Ezira efupi
Pura kutja omundu ma vanga okuisanewa vi, ouṋe ngu ma vanga okukara mondyero nokutja ovikwaye mbi ma vanga okuhaṋewa. Yazema ombunga ye novandu mbe toorora okukara puna ye, tjevera ohore ye, nu pura ovandu mbe yandja ombatero kutja omitindo vyawo vi ungura vi meyuva arihe.
- Pura ohunga nena, omambo wokuisanewa, oupanga nohore yomundu; o rihambe nokukambura ko uriri.
- Yandjera omundu okutya kutja ma vanga okuhaṋa oumune uṋe, ruṋe na une.
- Pura kutja omundu u vara ouṋe otjombunga ye nouṋe ngu ma yenene okumuna ombuze poo okumuryangera.
- Tara kutja ovandu mbe yandja ombatero ve tjangera vi ozonḓero, ve tjevera vi ohore nu ve tjita vi indu tji pe na omaṱiṋiro.
- Ouṋepo woye ounahepero, posi ya owo orupa rumwe uriri momuinyo nomberero ye.
Koutara imbwi (Omitara 4)
Ouṋepo womundu omu-LGBTQ+ orupa rumwe uriri rwa ingwi eye ngu ri. Pura kutja ovikwaye mbi ri ounahepero ku ye, ungurisa omambo eye nge toorora, nu mu yandjere okutya kutja ouṋe ngu ma yenene okutjiwa oumune we wopokati. O kambura ko ouṋepo, omukweṋu, ombatero yombunga poo ozonḓero zohore zomundu okuza komuhingo mbwe munika, komatjangero omakuru poo ku imba mbe mu ryangera.
Embo ra Alzheimer’s Society ndi ri ohunga nokuvatera omundu omu-LGBTQ+ ngu nouvera wokuzemba ri tunduuza okupura ozonḓero zomundu nokuhinokukambura ko ohunga noupanga. Oviungurisiwa vya Alzheimer’s Association vyovandu LGBTQ+ mbe nouvera wokuzemba wina vi kahurura omaṱiṋiro ohunga nondjito nokupaha ombatero ndji yakura ovandu. Ovandu ve panguka; ungurisa omaronga nga otjizemburukise tjombamburiro, nungwari ha otjipupu tji tji tya kutja omundu u ri vi.
Me yenene vi okupura ohunga nena, omambo wokuisanewa nohore?
Toorora oruveze rwopokati nu rwopahore. Mo yenene okupura nai: „Ena riṋe nomambo wokuisanewa yeṋe ngu mo vanga eṱe tu ungurise?“ poo „Pe na otjiṋa tji tji ṱuna kouṋepo woye poo koupanga woye tji mo vanga imba mbe ku vatera ve tjiwe?“ Omundu ma yenene okuzira orupa rumwe, okutya kako, poo okutarera ko kombunda. Ko hepa okupura omapuriro wopokati nge he ri ounahepero momberero ye.
Pura kutja ouṋe ngu ma yenene okutjiwa tjike. Umwe ma vanga kutja omukweṋu we a yakurwe i yovaungure, posi ya ke nokuvanga kutja ombongo yombunga ye aihe i tjiwe ohunga nouṋepo we womerikotameneno wovandu mbe ri otja ye poo ouṋepo we wouṱumbe. Omundu wina ma yenene okuvanga omambo peke momikaro peke. O haṋa oumune wouṋepo kovazamumwe vombunga, kovaryange poo kovaungure mena rokutja ove we u tjiwa uriri.
Indu omundu tja vanga kutja ondjero ye i tjangwe, pura kutja mu sokutjanga tjike nokutja ouṋe ngu ma sokutjitara. Tara kutja omuyandje wombatero u tjita vi indu ena ndi ri peke okuza komatjangero warwe, nu tji pe na omuano wokutja ovaungure ve ungurise ena omundu nda toorora indu tji mave hungire kuna ye. Tjevera ohore yomundu; kaavehe mbe vatera momberero mbe hepa okutjiwa atjihe.
Ozonḓero maze yenene okurunduruka. Ripurira rukwao indu omundu tja yenene okuraisa ondjero ye, tjinenenene komurungu wokutjinda poo okutjita omarongerero omape wombatero. Indu tji tji hiya yenenisiwa nawa kutja eye ma vanga tjike tji tji haṋwe, o sokukambura ko uriri. Kongorera ondjero aihe ndja yandja rukuru nu ningira ombatero komundu ngu nongonḓoneno moruveze rwoye ohunga nomapuriro wouvara wombatero poo omitindo vyokuhaṋa ombuze.
Ouṋe ngu ma sokukara mozombanguriro zomberero?
Pura omundu kutja u kara nongamburiro mu une nu ma vanga ouṋe okukara mo. Ombunga ye yombatero mai yenene okukara mo omurumendu poo omukazendu we, omukweṋu, epanga, omuzamumwe wombongo poo „ombunga ndja toororwa“ — ovandu mbe mu vatera otjombunga nandarire kutja kave ri ovazamumwe vombongo yombandukiro. Ovandu tjiva ve riyameka kombunga yombandukiro; varwe kave tjiti nao. Yandjera omundu okutamuna oupanga we momambo we omuini.
Pura omapuriro woviungura: Ouṋe ngu ma yenene okumuryangera? Ouṋe ngu vaungure mbe sokuisana indu omarongerero tji ya runduruka? Ouṋe ngu ma yenene okumuna ombuze? Indu omuyandje wombatero tji ma hepa oruyakiro poo omatjangero komurungu wokuyandja ombuze, pura kutja ma hepa tjike nu kahururira omundu ozondyero nḓe ri po. Okukara omukweṋu poo omuvateri ngwa toororwa kaku tjiti kutja omundu ma kara nouvara woveta okutya ozondyero; omitindo vi panguka moruveze.
Ungurisa ena roupanga omundu nda vanga. Omuungure wombatero ngu isana omukweṋu „epanga“ poo „omuzamumwe wombongo“ indu omundu tja vanga kutja a tjiukwe otjomukweṋu we, ma yenene okuhihamisa omutima. Okatjangwa okasupi ku ka zikamena koruyakiro make yenene okuraera ovaungure kutja ve sokutamuna vi ovandu nokutja oumune uṋe mbu mau haṋewa.
Hiṋa tji mbi yenena okupura omuyandje wombatero?
Indu tji mo sasaneke onganda yombatero, ombatero ponganda poo oviungura vyomayuva, pura omundu kutja ma vanga okupura omapuriro yeṋe nokutja ma vanga ove u kare po. Embo ra SAGE ndi ri ohunga noviungura mbi yakura ovandu ri tja okuhaṋa oumune wopokati nomuyandje wombatero maku yenene okuzunḓa omundu. Ningira omuyandje wombatero a kahurure omiano vyawo vyarwe momambo omapupu.
- Mu tjangera vi ena nomambo wokuisanewa omundu nga toorora? Ovaungure veṋe mbe yenena okumuna ombuze ndjo?
- Omundu ma yenene vi okutya kutja ouṋe ngu ma ryangere nokukara noruveze rwopokati nomukweṋu poo omuvateri warwe?
- Mu rihonga vi nokuyozika ozonḓero zomundu ohunga nokukara mondjuwo, omuzaro nokutjeverwa kwe?
- Ovaungure ve muna omahongero yeṋe ohunga novakurundu LGBTQ+ novandu mbe nouvera wokuzemba?
- Omukare mondjuwo poo omuvateri ma yenene vi okuraera eṱiṋiro ohunga nohore poo okuhinoyozikwa, nu pa tjitwa tjike kombunda yanao?
Embo ra SAGE na Human Rights Campaign Foundation ndi ri ohunga nombatero onde yokukarerera ndji yakura LGBTQ+ ri tunduuza okutara omitindo omitjangwa ohunga nomaryangero, okukara mondjuwo nomiano vyovaungure. Oro ra pitisiwa mo-2021; ri ungurisa otjomapuriro ngu mo sokupura, nungwari ha otjina tji tji kahurura oveta yarwe yoruveze rwoye. Omitindo noviungura vi panguka moruveze.
Otjiraisiro, okambo poo eziriro rimwe ndi honga kavi yenene okukuyakura kutja omberero yomeyuva arihe mai kara vi. Indu omundu tja vanga okumuryangera, tara kutja ovaungure ve mu isana vi nu ve tjita vi komukweṋu we poo kovavateri ve mbe toorora. Ningira okuhungira peke nomuungure indu tji mape yenene okutjita kutja omundu ma kare mondjeverero.
Me yenene vi okuvatera omundu auhe?
Pura ohunga noviṋa omundu mbye vanga, omiano vyomeyuva, eraka, ombazu, ongamburiro, omapanga notjiwaṋa tje. Ouṋepo we mau yenene okukara ounahepero okuhungirwa ko, poo eye ma yenene okuvanga okumangera oruveze kovipuka vyarwe momuinyo. O tjiti omaryangero aehe otjombamburiro ohunga nouṋepo poo o kambura ko kutja ovandu avehe LGBTQ+ va tumbuka momuinyo umwe.
Ovandu tjiva va rora okupatanekwa poo okutondwa nu mave yenene okukara nondando noviungura. Varwe kave munu otjiṋa hi otjeṱiṋiro. Puratena nokuhinoningira omundu okukahurura poo okuraisa otjiṋa. Indu ozondjiviro, otjiperendero poo ehungi ndi ri ohunga norukapitaveze tji tji mu hihamisa, pura kutja ma vanga okutjaza poo okurundurura otjitja.
Indu ove u ri omukweṋu, epanga poo omuzamumwe wombunga, ombatero yoye omuini wina ounahepero. Pura omundu kutja ma vanga ove u kare mo vi, nu paha ehangano ndi ṱuna kouvera wokuzemba poo kovakurundu LGBTQ+ moruveze rwoye indu tji mo hepa ombatero. Orupa rwoviungurisiwa rwa Alzheimer’s Association ru yandja omiano vyokuṱuna koviungurisiwa vyotjiwaṋa novivateri; imbi mbi ri po vi zikamena koruveze ku u kara.
Kotjipupu otjinene indu tji mo sasaneke ozonganda zombatero, tara okutoorora onganda yombatero kovandu mbe nouvera wokuzemba. Kombatero yokurongerisa kombunda yondjiviro youvera wokuzemba, tara ozondambo ozondenga kombunda yondjiviro youvera wokuzemba.
Omapuriro yeuva kehe
Hapo mbi sokuraera ovaungure votjivaro kutja omundu omu-LGBTQ+?
Pura omundu kutja ma vanga ovaungure ve tjiwe tjike nokutja ouṋe ngu ma yenene okutjiwa. Haṋa imbi mbya itavera okuhaṋewa uriri, indu tji mape yenene, nu pura omuyandje wombatero kutja ombuze ndjo mai tjangwa vi nokutja ouṋe ngu ma yenene okuitara.
Ouṋe ngu ma sokukara mozombanguriro zomberero?
Pura omundu kutja u kara nongamburiro mu une nu ma vanga ouṋe okukara mo. Oyo mai yenene okukara omukweṋu we, epanga, omuzamumwe wombongo poo omundu ngu va toorora otjombunga; o kambura ko kutja omuzamumwe wombongo yombandukiro ongu ma rire omundu omunene wokuhungirwa kuna ye.
Hiṋa tji mbi sokupura onganda yombatero ohunga nokuyakura ovandu LGBTQ+?
Pura ohunga nomana nomambo wokuisanewa momatjangero, ovaryange noruveze rwopokati, ozonḓero zondjuwo nokutjevera omundu, omahongero wovaungure, nokutja omaṱiṋiro ye kayendisiwa vi. Ningira omitindo omitjangwa vyarwe indu tji vi ri ounahepero.
Hapo tji pe tjitwa tjike indu omundu tja rundurura imbi mbya hala okuhaṋa?
Ozonḓero maze yenene okukara peke komundu, poruveze na moruveze. Ripurira komundu rukwao indu tji mape yenene, nu o haṋa ombuze mena rohambangunino ya rukuru indu tje ku ningire kutja u i ṱize po otjohorekore.
Ozongondzero
Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.
- Supporting an LGBTQ+ person with dementia · Alzheimer's Society
- LGBTQ+ Community Dementia Resources · Alzheimer's Association
- 10 Tips for Finding LGBT-Affirming Services · SAGE
- Finding an LGBTQ+ Inclusive Long-Term Care Community · SAGE and Human Rights Campaign Foundation