Kunuunsa Fageenyaan Nama Dementia Qabuuf

Fageenyaan rakkoo gargaarsa barbaachisu beekuu rakkisuu danda’a, garuu fageenyi karaalee hirmaannaa hundaa hin dhaabu. Tajaajila qindeessuu, hojii namichi waliigale fudhachuu, yookaan nama guyyaa guyyaatti kunuunsa kennu deeggaruu ni dandeessa. Jalqabumaan namicha dementia qabu maal akka barbaadu, eenyu akka hirmaatu gaafadhu.

Qajeelfama kunuunsa fageenyaa Alzheimer’s Association gahee akka beeftuu qindeessuu, odeeffannoo tajaajila naannoo qorachuu, gargaartoota naannoo wajjin walqabachuu fi nama kunuunsa guyyaa guyyaa qabu boqonnaa kennuu ibsa. Family Caregiver Alliance immoo tajaajila argachuu fi daawwannaa karoorfachuu fageenyaan rakkisaa ta’uu akka danda’u ibsa. Fuulli kun yaadota karoora waliigalaa qofa kenna; tajaajilli naannoo fi seerri garaa garaa dha.

Fageenyaan maal godhuu danda’a?

Hojii namicha barbaadu fi ati amanamummaadhaan hojjechuu dandeessu filadhu. Gargaarsi kana fakkaata:

• Daawwannaa qindeessi. Yoo namichi kiliinikii bilbiluu, kalendarii eeguu ykn geejjiba karoorfachuu barbaade gaafadhu.
• Tajaajila naannoo qorachuu. Naannoo namicha jiraatu keessatti nyaata erguu, geejjiba, gargaarsa mana, daawwannaa guyyaa umurii ykn garee kunuunsaa barbaadi. Ibsa tajaajilaa waliin mirkaneessi; argamuun iddoo garaa garaa dha.
• Waraqaa ykn ajaja waliigalame qopheessi. Yoo namichi gaafate, foormii qindeessuu ykn meeshaa dhiyeessuu danda’a. Odeeffannoo maallaqaa, insuraansii fi fayyaa kunuunsa addaa barbaada; qajeelfama maallaqaa fi eegumsa sodaa fayyadami, eeyyama ykn hayyama barbaachisu mirkaneessi.
• Yeroo gargaartuu naannoo kenni. Daawwannaa keessatti, gaaffii hojii ykn boqonnaa maal akka gargaaru gaafadhu. Nyaata qopheessuu, daawwannaa qabame irratti dhiifama gochuu, ykn gargaartuun naannoo boqonnaa yeroo fudhatu namicha wajjin yeroo kenni.
• Namicha jaalatu waliin walqunnamtii qabi. Bilbila, viidiyoo, xalaayaa ykn daawwannaa filachuu isaa gaafadhu. Bilbilli haasa’a ta’uu qaba, qormaata nyaataa, qorichaa ykn yaadannoo waa’ee irratti miti.

Alzheimer’s Association namoonni deeggarsa fageenyaan kennan namicha kallattiidhaan madaaluu hin danda’an jedha. Yoo danda’ame, namoota namicha guyyaa guyyaatti ilaalan wajjin wal-qunnamaa, daawwannaa iddoo namicha keessa jiru qopheessi. Ilaalchi kun odeeffannoo barbaachisaa ta’uu danda’a, garuu namicha gaafachuu ykn madaallii ogeessaa beekuu kan bakka buusu miti.

Gargaartoota naannoo wajjin akkamitti qindeessuu?

Dura namicha eenyu hirmaachuu akka barbaadu, odeeffannoo maal akka qooduu akka barbaadu gaafadhu. Namichi tokko daawwannaa qindeessuu, nama tokko rakkoo addaa irratti ilaaluu, ykn akka hin jirre barbaadu ta’uu danda’a. Namni naannoo jiraatu tokko, kunuunsa namichaa keessatti sababa naannoo jiraatuuf qofa hin ida’amu.

Yoo namichi waliigale, karoora quunnamtii salphaa tokko namoota isaan filatan wajjin qopheessi:

• Quunnamtii guyyaa tokko filadhu. Odeeffannoo guyyaa maal akka ergu, yeroo meeqa akka ergu waliigaluu.
• Deebisaa maqaa galchi. Gargaartuun naannoo yeroo hin argamne, eenyu akka quunnamu murteessi.
• Odeeffannoo guyyaa fi rakkoo hatattamaa adda baasi. Yoo nageenya ykn fayyaa namichaa saffisaan jijjiiramuu, nama naannoo akkamitti akka si quunnamu waliigaluu.
• Hojii ifa godhi. Eenyu daawwannaa, geejjiba, tajaajila ykn gargaarsa manaa akka qabu barreessi. Jijjiirama dura gaafadhu.

Alzheimer’s Association quunnamtii yeroo yeroo maatii, michoota fi dhaabbilee kunuunsaa wajjin akka taasifamu gorsa. Gargaartuu naannoo isa wajjin gargaarsa isa barbaachisu gaafachuu ni dandeessa. Dhiyeessaa tokko ifa ta’e, “Yoo wanti barbaachisu jiraate na beeksisi” jedhu caala fayyadamuu salphaa ta’a.

Ogeessi fayyaa ykn dhaabbata tajaajilaa odeeffannoo maal naaf kennuu danda’a?

Doktora namichaa ykn dhaabbata tajaajilaa gaafadhu, odeeffannoo dura eeyyama ykn barreeffama maal barbaadu. Alzheimer’s Association ogeessi fayyaa namoota fageenyaan jiran wajjin kunuunsa irratti haasa’uuf gosa barreeffama barbaachisu danda’a jedha. Foormii fi seerri garaa garaa dha; kanaaf dhaabbata gaafadhu, hidhata maatii irratti hundaa’uun galma argachuu hin yaaddu.

Namichi odeeffannoo eenyu akka argu barbaadu kabaji. Hojii waliigalame qofaaf odeeffannoo barbaachisu qofa qoodi, qunnamtii fi yaadannoo dhuunfaa icciitiidhaan eegi. Yoo waraqaa seeraa ykn aangoo foormaalaa jiraate, gaaffii ifa ta’e nama seera beekuu bakka namichi jiru irraa gaafadhu. Qajeelfamni kun aangoo seeraa nama tokkoo hin murteessu.

Daawwannaa akka isaaf fi akka kootiif faayidaa qabu akkamitti godhuu?

Namicha yeroo akkamitti akka dabarsu gaafadhu. Nyaata, deemuu, faaruu, ykn haasa’a nagaa gargaaruu danda’u, qofa daawwannaa fi hojii hin tarreessin.

Yoo namichi gargaarsa qindeessuu barbaade, yeroo kana irratti tajaajiltoota naannoo wal-argu, ogeessa fayyaa wajjin walgahuu, ykn akka hojiin tokko hojjechaa jiru mirkaneessuu danda’a. Iddoo dhuunfaa ykn galmee ilaaluu dura gaafadhu. Yaada nagaa qooddi, jijjiirama tokkoo irratti xiyyeeffadhu, malee murtoo akkamitti akka dhiphatu irratti hin taane.

Alzheimer’s Association daawwannaa walitti dhufuu fi gargaartoota naannoo wajjin walqunnamuuf akka fayyadamuu gorsa. Yoo rakkoo tokko argite, namicha fi namoota isa amanan wajjin mari’adhu. Daawwannaa tokkoon guutuu fayyaa ykn dandeettii namichaa hubachuu hin danda’u.

Yoo barbaachisummaa namichaa ykn gargaarsi jijjiiramu maal godhna?

Karoora deebi’ii ilaali yoo namichi gargaarsa garaa garaa gaafate, yeroo hojii tokko rakkisaa ta’e, ykn gargaartuun naannoo itti fufuu hin dandeenye. Namichi maal itti fufuu barbaadu, hojii ammaa irratti xiyyeeffachuu qabu gaafadhu. Doktora, ogeessa hawaasaa ykn tajaajila umurii naannoo filannoo adda baasuuf gargaaruu danda’a. Odeeffannoo gargaarsa naannoo, qajeelfama mana keessatti kunuunsaa fi ofiin jiraachuu nama dementia qabuu ilaali.

Nama naannoo jiraatu tokko yeroo hatattamaa deebii kennu jiraachuu mirkaneessi. Qajeelfama karoora hatattamaa namicha fi gargaartoota filatan quunnamtii fi karoora deebisaa barreessuuf gargaaruu danda’a. Waa’ee eenyu maal hojjechuu qabu wal-falmii irratti, wal-dubbii gahee kunuunsaa maatii ilaali.

Fageenyi gargaarsa harkaa daangessuu danda’a, garuu namni tokko ni’raa maal akka kennu yookaan maal akka dabalu murteessu miti. Karoora fedhii namichaa, hojiiwwan dhugaa, akkasumas gargaarsa naannoo argamu irratti hundeessi.