LGBTQ+ Diné Dementia Bee Naagháhígíí Bíká Aníjíłʼı̨́

LGBTQ+ diné bee hózhǫ́ éí diné binaagóó tʼááłáʼí tʼéiyá átʼé. Haʼátʼíísh baa nitsíkeesígíí naʼídíłkid, tʼáá bí saad yinízinígíí choiníłʼį́, dóó tʼáá bí háísh bił béédahózin dooleełígíí yee nízhdoolnííł. Diné bee hózhǫ́, ayóóʼádayóʼnínígíí, bikʼéí yíká análwoʼígíí, éí doodaiiʼ náánáłaʼ yee nizhnízinígíí, tʼáá ákótʼéego nínízin doo — bílaʼ ashdlaʼii, naaltsoos ndaalʼaʼí, éí doodaiiʼ háí yikʼi sidáhígíí binahjįʼ tʼéiyá.

Alzheimer’s Society’s guide to supporting an LGBTQ+ person with dementia éí diné yee nizhnízinígíí naʼídíłkid doo dóó bikʼéí yaa nitsíkeesgo tʼáadoo hooyání tʼáá ákótʼéego nínízin da doo ní. Alzheimer’s Association’s LGBTQ+ dementia resources ałdóʼ doo yáʼátʼéehgo baa nitsáhákees da dóó áká análwoʼ yáʼátʼéehii hádídooltsééłígíí baa naʼídíłkid. Diné tʼááłaʼí áłah átʼéego nidaalnish; díí éí yátiʼ biniyé baa nitsíkees dooleeł, ndi doo diné tʼáá átʼéego ánílééh danízin da.

Haitʼéego bizhiʼ, bichʼįʼ yátiʼ, dóó náánáłaʼ baa naʼídíłkid doo?

Náánáłaʼ dóó doo yíníł hasteego hoolʼáágóó naʼídíłkid. Kótʼéego naʼídíłkid doo: „Haʼátʼíí bizhiʼ dóó bichʼįʼ yátiʼgi bee níchʼįʼ yádeiltiʼ doo nínízin?” éí doodaiiʼ „Ni bee hózhǫ́ dóó nikʼéí yaa nitsíkeesgo, áká daní análwoʼii bił béédahózin doo nínízinísh łaʼ hólǫ́?” Diné éí tʼáá bitsʼą́ą́dóó, doo da ní, éí doodaiiʼ náás yidoołkah. Baa áháyą́ą́góó doo baa nitsíkees daígíí éí doo naʼídíłkid da dooleeł.

Háísh haʼátʼíí bił béédahózin dooleełígíí naʼídíłkid. Łaʼda ayóóʼádayóʼnínígíí áká análwoʼii yéego béédahózin doo nízin ndi, hakʼéí tʼóó ahayóí bił hólneʼ doo, ayóóʼádayóʼní dóó diné bee hózhǫ́ yaa nitsíkeesígíí, doo nízin da dooleeł. Łaʼda ałdóʼ bikʼehgo áłah átʼéego saad choiníłʼį́ doo nízin.

Diné yee nizhnízinígíí naaltsoos bee bikʼedaʼashchı̨́į doo nízingo, haʼátʼíí bikʼedaʼashchı̨́į dooleełígíí dóó háísh yooʼı̨́į dooleełígíí naʼídíłkid. Bizhiʼ łaʼ naaltsoos bikááʼ yéego ályaaígíí bitsʼą́ą́dóó łah átʼéego, áká análwoʼii bichʼįʼ yátiʼgi tʼáá bí bizhiʼ yinízinígíí chodayoołʼį́įh daatsʼí, éí naʼídíłkid. Diné náánáłaʼ baa nitsíkees; tʼáá ałtso áká análwoʼii éí tʼáá ałtso baa béédahózin doo bee hazʼą́ą da.

Yee nizhnízinígíí łahgo átʼéego nááná néideesʼįįd. Diné tʼáá bí nízhdoolnííłgo, nááná naʼídíłkid, łahgóó nádzáago éí doodaiiʼ áká análwoʼ ániid łahgo átʼéego náás hoolzhishgo. Haʼátʼíísh baa hólneʼ dooleełígíí doo bééhózin daago, doo tʼáadoo hooyání tʼáá ákótʼéego nínízin da. Tʼáá kóníshghání yee nízhdoonííł yę́ę bikʼehgo ánáádoonííł, dóó áká análwoʼ yee haʼólnííʼ éí doodaiiʼ haneʼ baa hólneʼ bee hazʼáanii yaa nitsíkeesgo, kʼad bikʼehgo baa áhojilyą́ą doo biiʼdóó bá hashtʼeʼnináádooʼáłígíí naʼídíłkid.

Háísh áká análwoʼ baa yátiʼgi atah yisdzoh doo?

Diné háísh yooʼííníidlí dóó háísh atah yisdzoh doo nízinígíí naʼídíłkid. Bikéyah bikááʼ yíká análwoʼii éí ayóóʼádayóʼnínígíí, akʼis, hakʼéí, éí doodaiiʼ „bikʼéí yáʼátʼéehii” — éí diné doo hakʼéí da ndi bikʼéí kʼehgo yíká análwoʼii — atah dooleeł. Łaʼda hakʼéí tʼáá ałtso yá sizínígíí yee yíká análwoʼ; łaʼda éí doo akótʼée da. Diné tʼáá bí bikʼéí yaa nitsíkeesígíí saad yee haadzííh.

Tʼáá íiyisíí naʼídíłkid: Háísh yikʼi sidá dooleeł? Áká análwoʼii haash yitʼéego łahgo átʼéego nahalzhiishgo háísh bichʼįʼ yádeiltiʼ doo? Háísh baa haneʼ yidooltsééł? Áká análwoʼii haneʼ baa hólneʼgo biniyé bichʼįʼ haadzííʼ éí doodaiiʼ naaltsoos bee hazʼą́ągo, haʼátʼíí yídin dooígíí naʼídíłkid dóó diné yee yíníłtsą́ął. Ayóóʼádayóʼnínígíí éí doodaiiʼ bikʼéí yáʼátʼéehii nilį́įgo éí tʼáadoo leʼé tʼáá bí áká análwoʼ yee haʼólnííʼ bíighahgo doo bee hazʼą́ą da; bee hazʼáanii éí bikʼehgo áłah átʼé.

Diné bikʼéí yaa yinízinígíí bee yízhiʼ choiníłʼį́. Áká análwoʼii ayóóʼádayóʼnínígíí „akʼis” éí doodaiiʼ „hakʼéí” níigo yízhiʼgo, ndi diné éí ayóóʼádayóʼnínígíí níigo yízhiʼ doo nízingo, éí doo yáʼátʼéeh da dooleeł. Tʼáá áłtsʼíísí naaltsoos bee bikʼedaʼashchı̨́įgo, áká análwoʼii haitʼéego diné yikʼéí yaa nidaalnish doo dóó haʼátʼíí baa hólneʼ dooleełígíí yee yíníłtsą́ął.

Áká análwoʼii haʼátʼíísh naʼídíłkid doo?

Áká análwoʼ hooghangi, hooghandóó áká análwoʼ, éí doodaiiʼ tʼáá jí áká análwoʼ nídadéezʼįįdgo, diné haʼátʼíí naʼídíłkid doo nízinígíí dóó ni ałdóʼ atah níyá doo nízinígíí naʼídíłkid. SAGE guide to affirming services éí áká análwoʼii tʼáá bí baa haneʼ bee hólneʼgo doo yáʼáshǫ́ǫ da dooleeł ní. Áká análwoʼii kʼad haitʼéego binaanish ádayiilʼíínígíí tʼáá íiyisíí yee níł hodoolnih nínízin.

• Haitʼéego diné bizhiʼ dóó bichʼįʼ yátiʼgi yinízinígíí naaltsoos bee bikʼedaʼashchį́įh? Háísh éí haneʼ yooʼı̨́į?
• Haitʼéego diné háísh yikʼi sidá dooleełígíí yee nízhdoolnííł dóó ayóóʼádayóʼnínígíí éí doodaiiʼ łaʼ yíká análwoʼii bił náánáłaʼ biyiʼ jidooghááł?
• Haitʼéego diné yee nizhnízinígíí, hooghan góneʼ, ééʼ ííłʼínígíí, dóó tʼáá bí baa ádahoilyą́ągo binaanishígíí béédahoozįįh dóó baa áhályą́?
• Áká análwoʼii LGBTQ+ hastóí sáanii dóó dementia bee naagháhígíí yaa nitsíkeesgo haʼátʼíí bee naʼnitin dayiilʼį́?
• Diné áká análwoʼii biyiʼ kéyahígíí éí doodaiiʼ yíká análwoʼii náánáłaʼ éí doodaiiʼ doo baa áhólyą́ą da yaa nitsíkeesgo haitʼéego baa hódoolnih, dóó áádóó haʼátʼíí ádoonííł?

SAGE and Human Rights Campaign Foundation guide to inclusive long-term care éí daʼííłtsą́ągo, hooghan góneʼ, dóó áká análwoʼii binaanish bee hazʼáanii naaltsoos bee bikʼedaʼashchı̨́įígíí nídadééłʼįįł ní. Éí 2021 yihahgo ályaa; kʼad bikʼehgo naʼídíłkid dooleełígíí biniyé chooʼı̨́, ndi kʼad bikʼehgo bee hazʼáanii átʼé níigo doo ání da. Bee hazʼáanii dóó áká análwoʼ éí bikʼehgo áłah átʼé.

Bee naʼidígíí, naaltsoos yáʼátʼéehii, éí doodaiiʼ tʼááłáʼí yáʼátʼéehgo haadzíʼígíí éí tʼáá ákwíí jı̨́ áká análwoʼ haitʼéego dooleełígíí doo yee haʼoodzííʼ átʼée da. Diné níyáago nízingo, áká análwoʼii haitʼéego bichʼįʼ yádeiltiʼ dóó ayóóʼádayóʼnínígíí éí doodaiiʼ bikʼéí yáʼátʼéehii haitʼéego yikʼijįʼ ádaniitʼéego baa áko níníłʼį́. Diné yáʼátʼéehgo ádahoołʼįįł biniyé, áká análwoʼii bił náánáłaʼ yáłtiʼ doo nínízingo yíníkeed.

Haitʼéego diné tʼáá ałtso binaagóó bíká aníshdoodlííł?

Diné tʼáá ákwíí jı̨́ yinílyą́ągíí, tʼáá áłahájįʼ ánáʼálʼįįhígíí, saad, binaashchʼąąʼ, oodlání, akʼis dóó áłah nídaatʼįįhii yaa nitsíkeesgo naʼídíłkid. Diné bee hózhǫ́ éí baa yátiʼgo baa nitsíkees dooleeł, éí doodaiiʼ iiná biiʼ łaʼ yah anááoodzííʼ doo nízin. Tʼáá ałtso níyáago diné bee hózhǫ́ tʼéiyá yaa yáłtiʼ doo, éí doodaiiʼ LGBTQ+ diné tʼáá ałtso tʼáá átʼéego ádayósin nínízin doo.

Łaʼda diné doo yáʼátʼéehgo baa nitsáhákees da dóó doo kʼé bididoolyáą da, áko áká análwoʼ yaa doo yáʼáshǫ́ǫ da dooleeł. Łaʼda éí doo baa nitsíkees da. Tʼáá yínístsʼą́ąʼgo íistsʼą́ąʼ, ndi diné haʼátʼíí yaa naakai éí doodaiiʼ bee ííshjání ázhdoonííł doo biniyé doo bichʼįʼ naʼídíłkid da. Náás hoolzhishgo, naʼashchʼąąʼ éí doodaiiʼ haneʼ yaa nitsíkeesgo doo yáʼátʼéeh da silį́į́ʼgo, éí atsʼįįd doo nízin éí doodaiiʼ łahgo átʼéego yáłtiʼ doo nízinígíí naʼídíłkid.

Ayóóʼádayóʼnínígíí, akʼis, éí doodaiiʼ hakʼéí nilį́įgo, ni ałdóʼ áká ííníłníigo baa nitsíkees. Haitʼéego ni yíká análwoʼ doo nízinígíí diné naʼídíłkid, dóó áká análwoʼ biniyé yíníkeedgo, kʼad bikʼehgo dementia éí doodaiiʼ LGBTQ+ hastóí sáanii yíká análwoʼii łaʼ hádíídííłtsééł. Alzheimer’s Association resource page éí áłah nídaatʼįįhii dóó áká análwoʼii baa haneʼ yee hólǫ́; haʼátʼíí hólǫ́ǫgo éí bikʼehgo áłah átʼé.

Áká análwoʼ hooghan nídadéezʼįįdgo tʼóó ahayóí baa nitsíkeesígíí biniyé, choosing residential dementia care yíníłtaʼ. Dementia bee naagháhígíí bééhózingo bikʼijįʼ haʼátʼíí ádoolnííłígíí biniyé, first steps after a dementia diagnosis yíníłtaʼ.