U tikedza muthu wa LGBTQ+ ane dementia

Vhune ha muthu wa LGBTQ+ ndi tshipiḓa tshithihi tsha zwine a vha zwone. Vhudzisani zwine zwa vha zwa ndeme khae, shumisani maipfi ane a a nanga, nahone mu tendeleni uri a vhe ene ane a khetha uri ndi nnyi ane a nga ḓivha mafhungo a vhune. Ni songo humbulela vhune ha muthu, mufarisi wawe, thikhedzo ya muṱa kana zwine a ṱoḓa uri zwi vhe tshidzumbe u bva kha mbonalo, rekhodo dza kale kana vhane vha mu dalela.

Tsumbanḓila ya Alzheimer’s Society ya u tikedza muthu wa LGBTQ+ ane dementia i themendela u vhudzisa nga ha zwine muthu a zwi ṱoḓa na u sa humbulela nga ha vhushaka. Zwiko zwa Alzheimer’s Association zwa dementia zwa LGBTQ+ na zwone zwi amba nga ha mbilaelo dza u khethululwa na u wana nḓondolo ine muthu a ḓipfa o ṱanganedzwa khayo. Vhathu vha fhambana; shumisani mihumbulo iyi sa mbuno dza nyambedzano, hu si mutevhe une wa ṱalusa muthu.

Ndingavhudzisa hani nga ha dzina, madzina a u sumbedza na tshidzumbe?

Nangani tshifhinga tsha tshidzumbe, tshi si na u ṱavhanywa. Ni nga vhudzisa, “Ndi dzina ḽifhio na madzina afhio a u sumbedza ane na ṱoḓa ri a shumise?” kana “Hu na tshithu nga ha vhune haṋu kana vhushaka haṋu tshine na ṱoḓa uri vhathu vhane vha ni tikedza vha tshi ḓivhe?” Muthu a nga fhindula nga tshipiḓa, a hana, kana a humela kha fhungo iḽo nga murahu. A zwi ṱoḓi uri ni vhudzise mbudziso dza vhune dzine dza sa kwame nḓondolo yawe.

Vhudzisani uri ndi nnyi ane a nga ḓivha zwifhio. Munwe a nga ṱoḓa uri mufarisi wawe a ṱanganedzwe nga vhashumi, fhedzi a si ṱoḓe uri muṱa wawe woṱhe u vhudziwe nga ha vhudzekani hawe kana vhune hawe ha mbeu. Muthu a nga dovha a takalela maipfi o fhambanaho fhethu ho fhambanaho. Ni songo kovhela vhushaka, vhadaleli kana vhashumi mafhungo a vhune nga uri fhedzi ni a a ḓivha.

Arali muthu a tshi ṱoḓa uri zwine a zwi takalela zwi rekhodwe, vhudzisani uri hu ṅwalwe mini na uri ndi nnyi ane a tea u zwi vhona. Sedzani uri mufhi wa nḓondolo u fara hani dzina ḽine ḽa fhambana na ḽi re kha dziṅwe rekhodo, hu tshi katelwa na uri vhashumi vha nga shumisa dzina ḽine muthu a ḽi takalela musi vha tshi amba nae. Dzulani ni tshi humbula tshidzumbe tsha muthu; a si muthu muṅwe na muṅwe ane a thusa kha nḓondolo ane a ṱoḓa mafhungo oṱhe.

Zwine muthu a takalela zwi nga shanduka. Sedzanani hafhu musi muthu a tshi kona u sumbedza zwine a zwi khetha, nga maanḓa musi hu tshi khou lugiselwa u pfuluwa kana ndugelo ntswa ya nḓondolo. Arali zwi sa khwaṱhi uri u ṱoḓa hu kovhelwe mini, ni songo humbulela. Tevhedzani khetho yo vheaho yo fhindulwaho ye a i sumbedza, nahone vhudzisani muḓivhi wa nḓondolo wa henefho ane a tea u thusa nga ha mbudziso dza maanḓa a nḓondolo kana milayo ya u kovhelana mafhungo.

Ndi nnyi ane a fanela u katelwa kha nyambedzano dza nḓondolo?

Vhudzisani muthu uri ndi nnyi ane a mu fhulufhela na ane a ṱoḓa uri a katelwe. Vhathu vhane vha mu tikedza vha nga katela mufarisi, mufarisi wa vhutshilo, khonani ya tsini, mushaka kana “muṱa une a u nanga” — vhathu vhane vha mu tikedza sa muṱa naho vha si vhushaka. Vhaṅwe vhathu vha ḓitika nga muṱa we vha bebwa khawo; vhaṅwe a si nga u ralo. Tendelani muthu uri a ṱaluse vhushaka hawe nga maipfi awe ene muṋe.

Vhudzisani mbudziso dzi shumaho: Ndi nnyi ane a nga dalela? Ndi nnyi ane vhashumi vha tea u mu founela arali pulane dza tshi shanduka? Ndi nnyi ane a nga wana mafhungo? Arali mufhi wa nḓondolo a tshi ṱoḓa thendelo kana maṅwalo phanḓa ha u kovhelana mafhungo, vhudzisani uri u ṱoḓa mini nahone ṱalutshedzani muthu khetho dzine a dzi na dzo. U vha mufarisi kana mutikedzi ane a nangiwa a zwi vhi zwoṱhe zwi tshi sumbedza maanḓa a mulayo a u dzhia phetho; milayo i a fhambana u ya nga fhethu.

Shumisani dzina ḽa vhushaka ḽine muthu a ḽi takalela. Mushumi wa nḓondolo ane a vhidza mufarisi “khonani” kana “mushaka” musi muthu a tshi ṱoḓa uri a ṱanganedzwe sa mufarisi a nga vhaisa muthu. Notsi pfufhi yo ḓisendekaho nga thendelo i nga vhudza vhashumi uri vha divhadze vhathu hani na uri ndi mafhungo afhio ane a nga kovhelwa.

Ndingavhudzisa mini mufhi wa nḓondolo?

Musi ni tshi khou vhambedza nḓondolo ya vhudzulo, thikhedzo ya hayani kana tshumelo dza masiari, vhudzisani muthu uri ndi mbudziso dzifhio dzine a ṱoḓa u dzi vhudzisa na uri u ṱoḓa ni vhe hone naa. Tsumbanḓila ya SAGE ya tshumelo dzine dza ṱanganedza i sumbedza uri u kovhela mufhi wa nḓondolo mafhungo a vhune zwi nga ita uri muthu a ḓipfe a songo tsireledzea. Humbelani mufhi wa nḓondolo uri a ṱalutshedze maitele awe a zwino nga maipfi o leluwaho.

• Ni rekhoda hani dzina ḽine muthu a ḽi takalela na madzina a u sumbedza? Ndi vhashumi vhafhio vhane vha nga vhona mafhungo ayo?
• Muthu a nga khetha hani uri ndi nnyi ane a mu dalela na u vha na tshifhinga tsha tshidzumbe na mufarisi kana muṅwe mutikedzi?
• Ni guda hani na u ṱhonifha zwine muthu a takalela nga ha mbekanyo ya kamarani, zwiambaro na nḓondolo ya vhune?
• Vhashumi vha wana vhugudisi vhufhio nga ha vhahulwane vha LGBTQ+ na dementia?
• Mudzulapo kana mutikedzi a nga bvisa hani mbilaelo nga ha tshidzumbe kana u sa ṱhonifhiwa, nahone hu iteani nga murahu?

Tsumbanḓila ya SAGE na Human Rights Campaign Foundation ya nḓondolo ya tshifhinga tshilapfu ine ya katela vhoṱhe i themendela u sedza mbekanyamaitele dzo ṅwalwaho nga ha u dalela, mbekanyo ya kamarani na maitele a vhashumi. Yo bviswa nga 2021; i shumiseni kha mbudziso dzine na nga vhudzisa, hu si sa tshitatamennde tsha mulayo wa zwino wa henefho. Mbekanyamaitele na tshumelo zwi a fhambana u ya nga fhethu.

Luswayo, buguṱanyana kana phindulo nthihi i khuthadzaho a zwi nga fulufhedzisi uri nḓondolo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe i ḓo ḓipfiwa hani. Arali muthu a tshi ṱoḓa u dalela, sedzani uri vhashumi vha mu vhidza hani na uri vha fhindula hani kha mufarisi wawe kana vhathu vhane a vha nanga uri vha mu tikedze. Humbelani u amba na mushumi nga tshidzumbe arali zwenezwo zwi nga thusa muthu uri a ḓipfe o tsireledzea.

Ndingatikedza hani muthu woṱhe?

Vhudzisani nga ha dzangalelo dza muthu dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, maitele, luambo, mvelele, lutendo, dzikhonani na tshitshavha. Vhune hawe vhu nga vha ha ndeme u amba ngaho, kana a nga takalela u fhedza tshifhinga kha dziṅwe tshipiḓa dza vhutshilo. Ni songo shandula u dalela huṅwe na huṅwe ha vha nyambedzano nga ha vhune kana u humbulela uri vhathu vhoṱhe vha LGBTQ+ vho tshenzhela zwithu zwi fanaho.

Vhaṅwe vhathu vho no ṱangana na u landulwa kana u khethululwa nahone vha nga ḓipfa vhe na vhulondo nga ha tshumelo. Vhaṅwe vha nga si zwi vhone sa mbilaelo. Thetshelesani ni songo humbela muthu uri a ṱalutshedze kana a sumbedze tshithu. Arali tshihumbudzo, tshifanyiso kana tshitori tsha kale tshi tshi vhavhisa, vhudzisani arali a tshi ṱoḓa u imisa kana u shandukisela kha iṅwe thero.

Arali ni mufarisi, khonani kana mushaka, thikhedzo yaṋu na yoṋo ndi ya ndeme. Vhudzisani muthu uri u ṱoḓa ni shele mulenzhe hani, nahone ṱoḓani dzangano ḽa henefho ḽa dementia kana ḽa vhahulwane vha LGBTQ+ arali ni tshi ṱoḓa ngeletshedzo. Siaṱari ḽa zwiko ḽa Alzheimer’s Association ḽi na vhuṱumbo ha zwiko zwa tshitshavha na zwa vhatikedzi; zwine zwa wanala zwi bva kha hune na dzula hone.

U itela mutevhe wo anḓaho musi ni tshi khou vhambedza mahaya a nḓondolo, sedzani u nanga nḓondolo ya vhudzulo ya dementia. U itela thuso ya u dzudzanya nga murahu ha u waniwa uri ni na dementia, sedzani maga a u thoma nga murahu ha u waniwa uri ni na dementia.