Okulonda aw’okulabirirwa omuntu alina dementia

Okulowooza ku maka agalabirira kiyinza okuleeta okuwulira ng’oli muddugavu, ennaku, obutakakasa oba enneewulira nnyingi omulundi gumu. Okusalawo kuno kukwata ku kunoonya obuyambi obutuukana n’ebyetaago n’ebyo omuntu by’ayagala. Si kugezesebwa kulaga ab’omu maka bwe bamufaako, era si mutendera oguteekeddwaawo buli muntu gw’atuukako mu kiseera kye kimu.

Omukutu gwa Alzheimer’s Association ogukwata ku kulabirirwa okw’ekiseera ekiwanvu, olukalala lw’alwo olw’okukebera amaka agalabirira n’obulagirizi bwa Dementia Australia ku maka agalabirira bisemba okutunuulira ebyetaago by’omuntu, abakozi, emirimu egikolebwa, embeera y’awaka n’emisango gy’osasula. Omuko guno tegulaga maka gamu ge gusemba era tegukiikirira buwabuzi bwa bakugu mu kitundu kyo oba mu by’ensimbi.

Ntegeera ntya oba kya mugaso okunoonyereza ku maka agalabirira?

Tunuulira buyambi ki omuntu bw’ayagala kati era oba obuyambi obwo busobola okuweebwa awaka. Lowooza ku bulamu bw’omuntu, ebyetaago bye ebya bulijjo, obulamu bwe n’abantu abalala, n’ebyo by’ayagala. Era lowooza oba emirimu gy’okulabirira gikosa obulamu bw’omuntu oba obw’abo abamulabirira.

Tewali mutendera gumu oba lukalala lumu olw’okukebera olusalawo omuntu lw’alina okutambula. Omuntu ayinza okwagala okubeera mu kifo ky’abantu abalala, oba ayinza okwagala okusigala awaka ng’aweebwa obuyambi obwongereko. Yogera n’omuntu oyo era, bwe kiba kyetaagisa, n’omusawo we, omukugu mu by’obulabirizi oba omuteesiteesi w’okulabirirwa. Buuza ngeri ki ez’obuyambi eziyinza okutuuka nga tonnasalawo kutambula.

Yingizaamu omuntu mu kusalawo nga bw’ayagala. Mubuuze ebimukwatako ennyo: ekifo, emmere, olulimi, obuwangwa, eby’eddiini, emirimu gye yamanyiira oba okukyalibwa ab’omu maka n’emikwano. Ebyo by’ayagala biyinza okuyamba okusalawo amaka ge munaasooka okutunuulira, ne bwe kiba ng’ebyetaago by’obulabirira ebimu bikyuka.

Nsaanidde kumanya ki nga sinnaba kukyalira maka?

Okusooka, kola olukalala olumpi olw’obuyambi omuntu bw’ayagala. Kino kiyinza okuzingiramu obuyambi mu mirimu egya bulijjo, obujjanjabi, okubeera n’abantu abalala, olulimi lw’amanyiira oba ekifo ky’okusobola okumala obudde ebweru. Buuza omukugu mu by’obulamu oba mu by’obulabirizi mpeereza ki eziyinza okwetaagibwa bwe kiba nga tokakasa.

Kubira amaka essimu nga tonnageyo. Buuza oba basobola okutuukiriza ebyetaago by’omuntu, oba waliwo ekisenge ekiyinza okubeerawo, ebiddako bye biri ki era biki bye beetaaga okuva gy’oli. Saba obubaka obwawandiikibwa ku mpeereza n’emisango gy’osasula. Ebisanyizo, engeri y’okusasulamu n’amateeka agakwata ku lukusa bikyuka okusinziira ku kitundu, kale kebera amawulire agali mu kitundu kyo mu kifo ky’okwesigama ku kiwandiiko ekya wamu.

Buuza oba abakozi balina okutendekebwa mu kulabirira dementia, enteekateeka z’okulabirira zikolebwa zitya era ab’omu maka basobola batya okugabana amawulire amaggya. Manya engeri embeera eza bulijjo gye zikolwamu, mirimu ki egibaawo era abatuuze bayambibwa batya okusalawo ku bintu ebibakwatako. Ekitundu eky’abalina dementia kye kimu ku by’okulondako, naye si buli muntu yenna akyetaaga; geraageranya obuyambi obuliwo ddala mu buli kifo.

Nsaanidde kwetegereza ki nga nkyalidde?

Kyalira amaka asukka mu limu bwe kiba kisoboka. Teekawo olunaku olw’okukyalako okusooka, oluvannyuma obuuze oba osobola okukyalako nate mu kiseera ekirala oba mu kiseera ky’emmere. Okukyala okw’okubiri kuyinza okulaga embeera eya bulijjo n’okukusobozesa okutegeera abakozi abalala.

Weetegereze engeri abakozi gye boogera n’abatuuze. Bayita abantu mu ngeri ey’ekitiibwa, babawa obudde okuddamu era babayingizaamu mu kusalawo ku bintu ebya bulijjo? Abatuuze balabika nga bawulira bulungi era balina ebintu bye basobola okukola ebituukana n’ebyo bye baagala n’ebyo bye basobola? Buuza oba osobola okulaba enteekateeka z’emirimu, ebifo awaliirirwa, ebifo eby’ebweru n’ebifo eby’ekyama.

Tunuulira ebintu ebikulu eri omuntu ono: obubonero obwangu okutegeera, amakubo amategeerekeka agagenda ku kabuyonjo, ebintu bye yamanyiira, ebifo ebisirifu, obuwagizi mu lulimi n’obuwangwa, n’emikisa egy’okulaba abantu be baagala. Ekisenge ekirungi eky’okusisinkaniramu kyokka tekiraga ngeri okulabirira okwa bulijjo gye kukolebwamu.

Jjangu n’omukwano oba omuntu ow’omu maka gw’oyesiga bwe kiba nga kiyinza okukuyamba okujjukira ebibuuzo n’okugeraageranya bye mwetegerezza oluvannyuma. Osobola okukozesa olukalala lwa Alzheimer’s Association olw’okukebera okuwandiika by’olaba. Tunuulira bye wandise ng’ebijjukiza eby’okwogerako, so si ng’amanota agasalirawo amaka.

Bibuuzo ki ebiyamba okugeraageranya okulabirira?

Buuza abakozi bwe bategekebwa mu biseera eby’enjawulo eby’olunaku, abakozi bayiga batya embeera z’omuntu eza bulijjo era kiki ekibaawo ng’ebyetaago bye bikyuse. Buuza ani addamu okwetegereza enteekateeka z’okulabirira era ab’omu maka basobola batya okuleeta ekizibu. Omuntu bw’aba yeetaaga obuyambi mu kulya, mu kweyamba oba mu kwogera n’abalala, buuza obuyambi obwo buba butya mu butuufu.

Buuza ku kukyalibwa ab’omu maka, okutambula ebweru, okulaba abasawo, emirimu egikolebwa n’omuntu bw’asobola okuleeta ebintu bye yamanyiira. Amaka bwe gaba n’enteekateeka ey’enjawulo ey’abalina dementia, buuza okutendekebwa ki, mirimu ki n’obuyambi ki obwa bulijjo bye mulimu. Saba ebyokulabirako ku ngeri abatuuze gye beenyigira mu kusalawo, mu kifo ky’okwesigama ku linnya ly’enteekateeka lyokka.

Saba okuwandiikibwa okwenjenjezebwa okw’emisango gy’osasula, ekizingirwamu n’engeri emiwendo gye giyinza okukyukamu. Soma endagaano n’obwegendereza era funa obuyabuzi obwesigika mu kitundu kyo bwe wabaawo ebikwata ku nsimbi oba amateeka by’ototegeera bulungi. Totwaliriza nti empeereza eba esasulirwa oba eriwo ng’osinziira ku mawulire agava mu kitundu oba mu nsi endala.

Eby’obuntu bw’omuntu, enkolagana ze oba ebyama bye bwe byetaaga okufiibwako ennyo, laba omukutu gwaffe ogukwata ku kuyamba omuntu alina dementia ali LGBTQ+. Mulimu ebibuuzo ebikwata ku mannya g’ayagala okukozesebwa, abakyazi, okulabirirwa kw’omuntu kinnoomu n’enkola z’abo abawa obuyambi.

Nnyinza ntya okuyamba mu kutambula?

Yingizaamu omuntu mu kusalawo nga bw’ayagala. Okukyalira amaka ago, okuliirayo oba okubeerayo okumala ekiseera ekitono kiyinza okuyamba abantu abamu okumanyiira ekifo ekyo, bwe kiba nga kisoboka era nga bakikkiriza. Omuntu ayinza okwagala okulonda ekintu eky’omu kisenge, eky’okwambala oba embeera ya bulijjo gy’ayagala okugenda nayo.

Gabana n’abakozi amawulire ag’omugaso, ng’omuntu akkirizza. Kino kiyinza okuzingiramu erinnya ly’ayagala okukozesebwa, engeri gy’ayagala okutuukirirwa, embeera ze eza bulijjo, emmere gy’ayagala, emirimu gy’anyumirwa n’ebimuyamba okuwulira nga yeekakasa. Amawulire ago gasigale nga mampi era nga gatunuulidde kulabirira. Omuntu alina okusigala nga yeenyigira mu mboozi ezimukwatako.

Leeta ebintu bye yamanyiira bwe kiba nga amaka gakkiriza. Buuza abakozi engeri ekisenge ky’omuntu gye kiyinza okuba nga kyamanyika nga tekifuula kutambula kuzibu. Ekifaananyi, bulangiti gy’ayagala oba essaawa gy’amanyiira biyinza okuba n’omugaso okusinga okugezaako okuzzaawo awaka wonna.

Nnyinza ntya okusigala nga nneenyigira oluvannyuma lw’okutambula?

Kolagana n’abakozi okumanya engeri amawulire amaggya gye gagabanibwa era ani gw’olina okutuukirira. Buuza omuntu engeri gy’awuliramu ku kukyalirwa n’emirimu egikolebwa. Abantu abamu bayinza okwagala okukyalibwa emirundi mingi mu biseera ebitono; abalala bayinza okwagala obudde okumanyiira. Weetegereze ebirabika nga bimuwulira obulungi era mukyuse wamu.

Ebyetaago n’ebyo omuntu by’ayagala biyinza okukyuka. Ddamu okwetegereza enteekateeka y’okulabirira n’omuntu n’abakozi, buuza ebibuuzo bwe wabaawo ky’ototegeera bulungi era gabana amawulire amaggya agayinza okuyamba. Omuntu bw’afuuka atabuddwatabuddwa mu bwangu oba n’awulira obubi ennyo mu bwangu, tegeeza ttiimu emulabirira amangu ago; okutabuddwatabuddwa okw’amangu kwetaaga okufuna obujjanjabi amangu ago, okusinziira ku NHS.

Okulonda amaka kusalawo kwa mugaso munene, era ekyo ky’osooka okulondako kiyinza obutaba kye kituufu ekisinga oluvannyuma. Kuŋŋaanya amawulire, yingizaamu omuntu, buuza ku kulabirira okwa bulijjo era sigala ng’oyogera n’abakozi oluvannyuma lw’okutambula.