Okuyamba Omuntu wa LGBTQ+ Alina Okuserebuka mu Birowoozo

Obuntu bw’omuntu wa LGBTQ+ kitundu kimu ku ebyo ebimufuula ky’ali. Buuza ekimukwatako ennyo, kozesa ebigambo by’alonda, era muleke yasalewo ani ayinza okumanya ebikwata ku bulamu bwe. Tokyerowooza ku buntu bw’omuntu, omwagalwa we, abamuyamba oba eby’ayagala okusigala nga bya kyama ng’osinziira ku ndabika ye, ebiwandiiko eby’edda oba ku b’ajja okumukyalira.

Omukutu gwa Alzheimer’s Society ogukwata ku kuyamba omuntu wa LGBTQ+ alina okuserebuka mu birowoozo guwagira okubuuza ku by’omuntu by’ayagala n’okwewala okwerowooza ku nkolagana ze. Eby’obugagga bya Alzheimer’s Association ku bantu ba LGBTQ+ abalina okuserebuka mu birowoozo era binnyonnyola okweraliikirira okukwatagana n’okwawulibwa n’okunoonya obujjanjabi obw’okwaniriza. Abantu baawukana; kozesa ebirowoozo bino ng’ebiyinza okukuyamba okutandika emboozi, so si ng’olukalala olw’okutegeeza omuntu ky’ali.

Nsobola ntya okubuuza ku linnya, ebigambo ebimwogerako n’ebyama?

Londa ekiseera ekitaliimu kulemererwa era nga muli bennyini. Osobola okubuuza nti, „Linnya ki n’ebigambo ki by’oyagala tukozese nga twogera naawe?” oba „Waliwo ekintu kyonna ekikwata ku buntu bwo oba ku nkolagana zo ky’oyagala abo abakuyamba okumanya?” Omuntu ayinza okuddamu ekitundu, okugaana, oba okukomawo ku nsonga eno oluvannyuma. Tekikwetaagisa kubuuza bibuuzo ebikwata ku bulamu bw’omuntu ebitakwatagana n’engeri gy’alabirirwamu.

Buuza ani ayinza okumanya ki. Omuntu ayinza okwagala abakozi bamanye omwagalwa we naye nga tayagala baganda be abalala bamanye ku by’obuwala n’obulenzi bwe oba ku buntu bwe obukwata ku kikula. Omuntu era ayinza okwagala ebigambo eby’enjawulo okukozesebwa mu bifo eby’enjawulo. Togabana bikwata ku buntu bw’omuntu n’ab’eŋŋanda, abakyala oba abakozi olw’okuba obimanyi.

Singa omuntu ayagala ekyo ky’ayagala okuwandiikibwa, buuza ky’oyagala okuwandiika era ani alina okukiraba. Kebera engeri ekifo ekimuwa obujjanjabi gye kiyisaamu erinnya eryawukana ku ebiwandiiko ebirala, nga mw’otwalidde oba abakozi bayinza okukozesa erinnya omuntu ly’ayagala mu mboozi. Kuuma ebyama by’omuntu mu birowoozo; si buli muntu ayamba mu kumulabirira y’ateekwa okumanya buli kimu.

Ebyo omuntu by’ayagala biyinza okukyuka. Ddamu okwebuuza ku muntu bw’aba asobola okwogera ky’ayagala, naddala nga tannava mu kifo oba nga tannatandika nteekateeka mpya ey’okulabirirwa. Singa tekitegeerekeka bulungi ky’ayagala okugabana, tokyerowooza wekka. Goberera ekyo kye yali ayogedde bulungi emabega, era buuza omukugu mu by’obulamu ali mu kitundu kyo ku bibuuzo ebikwata ku buyinza obw’okusalawo ku by’okulabirira oba ku mateeka agakwata ku kugabana amawulire.

Ani alina okubeera mu birowoozo ku by’okulabirira?

Buuza omuntu b’ayagala era b’ayagala okubeera mu birowoozo bino. Abantu abamuyamba bayinza okubaamu omwami oba omukyala we, omwagalwa we, mukwano gwe ow’oku lusegere, ow’oluganda oba „ab’omu maka b’alonze” — abantu abamuyamba ng’ab’omu maka ne bwe baba nga tebamukwatako mu buzaale. Abamu beesigama ku b’eŋŋanda zaabwe; abalala tebabeesigama. Leka omuntu anyonnyole enkolagana ze mu bigambo bye.

Buuza ebibuuzo ebikolebwa mu bulamu obwa bulijjo: Ani ayinza okukyalira? Abakozi banaakubira ani essimu singa enteekateeka ekyuka? Ani ayinza okufuna amawulire? Singa ekifo ekimuwa obujjanjabi kyetaaga olukusa oba ebiwandiiko nga tebannagabana mawulire, buuza kye kyetaaga era nnyonnyola omuntu eby’okusalawo ebiriwo. Okuba omwagalwa oba omuntu omulunzi gw’alonze tekitegeeza kyokka nti olina obuyinza obw’amateeka okusalawo ku lulwe; amateeka gawukana okusinziira ku kifo.

Kozesa erinnya ly’enkolagana omuntu ly’ayagala. Omukozi w’obujjanjabi ayita omwagalwa w’omuntu „mukwano” oba „ow’oluganda” ate nga omuntu ayagala ayitibwe omwagalwa we, kiyinza okumunakuwaza. Akabaluwa akatono akawandiikiddwa n’olukusa kayinza okugamba abakozi engeri y’okwanjulamu abantu n’ebikwata ku muntu ebiyinza okugabanibwa.

Kiki kye nsobola okubuuza ekifo ekimuwa obujjanjabi?

Bw’oba ogeraageranya ekifo ekirabirira abantu, obuyambi obuweebwa awaka oba empeereza ez’omu budde obwa misana, buuza omuntu ebibuuzo by’ayagala okubuuza era oba ayagala obeerewo. Omukutu gwa SAGE ogukwata ku mpeereza ez’okwaniriza gulaga nti okugabana ebikwata ku bulamu bw’omuntu n’ekifo ekimuwa obujjanjabi kiyinza okuwulira nga kizibu. Saba ekifo ekyo okunnyonnyola engeri gye kikolamu ebintu mu bigambo ebyangu.

• Muwandiika mutya erinnya n’ebigambo ebimwogerako omuntu by’ayagala? Bakozi ki abasobola okulaba amawulire ago?
• Omuntu asobola atya okusalawo baani abajja okumukyalira n’okufuna obudde obw’ekyama n’omwagalwa we oba omuntu omulala amuyamba?
• Muyiga mutya era ne mussa ekitiibwa mu by’omuntu by’ayagala ku bisenge, engoye n’engeri gy’ayambibwamu mu bulamu obwa bulijjo?
• Abakozi bafuna kutendekebwa ki okukwata ku bakadde ba LGBTQ+ n’okuserebuka mu birowoozo?
• Omuntu abeera mu kifo kino oba amuyamba asobola atya okuleeta ensonga ekwata ku byama oba ku butassibwamu kitiibwa, era kiki ekiddako?

Omukutu gwa SAGE ne Human Rights Campaign Foundation ogukwata ku kulabirira okw’okwaniriza abantu bonna guwagira okukebera enkola eziwandiikiddwa ku kukyalira, ku bisenge n’enkola y’abakozi. Gwafulumizibwa mu 2021; gukozese ng’ekintu ekikuyamba okumanya ebibuuzo by’olina okubuuza, so si ng’okunnyonnyola amateeka agaliwo kati mu kitundu kyo. Enkola n’empeereza biwukana okusinziira ku kifo.

Akabonero, akatabo akannyonyola oba eky’okuddamu ekizzaamu amaanyi tekisobola kukakasa ngeri bulamu obwa bulijjo gye bunaabeeramu. Singa omuntu ayagala okukyalira ekifo, weetegereze engeri abakozi gye bamuyitaamu era gye baddamu omwagalwa we oba abantu b’alonze okumuyamba. Saba okwogera n’omukozi mu kyama singa ekyo kiyinza okuyamba omuntu okuwulira nga ali bulungi.

Nsobola ntya okuyamba omuntu mu bintu byonna ebimukwatako?

Buuza ku bintu omuntu by’ayagala mu bulamu obwa bulijjo, ku nteekateeka ze, olulimi lwe, obuwangwa bwe, enzikiriza ye, mikwano gye n’abantu b’abeera nabo. Obuntu bwe buyinza okuba obukulu okwogerwako, oba ayinza okwagala okumala obudde ku bintu ebirala mu bulamu bwe. Tokifuula buli kukyalira kubeera mboozi ku buntu bw’omuntu oba okwerowooza nti buli muntu wa LGBTQ+ yayitamu mu bintu bye bimu.

Abantu abamu bayinza okuba nga baayisibwako obubi oba baawulibwa era bayinza okuwulira nga tebeesiga mpeereza. Abalala bayinza obutakitwala ng’ensonga. Wuliriza awatali kusaba muntu kunnyonnyola oba kukakasa kintu kyonna. Singa ekijjukizo, ekifaananyi oba olugero olukwata ku biseera ebyayita lumunakuwaza, buuza oba ayagala okulekera awo oba okukyusa emboozi.

Bw’oba oli mwagalwa we, mukwano gwe oba ow’oluganda, obuyambi bwo naawe bukulu. Buuza omuntu engeri gy’ayagala obeere mu bulamu bwe, era noonya ekibiina ekiri mu kitundu kyo ekikwata ku kuserebuka mu birowoozo oba ku bakadde ba LGBTQ+ bw’oba weetaaga amagezi. Omukutu gw’eby’obugagga gwa Alzheimer’s Association guliko enkolagana eziyunga ku by’obugagga by’abantu n’ababalabirira; ebiriwo bikwatagana n’ekifo gy’obeera.

Okufuna olukalala olugazi olw’okukebera bw’oba ogeraageranya ebifo ebirabirira abantu, laba okulonda ekifo ekirabirira abantu abalina okuserebuka mu birowoozo. Okufuna obuyambi mu kuteekateeka oluvannyuma lw’okuzuula obulwadde, laba emitendera egisooka oluvannyuma lw’okuzuula okuserebuka mu birowoozo.