U nanga vhudzulo ha muthu a re na u hanganea

U humbula nga vhudzulo ha u ṱhogomelwa zwi nga ḓisa u vhofholowa, u ṱungufhala, u sa khwaṱha kana maḓipfele manzhi nga tshifhinga tshithihi. Tsheo iyi ndi ya u wana thikhedzo ine ya tea ṱhoḓea na zwine muthu a zwi funa. A si ndingo ya uri muṱa u na ndavha lungafhani kana tshiṱepe tsho tiwaho tshine vhathu vhoṱhe vha swika khatsho nga tshifhinga tshithihi.

Tsumbanḓila ya Alzheimer’s Association nga ha long-term care, mutevhe wa u ṱola vhudzulo ha u ṱhogomelwa na tsumbanḓila ya Dementia Australia nga ha vhudzulo ha u ṱhogomelwa zwi themendela u sedza ṱhoḓea dza muthu, vhashumi, mishumo, vhupo na mbadelo. Siaṱari ḽiḽi a ḽi themendeli vhudzulo ho tiwaho kana u dzhia vhudzulo ha nyeletshedzo ya vhudzivha ya henefho kana ya masheleni.

Ndi nga ḓivha hani arali u sedza vhudzulo ha u ṱhogomelwa zwi tshi nga thusa?

Sedzani uri muthu u ṱoḓa thikhedzo ifhio zwino na arali thikhedzo yeneyo i tshi nga ṋekedzwa hayani. Humbulani nga tsireledzo ya muthu, ṱhoḓea dzawe dza ndondolo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, vhutshilo hawe ha u tshilisana na vhathu na zwine a zwi funa. Dovhani hafhu na humbula arali mushumo wa u ṱhogomela u tshi khou kwama mutakalo wa muthu kana wa vhane vha mu ṱhogomela.

A hu na tshiteṅwa tshithihi kana mutevhe une wa ta uri ndi lini hune muthu a tea u pfuluwa. Muthu a nga funa vhupo ha tshitshavha, kana a nga tama u dzula hayani a tshi khou wana thuso yo engedzeaho. Ambani na muthu na, arali zwi tshi thusa, dokotela wawe, mushumi wa zwa matshilisano kana murangaphanḓa wa ndondolo. Vhudzisani uri ndi tshaka dzifhio dza thikhedzo dzine dza nga tea ni sa athu dzhia tsheo ya u pfuluwa.

Katelani muthu kha tsheo nga hune a funela hone. Vhudzisani uri ndi zwifhio zwa ndeme khae: fhethu, zwiḽiwa, luambo, mvelele, zwenezwo zwa lutendo, mishumo ine a i ḓivha kana u dalelwa nga muṱa na khonani. Zwine a zwi funa zwi nga thusa u fhungudza mutevhe naho dziṅwe ṱhoḓea dza ndondolo dzi tshi khou shanduka.

Ndi tea u wana mafhungo afhio ndi sa athu dalela vhudzulo?

U thoma, itani mutevhe mupfufhi wa thikhedzo ine muthu a i ṱoḓa. Hezwi zwi nga katela thuso kha mishumo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ndondolo ya vhuk nurses, u tshilisana na vhathu, luambo lune a lu ḓivha kana fhethu ha u fhedza tshifhinga nnda. Vhudzisani mushumi wa mutakalo kana wa thikhedzo ya matshilisano uri ndi tshumelo dzifhio dzine dza nga ṱoḓea arali ni sa khwaṱhi.

Fonelani vhudzulo ni sa athu dalela. Vhudzisani arali vha tshi nga kona u tikedza ṱhoḓea dza muthu, arali hu na lunḓu lune lwa nga vha hone, maga a tevhelaho ndi afhio na uri vha ṱoḓa mafhungo afhio kha inwi. Humbelani mafhungo o ṅwalwaho nga ha tshumelo na mbadelo. Milayo ya u tea, masheleni na thendelo i fhambana u ya nga fhethu, ngauralo sedzani zwiko zwa henefho ni si fhulufhele thero ya u angaredza fhedzi.

Vhudzisani arali vhashumi vha na vhugudisi ha ndondolo ya vhulwadze ha u hanganea, uri pulane dza ndondolo dzi itwa hani na uri miṱa i nga kovhana hani mafhungo maswa. Wanani uri maitele a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a shuma hani, hu ṋekedzwa mishumo ifhio na uri vhane vha dzula henefho vha tikedzwa hani u ita nḓivho. Tshipiḓa tsha vhulwadze ha u hanganea ndi khetho nthihi, fhedzi a si vhathu vhoṱhe vhane vha tshi ṱoḓa; vhambedzani thikhedzo ine fhethu huṅwe na huṅwe ha i ṋekedza zwone.

Ndi tea u sedza mini musi ndi tshi dalela?

Dalelani vhudzulo vhu fhiraho vhuthihi arali zwi tshi konadzea. Itani mbekanyamushumo ya u dalela lwa u thoma, ni kone u vhudzisa arali ni tshi nga dalela hafhu nga tshifhinga tsho fhambanaho kana nga tshifhinga tsha u ḽa. U dalela lwa vhuvhili zwi nga sumbedza maitele a no ḓowelea nahone zwa ni tendela u ṱangana na vhaṅwe vhashumi.

Sedzani uri vhashumi vha amba hani na vhane vha dzula henefho. Naa vha amba na vhathu nga ṱhonifho, vha vha nea tshifhinga tsha u fhindula na u vha katela kha u nanga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe? Naa vhane vha dzula henefho vha vhonala vho dzika nahone vha na zwithu zwa u ita zwine zwa tea madzangalelo na vhukoni havho? Vhudzisani arali ni tshi nga vhona mbekanyamushumo ya mishumo, fhethu ha u ḽela, fhethu ha nnda na fhethu ha tshiphirini.

Sedzani zwidodombedzwa zwine zwa ndeme kha muthu uyu: zwiga zwine zwa leluwa u pfesesa, nḓila dzo pfalaho dza u ya kamarani ya u ṱamba, zwithu zwine a zwi ḓivha, fhethu ho dzikaho, thikhedzo ya luambo na mvelele, na zwikhala zwa u vhona vhathu vhane a vha funa. Holo yo nakaho fhedzi a i sumbedzi uri ndondolo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe i shuma hani.

Ḓisani khonani kana muraḓo wa muṱa ane na mu fhulufhela arali zwi tshi nga ni thusa u humbula mbudziso na u vhambedza zwe na zwi vhona nga murahu. Ni nga shumisa mutevhe wa Alzheimer’s Association u ṅwala zwine na zwi vhona. Dzhiani notsi dzaṋu sa zwine zwa thusa nyambedzano, hu si tshikalo tshine tsha ni nangela vhudzulo.

Ndi mbudziso dzifhio dzine dza thusa u vhambedza ndondolo?

Vhudzisani uri vhashumi vha dzudzanywa hani nga zwifhinga zwo fhambanaho zwa ḓuvha, uri vhashumi vha guda hani maitele a muthu na uri hu itea mini musi ṱhoḓea dzawe dzi tshi shanduka. Vhudzisani uri ndi nnyi ane a sedzulusa pulane dza ndondolo na uri muṱa u nga vhiga hani mbilahelo. Arali muthu a tshi ṱoḓa thuso kha u ḽa, ndondolo ya muthu kana vhudavhidzani, vhudzisani uri thikhedzo yeneyo i vhonala hani kha vhukuma.

Vhudzisani nga ha u dalelwa nga muṱa, u bva nnda, mbekanyamushumo dza vhuḓokotela, mishumo na vhukoni ha muthu ha u ḓisa zwithu zwine a zwi ḓivha. Arali vhudzulo vhu na mbekanyamushumo yo itelwaho vhulwadze ha u hanganea, vhudzisani uri i katela vhugudisi vhufhio, mishumo ifhio na thikhedzo ifhio ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Humbelani tsumbo dza uri vhane vha dzula henefho vha katelwa hani kha u nanga ni si fhulufhele dzina ḽa mbekanyamushumo fhedzi.

Humbelani ṱhalutshedzo yo dodombedzwaho ya mbadelo, zwine zwa katelwa na uri mbadelo dzi nga shanduka hani. Vhalani thendelano nga vhuronwane nahone wanani nyeletshedzo yo teaho ya henefho arali maipfi a masheleni kana a mulayo a sa pfali. Ni songo humbula uri tshumelo i a badelwa kana i hone nga nṱhani ha mafhungo a bvaho kha ḽiṅwe shango kana ḽiṅwe vunḓu.

Arali vhune ha muthu, vhushaka hawe kana vhutshilo hawe ha tshiphirini zwi tshi ṱoḓa ṱhogomelo yo engedzeaho, sedzani tsumbanḓila yashu ya u tikedza muthu wa LGBTQ+ ane a khou tshila na vhulwadze ha u hanganea. I katela mbudziso nga ha madzina ane a funwa, vhadali, ndondolo ya muthu na mbekanyamaitele dza vhanetshedzi.

Ndi nga thusa hani kha u pfuluwa?

Katelani muthu kha u nanga nga hune a funela hone. U dalela vhudzulo, u ḽela henefho kana u dzula lwa tshifhinganyana zwi nga thusa vhaṅwe vhathu u ḓowelana na vhupo, arali zwi tshi hone nahone a tshi tenda. Muthu a nga funa u nanga tshithu tsha lunḓu, zwiambaro kana tshithu tsha maitele ane a tshi ḓisa.

Kovhani mafhungo a thusaho na vhashumi, nga thendelo ya muthu. Hezwi zwi nga katela dzina ḽine a funa u vhidzwa ngaḽo, ndila ya vhudavhidzani, maitele a ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, zwiḽiwa zwine a zwi funa, mishumo ine a i takalela na zwine zwa mu thusa u dzika. Dzulani mafhungo e mapfufhi nahone o livhaho kha ndondolo. Muthu u tea u dzula e tshipiḓa tsha nyambedzano nga hawe.

Ḓisani zwithu zwine a zwi ḓivha arali vhudzulo vhu tshi zwi tendela. Vhudzisani vhashumi uri lunḓu lwa muthu lu nga ita hani uri a ḓipfe o ḓowelea hu si na u ita uri zwi konḓe u tshimbila. Tshifanyiso, nguvho ine a i funa kana watshi ine a i ḓivha zwi nga vha zwa ndeme u fhira u lingedza u dovholola haya ḽoṱhe.

Ndi nga dzula hani ndi tshi khou shela mulenzhe nga murahu ha u pfuluwa?

Shumisani na vhashumi u guda uri mafhungo maswa a kovhiwa hani na uri ni tea u kwama nnyi. Vhudzisani muthu uri u ḓipfa hani nga ha u dalelwa na mishumo. Vhaṅwe vhathu vha nga funa u dalelwa lunzhi lwa tshifhinganyana; vhaṅwe vha nga funa tshifhinga tsha u dowela. Sedzani zwine zwa vhonala zwi tshi mu dzikela nahone ni shandukise noṱhe.

Ṱhoḓea dza ndondolo na zwine muthu a zwi funa zwi nga shanduka. Sedzulusani pulane ya ndondolo na muthu na vhashumi, vhudzisani mbudziso musi hu na tshine tsha sa pfali nahone kovhani mafhungo maswa ane a nga thusa. Arali muthu a tshi ṱavhanya a dzunganeya kana a tshi lwala vhukuma nga u ṱavhanya, vhudzani tshigwada tsha ndondolo nga u ṱavhanya; u dzunganeya ha u ṱavhanya hu ṱoḓa thuso ya vhuḓokotela nga u ṱavhanya, u ya nga NHS.

U nanga vhudzulo ndi tsheo ya ndeme, nahone khetho ya u thoma i nga si dzule i tshi khou tea. Kuvhanganyani mafhungo, katelani muthu, vhudzisani nga ha ndondolo ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nahone dzulani ni tshi khou amba nga murahu ha u pfuluwa.