meeshaalee beekamoo fidaa. Kutaaan namichaa akka inni itti beekamu taasisuu garuu sochii hin dadhabsiisneef hojjettoota gaafadhaa. Suuraan, wayyaan jaallatamaan yookaan saʼaatiin beekamaan guutummaa mana sana irra deebiʼanii ijaaruu yaalu caalaa barbaachisaa taʼuu dandaʼa.

Jijjiirama booddee akkamittan hirmaachuu itti fufuu dandaʼa?

Odeeffannoon haaraa akkamitti akka qoodamu fi eenyuun akka quunnamtan beekuudhaaf hojjettoota waliin hojjedhaa. Namichi waaʼee daawwannaa fi sochiiwwanii maal akka yaadu gaafadhaa. Namoonni tokko tokko daawwanna gabaabaa yeroo hedduu barbaaduu dandaʼu; kanneen biroo immoo of madaqsuuuf yeroo barbaaduu dandaʼu. Wanti isaaniif mijaaʼaa fakkaatu hubadhaa, waliin sirreessaa.

Fedhiin kunuunsaa fi filannoon jijjiiramuu dandaʼa. Namichaa fi hojjettoota waliin karoora kunuunsaa irra deebiʼaa ilaalaa, wanti ifa hin taane yoo jiraate gaafadhaa, akkasumas odeeffannoo haaraa gargaaruu dandaʼu qoodaa. Namichi yoo tasa burjaajaʼe yookaan baayyee fayyaa dhabe, dafanii garee kunuunsaa beeksisaa; NHS akka ibsutti, burjaajaʼuun tasa uumamu hatattamaan yaala fayyaa barbaada.

Mana filachuun murtoo guddaa dha, filannoon jalqabaas yeroo hunda isa sirrii taʼee hin turu. Odeeffannoo walitti qabaa, namicha hirmaachisaa, waaʼee kunuunsaa guyyaa guyyaa gaafadhaa, akkasumas jijjiirama booddees qunnamtii ifa taʼe eeggadhaa.