Yeroo Maatiin Kunuunsa Dementia Irratti Waliif Hin Galle

Yeroo miseensi maatii tokko dementia qabu, namoonni maatii isaa waa’ee nagaa, kunuunsaa ykn yeroo dhufu irratti waliif hin galuu danda’u. Tokko guyyaa guyyaatti rakkoolee argamu arguu danda’a; kan biroo immoo yeroo muraasa dhufuu ykn namicha akka durii yaadachuu danda’a. Maallaqaa, fageenyaa, hojii fi gahee maatii rakkoo dabalu. Walitti bu’iinsi gadda, garuu akka namni tokko kunuunsa hin barbaanne hin agarsiisu.

Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee walitti bu’iinsa maatii komii irratti hin hirkatin dhageessuu, hojii kunuunsaa addaa addaatti mari’achuu fi yeroo haalli jijjiiramu deebi’anii mariisisuu irratti akeeka. Dementia Australia illee maatiin murtoo kunuunsaa irratti waliif hin galuu akka danda’an, gargaarsa alaa barbaachuu danda’an ni eera. Qajeelfamni kun karaa haasa’aa dha; aangoo seeraa ykn kunuunsa namicha tokkoof sirrii ta’e hin murteessu.

Namicha keessa isaa akkamitti eegna?

Namicha dementia qabu waan isaaf barbaachisu fi akkamitti hirmaachuu akka barbaadu gaafadhu. Yeroo mirkaneessa booda iyyuu bakka isaa mariiwwan jireenya guyyaa guyyaa isaatiif hin jijjiiramu. Namichi akkamitti odeeffannoon akka qoodamu barbaadu, eenyu akka hirmaatu gaafadhu. Yoo gargaarsa filannoo ibsuuf barbaade, yeroo kenni, filannoo tokko tokkoon mari’adhu.

Qajeelfama tarkaanfii jalqabaa booda mirkaneessa yaada namicha karoora fuula duraa irratti hirmaachisuuf qaba. Namichi nama murtoo gargaaru filate yoo jiraate, dhimma isaa kabajuun nama sana walgahii keessatti hirmaachisi. Miseensoonni maatii waa’ee aangoo murtoo seeraa wal-hin-galle, ogeessa naannoo kan seera beeku gaafadhu malee tilmaamaan hin murteessu.

Haasa’a maatii akkamitti jalqabna?

Yeroo nagaa, dhiibbaa dura, yeroo filatamu filadhu. Mari’annaaf dhimma tokko qofa murteessi, akka eenyu geejjiba kennuu danda’u ykn beeftuu itti aanu akkamitti qindeessu. Tarree murtoo rakkisaa dheeraa tokko namaaf dhagaa’uu ulfaachuu danda’a.

Dura haasa’aa, waan argitee fi waan ta’a jettee yaaddu barreessi. Fakkeenyaaf, “Abbaan koo ji’a kanatti beeftuu lama dhabe” ibsa addaa dha. “Abbaan koo waan tokko iyyuu hin danda’u” jechuun immoo gabaasa balaaleffamaa dha, dandeettii ykn filannoo isaa hin agarsiisu.

Nama tokkoo tokkoo akka rakkoo isaa ibsu carraa kenni. Hin dhiibin, ykn itti hin dubbatin, ykn gahee isaa wal bira hin qabin dhaggeeffadhu. Nama fageenyaan jiraatu tokko, barbaachisummaa guyyaa guyyaatti hin arguu danda’a; nama kunuunsa guddaa godhu tokko immoo dadhabuu danda’a. Muuxannoon isaanii lamaanuu barbaachisa, yoo yaada garaa garaa qabaatan illee.

Walgahii keessatti maal mari’achuu qabna?

Mariin kee qulqulluu ta’uu qaba. Yaad-rimee gabaabaa tokko, maatiin murtoo itti aanu tokko akka fudhatu gargaaru. Kanaaf:

Yoo rakkoon gorsa fayyaa barbaadu, gaaffii barreessi, ogeessa kunuunsaa gaafadhu. Qajeelfama daawwannaa ogeessaa haasa’a sana qopheessuuf gargaaruu danda’a. Waa’ee waraqaa seeraa, faayidaa ykn kontiraata, ogeessa naannoo kan seera beeku irratti kuufadhu.

Hojii kunuunsaa akkamitti ammaan qoodna?

Qixa malee yeroo baay’ee haqa miti. Qajeelfama Alzheimer’s Association tarree hojii yeroo, maallaqaa fi hojii hammam akka fudhatu hammachu akka qopheessan gorsa. Itti aansuun, nama tokkoo tokkoo maal filatu fi maal dandeessuu akka ta’e gaafadhu.

Namoonni tokko tokko daawwannaa yeroo yeroo ykn kunuunsa ofii irratti gargaaruu danda’u. Kan biroo immoo qindeessuu beeftuu, geejjiba, nyaata erguu, galmee ykn haasa’a torbanii irratti gargaaruu danda’a. Nama fageenyaan jiraatu tokko, yoo namichi waliigale, qindeessuu, odeeffannoo naannoo barbaaduu ykn meeshaalee erguu danda’a. Qajeelfama kunuunsa fageenyaa gahee, gabaasaa fi daawwannaa irratti karoora guutuu kenna.

Hojiiwwan waliigalaman tarree tokko ykn galmee tokko keessa barreessi. Eenyu itti gaafatamaa akka ta’e, yeroo meeqa fi eenyu quunnamuu akka qabu barreessi. Yoo fayyaa, hojii ykn dandeettii kunuunsaa hiriyyaa tokko jijjiirame, tarree sana irra deebi’ii ilaali. Qajeelfama kunuunsa ofii akkamitti namoota biroo deeggarsa akka qooddatan gaafachuu akka danda’u ibsa.

Yoo ammayyuu waliif hin gallu maal godhna?

Waan beekamu, fedhii namichaa fi gaaffii hin furamin deebi’ii ilaali. Walgahii tokkotti hunda hin furatu ta’uu danda’a. Tarkaanfii tokko nagaa ta’e yeroo ammaa waliif galuu, booda murtoo guddaa deebi’anii ilaaluuf yeroo kenni.

Yoo hiriyyoonni manaa jijjiiruu irratti waliif hin gallan, tarkaanfii jalqabaa odeeffannoo funaanuu ta’a malee, eeyyee yookaan lakki filannoo ta’uu hin qabu. Mana keessatti gargaarsi maal akka hin jirre, namichi maal akka filatu, filannoo maaliif akka barbaadan gaafadhu. Dhaabbata kunuunsaa tokko yookaan dhaabbata mana keessaa irraa haasa’uun odeeffannoo kennuu danda’a, namicha tokko dhiibbaa keessa hin galchu. Qajeelfama mana kunuunsaa filachuu gaaffilee filannoowwan madaaluuf qaba.

Yoo garaa-garummaan itti fufe, nama amanamaa sadaffaa gargaaruuf gaafadhu. Dhimma irratti hundaa’uun, ogeessa fayyaa namicha, ogeessa hawaasaa, gorsaa sammuu, giddu-galtuu ykn hoggantuu amantii ta’uu danda’a. Garee deeggarsaa tokkos namoota maatiin itti dubbatan argachuu danda’a. Gaaffilee fayyaa, seeraa ykn maallaqaa irratti gorsa ogeessaa barbaachisaa dha.

Yoo waliigaltee maatii nama dhiibbaa keessa galchu ykn kunuunsa isaa miidhu, gargaarsaaf dhaabbata naannoo amanamaa quunnami. Namicha wal-falmii keessa akka hin galle godhi. Yoo balaan hatattamaan jiraate, tajaajila hatattamaa naannoo fayyadami.

Maatiin yeroo hunda waliigaluu hin danda’an, walgahiin tokkos rakkoo hunda hin xumuru ta’uu danda’a. Namicha dhaggeeffadhu, murtoolee ifa ta’an kenni, gargaarsa gaafadhu, dura nama tokko hojii hunda qofaa hin baatu.