Diandamuna dipepele
Ebêja muntu mushindu udiye musue bamubikile, bantu badiye musue bikale pabuipi nende ne malu adi atuangatshila ku buende. Nemeka balunda ne dîku didiye musungule, lama bualu buende, ne ebêja batudi bambuluisha mushindu udi mêyi abu enzeka mu dituku dionso.
- Ebêja bua dîna, miaku ya dibikila, malanda ne majinga a bualu bua muntu nkayende; kuedi meji to.
- Lekela muntu asungule bikala, dîba kayi ne kudi banganyi udi mua kuambila malu ende.
- Ebêja bua kumanya bantu badiye umona bu dîku diende ne bantu badi mua kupeta lumu anyi kumutangila.
- Tangila mushindu udi batudi bambuluisha bafunda majinga, balama bualu bua muntu nkayende ne bandamuna ku ntatu.
- Buntondo bua muntu budi ne mushinga, kadi kabuena tshitupa tshimue tshia muoyo wende ne dikuatshisha diende to.
Mu dibeji edi (bitupa 4)
Buntondo bua muntu wa LGBTQ+ ntshitupa tshimue tshia bu muntu udiye. Ebêja tshidi ne mushinga kudiye, enza mudimu ne miaku idiye musungule, ne mulekele asungule bantu badi mua kumanya malu ende a ku buende. Kuedi meji bua buntondo buende, mulunda wende, diambuluisha dia mu dîku anyi majinga ende a bualu buende bilondeshile tshimuenekelu tshiende, mifundu ya kale anyi bantu badi balua kumutangila to.
Mukanda wa Alzheimer’s Society wa kuambuluisha muntu wa LGBTQ+ udi ne dimanya dia kupua muoyo udi ulomba bua kuebeja majinga a muntu ne kuepuka dielela meji bua malanda ende. Mikanda ya diambuluisha ya Alzheimer’s Association bua bantu ba LGBTQ+ badi ne dimanya dia kupua muoyo idi kabidi yakula bua buôwa bua dipetula ne dikeba dikuatshisha didi diakidila bantu. Bantu mbashilangane; enza mudimu ne ngenyi eyi bu ntuadijilu wa muyuki, ki mbu mulongolongo wa mêyi udi uleja bu muntu udiye to.
Ndi mua kuebeja mushindu kayi bua dîna, miaku ya dibikila ne bualu bua muntu nkayende?
Sungula dîba dia talalaa ne muaba wa pa nkayabu. Udi mua kuebeja ne: «Ndîna kayi ne miaku kayi ya dibikila biudi musue tuenze nabi mudimu?» anyi «Kudiku bualu kampanda bua buntondo buebe anyi malanda ebe buudi musue bantu badi bakuambuluisha bamanye anyi?» Muntu udi mua kuandamuna tshitupa, kubenga, anyi kulua kualukila ku bualu ebu pashishe. Kuena ne bua kuebeja nkonko ya malu a ku buende adi kaayi ne mushinga bua dikuatshisha diende to.
Ebêja bua kumanya udi mua kumanya tshinyi. Muntu udi mua kusua ne: bena mudimu bitabe mulunda wende wa mu dibaka, kadi kayi musue ne: dîku diende dijima dimanye tshidiye anyi buntondo buende bua bu muntu. Muntu udi kabidi mua kusua miaku mishilangane mu miaba mishilangane. Kuambidi bena mu dîku, batentudi anyi bena mudimu malu a buntondo buende anu bualu wewe udi uamanya to.
Bikala muntu musue bafunde dijinga diende kampanda, ebêja tshia kufunda ne bantu badi mua kutshibala. Ujingulule mushindu udi mutudi udi wambuluisha wenza mudimu ne dîna didi dishilangane ne didi mu mifundu mikuabu, pamue ne kumanya bikala bena mudimu mua kuenza mudimu ne dîna didi muntu musue mu miyuki. Lama bualu bua muntu nkayende mu lungenyi; ki mmuntu yonso udi wambuluisha mu dikuatshisha udi ne bua kumanya bualu buonso to.
Majinga adi mua kushintuluka. Ujingulule kabidi padi muntu mua kuleja tshidiye musue, nangananga kumpala kua kuya muaba mukuabu anyi kumpala kua kubanga mushindu mupiamupia wa dikuatshisha. Bikala kabiyi bimueneka bimpe tshidiye musue kuambila bakuabu, kuedi meji to. Londa dijinga dionso dimpe divuaye mufile kumpala ne ebêja muntu wa muaba uudi udi ne dimanya dikumbane bua kukuambuluisha ku nkonko ya bukokeshi bua dikuatshisha anyi mêyi a diabila malu.
Nnganyi udi ne bua kuikala mu miyuki ya dikuatshisha?
Ebêja muntu bua kumanya bantu badiye weyemena ne badiye musue bikale muaba eu. Bantu badi bamukuatshisha badi mua kuikala mukaji anyi bayende, mulunda wa mu dibaka, mulunda wa pa muoyo, muena mu dîku anyi «dîku didiye musungule»—bantu badi bamukuatshisha bu bena mu dîku nansha bobu kabayi mu dîku dimue dia mashi. Bantu bakuabu badi beyemena dîku diabu dia mashi; bakuabu kabena benza nanku to. Lekela muntu umvuije malanda ende mu miaku yende nkayende.
Ela nkonko ya malu a kuenza: Nnganyi udi mua kulua kumutangila? Nnganyi udi bena mudimu ne bua kubikila padi malu ashintuluka? Nnganyi udi mua kupeta lumu? Bikala mutudi udi wambuluisha ulomba dianyisha anyi mikanda kumpala kua kuabila bakuabu malu, ebêja tshidiye ukengela ne umvuije muntu mishindu idiye nayi. Bu mudi muntu mulunda wa mu dibaka anyi muambuluishi musungula kabiakupepeja anu nkayabu bukokeshi bua kuangata mapangadika to; mêyi adi mashilangane bilondeshile miaba.
Enza mudimu ne dîna dia malanda didi muntu musue. Muena mudimu udi ubikila mulunda wa mu dibaka ne: «mulunda» anyi «muena mu dîku» padi muntu musue bamutela bu mulunda wa mu dibaka udi mua kumunyingalaja. Mukanda mukese mufunda ne dianyisha udi mua kuleja bena mudimu mushindu wa kumanyisha bantu ne malu adi mua kuambibua.
Ntshinyi tshindi mua kuebeja mutudi udi wambuluisha?
Paudi ufuanyikija nzubu wa kutabalela bantu, diambuluisha dia kumbelu anyi midimu ya mu munya, ebêja muntu nkonko idiye musue kuela ne bikala musue ne: wikale nebe. Mukanda wa SAGE wa kupeta midimu idi yakidila bantu udi uleja ne: kuambila mutudi udi wambuluisha malu a ku buende kudi mua kumueneka bu bualu budi kabuyi bipepele. Lomba mutudi udi wambuluisha akumvuije bienzedi biende bia lelu mu miaku mipepele.
- Mmunyi munudi nufunda dîna ne miaku ya dibikila bidi muntu musue? Mbena mudimu kayi badi mua kumona malu aa?
- Mmunyi mudi muntu mua kusungula batentudi ne kupeta dîba dia kusomba nkayende ne mulunda wa mu dibaka anyi muambuluishi mukuabu?
- Mmunyi munudi nulonga ne nunemeka majinga a muntu bua nzubu wa kulala, bilamba ne ditabalela dia muntu nkayende?
- Ndilongesha kayi didi bena mudimu bapeta bua bantu bakulumpe ba LGBTQ+ ne dimanya dia kupua muoyo?
- Mmunyi mudi musombi anyi muambuluishi mua kuleja lutatu bua bualu bua muntu nkayende anyi dipanga kanemu, ne ntshinyi tshidi tshienzeka pashishe?
Mukanda wa SAGE ne Human Rights Campaign Foundation bua dikuatshisha dia matuku a bungi didi diakidila bantu udi ulomba bua kutangila mêyi mafunda bua batentudi, nzubu wa kulala ne bienzedi bia bena mudimu. Bakaufunda mu 2021; wenze nawu mudimu bua nkonko ya kuela, ki mbu bualu budi buleja mikenji ya lelu ya muaba uudi to. Mêyi ne midimu bidi bishilangane bilondeshile miaba.
Tshimanyinu, mukanda wa diumanyisha anyi diandamuna dimue didi dikolesha ku muoyo kabiakujadika mushindu wikala dikuatshisha dia dituku dionso to. Bikala muntu musue kulua kutangila, mona mushindu udi bena mudimu bamubikila ne bandamuna mulunda wende wa mu dibaka anyi bantu bakuabu badiye musungule bua kumuambuluisha. Lomba bua kuyukila pa nkayebe ne muena mudimu bikalabi mua kuambuluisha muntu bua kudiumvua mu bukubi.
Ndi mua kukuatshisha muntu mujima mushindu kayi?
Ebêja bua malu adi muntu musue mu buambi, bilele biende bia dituku dionso, muakulu, tshisekedi, ditabuja, balunda ne tshisumbu tshiende. Buntondo buende budi mua kuikala ne mushinga bua kuyukila nabu, anyi udi mua kusua kupitshisha dîba mu bitupa bikuabu bia muoyo. Kukebi bua kushintulula ditantshila dionso mu muyuki wa buntondo anyi kuedi meji ne: bantu bonso ba LGBTQ+ mbapite mu malu a muomumue to.
Bantu bakuabu mbapete dibenga anyi dipetula ne badi mua kudiumvua ne budimu kumpala kua midimu. Bakuabu kabena bamona bualu ebu bu lutatu to. Teleja kakuyi ulomba muntu bua umvuije anyi uleje bualu kampanda. Bikala tshivulukilu, foto anyi muyuki wa kale udi unyingalaja, ebêja bikala musue kulekela anyi kushintulula tshiena-bualu.
Biwe wewe mulunda wa mu dibaka, mulunda anyi muena mu dîku, diambuluisha diebe pebe didi ne mushinga. Ebêja muntu mushindu udiye musue wikale umuambuluisha, ne keba tshisumbu tshia muaba uudi tshia dimanya dia kupua muoyo anyi tshia bantu bakulumpe ba LGBTQ+ biwikala ukengela mibelu. Dibeji dia mikanda ya diambuluisha ya Alzheimer’s Association didi difila njila ya kuya ku mikanda ya tshisumbu ne ya bambuluishi; tshidi tshikuatshika tshidi tshishilangana bilondeshile muaba uudi.
Bua mulongolongo mujima wa malu a kutangila paudi ufuanyikija nzubu ya kutabalela bantu, tangila mushindu wa kusungula nzubu wa kutabalela bantu badi ne dimanya dia kupua muoyo. Bua diambuluisha mu dilongolola panyima pa dijingulula dia dimanya dia kupua muoyo, tangila matuku a kumpala panyima pa dijingulula dia dimanya dia kupua muoyo.
Nkonko itubu batamba kuela
Ndiku ne bua kuambila bena mudimu ne: muntu udi LGBTQ+ anyi?
Ebêja muntu malu adi atuangatshila ku buende adiye musue bena mudimu bamanye ne bantu badi mua kuamanya. Ambila anu malu adiye muitabe bua kuambila, pabi bikala mua kuenzeka, ne ebêja mutudi udi wambuluisha mushindu wikala malu aa mafundibue ne bantu badi mua kuaamona.
Nnganyi udi ne bua kuikala mu miyuki ya dikuatshisha?
Ebêja muntu bua kumanya bantu badiye weyemena ne badiye musue bikale mu miyuki eyi. Badi mua kuikala mulunda wa mu dibaka, mulunda, muena mu dîku anyi muntu wa mu dîku didiye musungule; kuedi meji ne: muena mu dîku dia mashi ke udi muntu musue bua kuikala muntu wa kumanyisha to.
Ntshinyi tshindi mua kuebeja nzubu wa kutabalela bantu bua diakidilangana dia bantu ba LGBTQ+?
Ebêja bua mêna ne miaku ya dibikila mu mifundu, batentudi ne dîba dia kusomba nkayabu, majinga a nzubu wa kulala ne a ditabalela dia muntu nkayende, dilongesha dia bena mudimu, ne mushindu udibu bakonkonona ntatu. Lomba mêyi mafunda a lelu padiwu ne mushinga.
Ntshinyi tshia kuenza padi muntu ushintulula tshidiye musue kuambila bakuabu?
Majinga adi mua kushilangana bilondeshile muntu, muaba ne dîba. Ujingulule kabidi kudi muntu pabi bikala mua kuenzeka, ne kuambi malu a ku buende avuabu bakuambile kumpala padiye ukulomba bua ualamine mpindieu to.
Miaba ya biambilo
Tudi tuela nkanu ya miaba ya malu a tusumbu ne makebulula adi dibeji edi dianyishile. Tuvua bakebulule tshitupa tshionso pavuabu balongolole dibeji edi.
- Supporting an LGBTQ+ person with dementia · Alzheimer's Society
- LGBTQ+ Community Dementia Resources · Alzheimer's Association
- 10 Tips for Finding LGBT-Affirming Services · SAGE
- Finding an LGBTQ+ Inclusive Long-Term Care Community · SAGE and Human Rights Campaign Foundation