Okutoora Otjirongo tjOmararo ku Omundu ngwaa Ri Noruveze rwa Dementia

Okutoora otjirongo tjomararo otji mai yandja ombemburiro, ombuze, omakayuriro poo omirari vyarwe pwinavi pamwe. Etokero oriro roko okutjaama omatwako nga ye rikotamenena komakumbiro nomahupo womundu ngwaa ri noruveze. Katji ri oruveze rwokutara kutja ouṋe ngwa vatere tjinene poo oruveze rumwe ndu auhe ma kara narwo pomasuviro warwe nga ye ripura nao.

Ovahonga vOruveze rwa Alzheimer mbo ve hungirira ohungi yomatwako omaure, orutjiviro rwayo rwokutoora otjirongo tjomararo na ovahonga va Dementia Australia ohungi yotjirongo tjomararo ve ndji raera okutara komakumbiro womundu, kovakarere, kovitjitwa vyomayuva, kondjuwo nokomawiro. Orupa ndo katu hee okukara norupa rumwe poo okutjaama otjirongo tjimararo, nu katu yandja omayere woviyandjewa vyokutwako poo vyoparamaenda pomaraka ngu tu ri mo.

Hapo mbi tjiwa vi kutja ondi sokutara okutoora otjirongo tjomararo?

Tara kutja omundu ngo u hepa matwako ye yeṋe ngunda nu nokutja omatwako ngo ma yenene okupwewa meumbo rwe poo nao. Tara ku yorokise yomundu ngo, komakumbiro we woyomayuva, komapanga we nokomahupo we ngu ma vanga. Tara wina kutja omauzeu wokuvatere womundu ngo ae munika omuhihamo ku ye poo kovandu mbe mu vatere.

Kape noruveze rumwe poo orutjiviro rumwe ndu ma ru toore po kutja omundu ma sokutjaama. Omundu mape ya ma vanga okukara pamwe novandu varwe motjirongo, poo mape ya ma vanga okukara meumbo pamwe nomatwako nge ya yandjwa morwako. Pura pamwe nomundu ngo, nokutja tji pe ri ohepero, pamwe nomutjivire we worutjandja, omukarere woviyandjewa poo omukarere wozondunge. Pura kutja omatwako ye yeṋe ngu maye mu vatere nga tji wa ri koṋa okutokora okutjaama.

Yandera omundu ngo okutwa momatokero otja tji ma vanga. Pura kutja tjike tji tji ri otjinanḓengu ku ye: oruveze, ovikurya, oruziro, ombongo, okutjaara, ovitjitwa mbi ma suvera poo okuyenda novandu vombongo ye noviṋa. Omahupo we mape ya ye tu vatere okutara ozondjuwo nḓa kuṱuna, nandarire kutja omakumbiro we maye ririsa.

Hapo mbi sokutjiwa tjike nga tji hinae okukonda pozondjuwo?

Tanga po orutjiviro orusupi rwomatwako ngu omundu ngo ma hepa. Nga ya kare ovitjitwa vyomayuva, okutwako kwoparanga, okukara pamwe novandu, oruziro rumwe poo oruveze rwokukarera pendje.

Rasana na indwi ngwaa ri nondjuwo nga tji wa ri koṋa okuyo konda. Pura kutja ve yenena okutwako komakumbiro womundu ngo, kutja pa kara otjirongo poo nao, orutandu rwawo oruṋe nu kutja ove mo hepa okuyandja omauyeze yeṋe. Pura omauyeze ahu ma yandjwa momambo nga tja tjange ohungi yovihape noviyandjewa. Omatwako wokuyenenisiwa, omauhitiro nouyandjewa vyomararo vyoparamaenda vya yepa motuveze atwi, nungwari raera nozondjiviro zeyozonganda zeṋa.

Pura kutja ovakarere ve va hongerwe vi motuveze tworuveze rwa dementia, kutja omatwako ye tjivisikwe vi, nokutja ovandu vombongo mape ya ve yandja vi ouyeze. Tara kutja omikambo vyomayuva vi tjitwa vi, ovitjitwa mbi mbi yandjwa vi nu kutja ovakambure ve ve yandjerwa vi okutokora. Otjirongo tja pangurwa ku wo tji ri orutjavari umwe, nungwari kamundu auhe ngwa sokutja u hepa otjo; yerurira omatwako nga ma yandjwa kozonduwo aihe.

Hapo mbi sokutara tjike tji mbe ri mokonda?

Konda pozondjuwo pombura mbi tji mo yenene. Tjanga oruveze rokukondwa po rutenga, nungwari pura kutja mo yenene okukonda rukwao poruveze rwarwe poo pomasuviro wovikurya. Okukonda oruveze orutjavari mape ya ku ku vatere okutara omikambo omihonge nokukondana novakarere varwe.

Tara komuano mbu ve hungira novakambure. Hapo ve hungira ku wo nondengero, ve ve yandjera oruveze rwokuzira nokuyandjera kutja ve twa momatokero womayuva? Hapo ovakambure ve ri nombemburiro nu ve kara novitjitwa mbi vi rikotamenena kombango yawo nomauhepero wawo? Pura kutja mo yenene okutara orutjiviro rwovitjitwa, ozondjuwo zovikurya, ozondjuwo zokukarera pendje nozondjuwo zomundu erike.

Tara kovininke mbi mavi ri otjinanḓengu ku omundu ngo: ombuze mbi mavi zuvaka tjimuna vi sokuzuvaka, omikweyo mbi mavi twara kozondjuwo zovanatje, ovininke mbi ma suvera, ozondjuwo nḓu ze he ri nomerungi, okuyandjerwa oruziro rwe, orupa rwe na ovandu mbe mu suvera. Ondjuwo ndja rakiza tjinene ka i raisa kutja omatwako woyomayuva ye tjitwa vi.

Eta omundu ngu mo mu yandjera etima poo omukazendu womumbongo tji pe ri kutja otjo tji mape ya tji ku vatere okuzemburuka okupura nokuyerurira ozonḓonḓero kombunda yoko konda. Mo yenene okutjita oviṋa mbi tja tjange Oruveze rwa Alzheimer okuzemburuka kutja wa muna tjike. Tjita ozonḓonḓero ze ze rire ozombapira zokupura, nungwari katu ze rire orutjiviro ndu ma ru toore etokero ku ove ngo u nokutoora ondjuwo.

Hapo okupura tjike oku yerurira omatwako?

Pura kutja ovakarere ve ungura vi pomasuviro warwe womayuva, kutja ve rihonga vi omikambo vyomundu ngo nokutja tjike tji tji tjitwa tji pe ya omahundurukiro momakumbiro we. Pura kutja ouṋe ngwa sokutara omatwako nokutja ovandu vombongo mape ya ve purisa vi tji pe na ombango. Tji omundu ngo u hepa okutwako povikurya, okuṱuna kwe erike poo okupura, pura kutja otjo tji tja tjitwa vi motjiungura.

Pura ohungi yokuyenda novandu vombongo, okuyenda pendje, okuyenda kozovihungi vyoparanga, ovitjitwa vyomayuva nokutja omundu mape ya ma eta vi ovininke mbi ma suvera. Tji ondjuwo i na orutjavari ndu rwa pangurwa otja ku oruveze rwa dementia, pura kutja orutjavari ngo ru na omatwako ye yeṋe, ovitjitwa mbi mbi yandjwa vi nomatwako woyomayuva. Pura ovihorera kutja ovakambure ve yandjerwa vi okutokora, nungwari oṱa kutja oviṱamo vyorutjavari oveni.

Pura ouyeze mbu wa tjangwa momirari ohungi yoma wiro nga ae yandjwa, kutja tjike tji tji ri mo nu kutja omawiro mape ya ya hunduruka vi. Lesa omakwamo omanine nu pura omundu omupangwa woparamaenda poo woveta tji pe ri kutja omirari vyoparamaenda poo vyoveta ka vi zuvaka nawa. Ota tjiti kutja oruhepo rumwe ru na omawiro poo ru ri po otja konḓonḓero ndji wa muna motuveze twarwe.

Tji omundu ngo u hepa okutara oviṋa vyarwe ohungi yoviṋa vyerike vye, omapanga we poo okurindwa kwe, tara korupa rwetu rwokuvatere omundu OmulGBTQ+ ngwaa ri noruveze rwa dementia. Orupa ndo ru na okupura ohungi yomanina ngu ma vanga okutjiukwa nao, ovandu mbe ma vanga okutwirwa, okutwako kwomundu erike nomirari vyovakarere.

Hapo mbi vatere vi omundu okutjaama?

Yandera omundu ngo okutwa momatokero otja tji ma vanga. Okukonda ondjuwo, okurya puṋe poo okukara oruveze orusupi mozozondjuwo otja tjo mape ya vi mu vatere okutjivara nondjuwo ngo, tji pe ri mondjuwo nḓo nokutja ye ma vanga otjo. Omundu mape ya ma vanga okutora otjirongo tjombete, ozombanda poo omikambo mbi ma vanga okueta pamwe na ye.

Raera ovakarere ovininke mbi mavi mu vatere, pamwe nokuṱuna kwomundu ngo. Otjo mape ya tji rire ena ndi ma vanga okutjiukwa nao, omuano we wokupura, omikambo vyomayuva, ovikurya mbi ma suvera, ovitjitwa mbi ma yorokisa nokutja tjike tji tji mu vatere okurira nombemburiro. Raera ovininke mbyo mbyouṱi nu tji rakamenena okumutwako. Omundu ngo ngaa kare omundu ngwa ri moukumo womahungi ohungi ye mwene.

Eta ovininke mbi ma suvera tji ondjuwo mai mu yandjera. Pura kovakarere kutja orupa rwe maru tjitwa vi kutja ru rire otja indwi meumbo, nungwari kutja ka ru zeu okuenda mo. Efano, ombanda ndja suverwa poo otjiyara tji tja suverwa mape ya tji rire otjinanḓengu tjinene okukapita okurira ondjuwo aihe pamwe.

Hapo mbi kara vi noukumo nga tja ya okutjaama?

Ungura pamwe novakarere okuyaruka kutja ouyeze mape ya u yandjwa vi nokutja ouṋe ngu mo sokupura. Pura omundu ngo kutja u ri vi noruyenda novitjitwa. Ovandu tjiva mave vanga okuyenda oruveze oruingi orusupi; varwe mave vanga oruveze rwokurira nombemburiro. Tara kutja tjike tji tji mu yorokisa nu yenda pamwe nao.

Omakumbiro nomahupo mape ya ya hunduruka. Tara pamwe nomundu ngo novakarere komatwako nomayuva, pura omapuriro tji pe na ovininke mbi ka vi zuvaka nawa nu raera ovininke ovipe mbi mavi yenene okumuvatere. Tji omundu ngo a rire omuṱunḓu poo tji u ri mouzeu tjinene ngu ka u ri nao rukuru, raera otjimbumba tjomatwako tjimanga; okukara omuṱunḓu tjimanga ku hepa okutwako kwoparanga tjimanga, otja ku NHS.

Okutoora ondjuwo otji ri etokero enanḓengu, nu omatokero worutanga mape ya kaa rire nga tji ya yenena. Tjanga ovininke, yandera omundu ngo okutwa mo, pura ohungi yomatwako woyomayuva nu kara noukumo kombunda yokutjaama.