Diandamuna dipepele
Bangila ku bihenga bia muntu bidi bikengela, ku masue ende ne ku dijinga diende dia kushala mu buobumue ne bantu ba mu dîku ne ne midimu ya kale. Kenda mu nzubu mishilangane idi mua kukumbana, webeja bua bualu bua difundila dia bantu ba mudimu, kupanga bua kulama muntu, midimu ya dituku ne makuta, ne umuangalaje muntu mu mapangadika bu mudiye musue.
- Kakuena mukenji umue udi wamba dîba didi nzubu wa bukalanga muakanyine.
- Tshidi tshia kumpala, longolola malu adi muntu ukengela ne adiye musue kumpala kua kufuanyikija nzubu.
- Kenda mu nzubu misangu mishilangane ne umone mushindu udi bantu ba mudimu ne badi basombele mu nzubu bakudimuna kudi umue ne mukuabu.
- Lomba mamanyisha mafunda adi aleja bimpe midimu, makuta ne bihenga bidi mua kushintuluka.
Mu dibeji edi (bitupa 6)
- Mmunyi mundi mua kumanya ni mbimpe kukonkonona nzubu wa bukalanga?
- Mmalu kayi angambande kumanya kumpala kua kwenda mu nzubu?
- Ntshinyi tshintangile mu dîba dia dikemena?
- Nkonko kayi adi mua kukuambuluisha bua kufuanyikija dikankamija?
- Mmunyi mundi mua kukuambuluisha mu dîba dia kushintulula muaba wa kusomba?
- Mmunyi mundi mua kushala mu buobumue kunyima kua kushintulula muaba wa kusomba?
Kukonkonona bua kuya mu nzubu wa bukalanga kudi mua kuleta disulakana, kanyinganyinga, dipangadika dia meji anyi mamvua a mishindu mishilangane tshikondo tshimue. Dipangadika edi ndia kusungula dikankamija didi difuanangana ne bihenga ne masue a muntu udi ne disama dia lutatu luya. Ki ndieteta bua kumona ni dîku didi dinanga bikole, ne ki ndipangadika didi muntu yonso ne bua kukumbaja mu tshikondo tshimue tshia mu nsombelu wende to.
Mushindu wa kutabalela tshikondo tshile wa Alzheimer Association, mulongo wa nkonko wa Alzheimer Association bua kusungula nzubu wa bukalanga ne mêyi a Dementia Australia bua nzubu wa bukalanga bidi bileja bua kutangila bihenga bia muntu, bantu ba mudimu, midimu ya dituku, muaba wa kusomba ne makuta. Dibeji edi kadiena dileja nzubu kampanda wa pa buawu, ne kadiena mua kushintulula mibelu ya ku muaba au ya makanda a mubidi ne ya makuta to.
Mmunyi mundi mua kumanya ni mbimpe kukonkonona nzubu wa bukalanga?
Tangila bihenga bidi muntu ukengela mpindieu ne ni bidi mua kumupesha ku nzubu. Kukonkonona kabidi ni bidi mua kulama mubidi wende mu bukubi, bihenga biende bia dituku dionso, buobumue ne masue ende. Tangila kabidi ni midimu ya dikankamija idi ifikisha bantu badi bamukankamija anyi yeye muine ku dikooka dia mubidi anyi dia muoyo.
Kakuena tshikondo tshimanyike anyi mulongo wa malu udi wamba dîba didi muntu ne bua kuya. Muntu pende udi mua kusua kuikala mu tshisumbu tshia bantu, anyi udi mua kusua kushala ku nzubu ne dikankamija dikumbajika. Akula ne muntu ne, biobi bikengela, ne munganga wende, musadidi wa midimu ya bantu anyi muntu udi ulondesha malu ende a dikankamija. We beja midimu ya dikankamija idi mua kuakanyina kumpala kua kuangata dipangadika dia kuya.
Peshe muntu mpunga wa kudisangisha mu mapangadika bu mudiye musue. We beja tshidi tshitambe kumukemesha: muaba, biakudia, muakulu, tshikondo tshiende, nsombelu wa tshisumbu tshiende, midimu ya kale idiye munange anyi dikuluangana ne dîku ne balunda. Masue ende adi mua kukuambuluisha bua kusungula nzubu minene mikumbanyine nansha mudi bihenga biende bishintuluka.
Mmalu kayi angambande kumanya kumpala kua kwenda mu nzubu?
Tshia kumpala, longolola mulongo mukese wa dikankamija didi muntu ukengela. Bidi mua kuikala diambuluisha mu midimu ya dituku dionso, buanga, buobumue ne bantu bakuabu, muakulu udiye mumanye bimpe anyi muaba wa kuimana ne kupema panze. Biwewe kuyi mumanye, we beja munganga anyi musadidi wa midimu ya bantu bua kumanya midimu idi mua kukengedibua.
Bikala mushindu, bela nzubu miaku kumpala kua kuyikemena. We beja ni nzubu eyi idi mua kukumbana bihenga bia muntu, ni kudi musombelu wa tshiroom muaba au, ntshinyi tshidi tshitanu bua kuenza ne mamanyisha kayi audi ne bua kupesha. Lomba mamanyisha mafunda adi aleja midimu ne makuta. Mikenji ya kukumbana, ya kufuta ne ya didilama idi ishintuluka bilondeshile muaba, nunku tangila mibelu ya ku muaba webe pamutu pa kueyemena dibeji edi nkayadi.
We beja ni bantu ba mudimu badi ne difundila mu malu a kukankamija bantu badi ne disama dia lutatu luya, mushindu udibu bapanga mapangadika a dikankamija, ne mushindu udi dîku mua kupesha mamanyisha. Umanye mushindu udibu benza midimu ya dituku dionso, midimu idi bapesha ne mushindu udibu bakankamija badi basombele bua kuangata mapangadika. Kabadi ka bukalanga ka pa buabu nkadiku mua kuikala nsungulu wa pa buawu, kadi ki mbua muntu yonso to; fuanyikija dikankamija dilelela didi nzubu yonso ipesha.
Ntshinyi tshintangile mu dîba dia dikemena?
Kenda mu nzubu mipite pa umue biwikala mua kuenza nanku. Longolola dîba dia kuenda kumpala, pashishe we beja ni udi mua kuenda kabidi mu tshikondo tshishilangane anyi mu dîba dia biakudia. Dikemena dia muibidi didi mua kuleja bimpe nsombelu wa tshikondo tshionso ne dikukolesha bua kusangana bantu ba mudimu bakuabu.
Tangila mushindu udi bantu ba mudimu bakudimuna kudi badi basombele mu nzubu. Badi babapesha bunême, babanyingalaka dîba dia kuandamuna ne babasangisha mu mapangadika a tshikondo tshionso anyi? Badi basombele bumvue bimpe ne badi ne malu a kuenza adi afuanangana ne masue ne bukole buabu anyi? We beja ni udi mua kumona ndondoluelu wa midimu ya dituku, muaba wa kudia, muaba wa panze ne miaba ya nkayabo.
Tangila malu adi ne mushinga kudi muntu eu: bimanyinu bidi bimueneka bimpe, njila mipitelela kua muaba wa kudilongolola, bintu bidiye mumanye bimpe, miaba ya talalaa, muakulu ne nsombelu wa tshikondo tshiende bidi bikankamijibua, ne mpunga wa kumona bantu badi bamunange. Lobby muimpe wa kumpala ki ntshileja mushindu wa dikankamija wa dituku dionso to.
Muambula mulunda anyi muena dîku wa sekele biobi bidi mua kukuambuluisha bua kuvuluka nkonko ne kufuanyikija mamvua kunyima. Udi mua kuenza mudimu ne mulongo wa nkonko wa Alzheimer Association bua kufunda tshiwamona. Fuanyikija mamanyisha ebe bu nkonko ya kukonkonona, ki mbua kuangata dipangadika dia kusungula nzubu to.
Nkonko kayi adi mua kukuambuluisha bua kufuanyikija dikankamija?
Webeja mushindu udibu babela bantu ba mudimu mu tshikondo tshishilangane tshia dituku, mushindu udibu bayisha malu a muntu ne tshidibu benza padi bihenga biende bishintuluka. We beja nganyi udi ulondesha mapangadika a dikankamija ne mushindu udi dîku mua kupesha dilubuluka. Biobi bikengela muntu diambuluisha bua biakudia, dikankamija dia mubidi anyi dikudimuna, we beja ni dikankamija edi didi dienzeka mushindu kayi mu tshishiki.
Webeja bua dikuluangana ne dîku, dipatuka, nkonko ya buanga, midimu ya dituku ne bukokeshi bua muntu bua kuambula bintu bidiye mumanye bimpe. Biobi nzubu ikale ne programe wa pa buawu bua bantu badi ne disama dia lutatu luya, we beja difundila dia bantu ba mudimu, midimu ne dikankamija dia dituku dionso didiupesha. Lomba bilejilu bia mushindu udibu bakankamija badi basombele bua kuangata mapangadika pamutu pa kueyemena dina dia programe nkayadi.
Lomba diumvuija difunda dia makuta bua midimu yonso, tshidi tshibandishibua ne mushindu udibu mua kushintulula mfranga. Bala malaya ne ntema ne ulombe mibelu ya muntu wa bintu bia pa buawu ku muaba webe biobi bikale ne dishintuluka mu malu a mfranga anyi a mikenji. Kuela meji ne: midimu kampanda kayena misangu yonso ifutshibua anyi ikalaku bilondeshile tshikondo tshishilangane anyi muaba mushilangane to.
Biobi bikengela bantu kutangila tshitupa tshia muntu, malanda ende anyi buenshilububi buende ne ntema mipite apu, tangila mukanda wetu bua kukankamija muntu wa LGBTQ+ udi ne disama dia lutatu luya. Udi ne nkonko bua madina adiye musue, bantu badi mua kumuteta, dikankamija dia mubidi ne mikenji ya bantu badi bapesha midimu.
Mmunyi mundi mua kukuambuluisha mu dîba dia kushintulula muaba wa kusomba?
Peshe muntu mpunga wa kudisangisha mu mapangadika bu mudiye musue. Dikemena dia nzubu, kudia biakudia muaba au anyi kushala mu nzubu bua tshikondo tshîpi kudi mua kukuambuluisha bua kumumanya bimpe, biobi bibidiku ne biobi bisankishabiye. Muntu pende udi mua kusungula tshintu tshia kuambula mu tshiroom tshiende, bilamba anyi tshintu tshia mu nsombelu wende bua kuambula nende.
Ambila bantu ba mudimu mamanyisha adi ne mushinga, ne dianyisha dia muntu. Bidi mua kuikala dina didiye musue, mushindu udiye musue bakudimune kudiye, midimu yende ya dituku dionso, biakudia bidiye munange, midimu idiye musanke nawu ne malu adi amukolesha bua kumvua bimpe. Ikala ne mamanyisha makepi ne atangile bukalanga. Muntu eu yeye muine udi ne bua kushala mu muyuki udibu bakuila bua yeye.
Muambula bintu bidiye mumanye bimpe biobi nzubu mibitabe. We beja bantu ba mudimu mushindu udi tshiroom tshiende mua kumvua tshifuanangane ne tshiende kale kabiyi bikolesha bua kuenda. Tshifwanyikishi, bulalu buende bunanga anyi ngonga ya kale idiye mumanye bimpe idi mua kuikala ne mushinga mupite pa kuenza bua tshiroom tshikale bu nzubu mujima.
Mmunyi mundi mua kushala mu buobumue kunyima kua kushintulula muaba wa kusomba?
Enza mudimu ne bantu ba mudimu bua kumanya mushindu udibu bapesha mamanyisha ne nganyi udi ne bua kubikuila. We beja muntu ni mmumvue mushindu kayi bua dikuluangana ne midimu ya dituku. Bakuabu badi basua dikuluangana dikese misangu mipite apu, bakuabu badi basua tshikondo bua kudikolesha. Tangila tshidi tshimusankisha ne bashintulule pamue.
Bihenga ne masue bidi mua kushintuluka. Konkonona mapangadika a dikankamija ne muntu ne ne bantu ba mudimu, we beja nkonko biobi kakuena diumvuija bimpe ne upeshe mamanyisha mapiamapia adi mua kukuambuluisha. Biobi muntu wenza dipampakena dia tshimpitshimpi anyi ulua mubole bikole kupita kale, ambila tshisumbu tshia bukalanga lukasa; dipampakena dia tshimpitshimpi didi dikengela diambuluisha dia bukididi lukasa, bu mudi NHS wamba.
Kusungula nzubu nkangata dipangadika dinene, ne nsungulu wa kumpala ki mmusungulu wa ndekelu to. Sangisha mamanyisha, pesha muntu mpunga, we beja bua dikankamija dia dituku dionso ne ulame muyuki mukanguka kunyima kua yeye kuya.
Nkonko itubu batamba kuela
Mmunyi mundi mua kumanya dîba dia kukonkonona bua muntu udi ne disama dia lutatu luya kuya mu nzubu wa bukalanga?
Kukonkonona ni dikankamija didibu bamupe mpindieu didi dikumbana bihenga biende, ne ni kushala ku nzubu kudi mua kuikala kabidi mua kuenzeka buende yeye ne bu bantu badi bamukankamija. Akula ne muntu ne ne tshisumbu tshiende tshia bantu ba makanda a mubidi anyi tshia midimu ya bantu ba mu tshimenga; kakuena tshikondo tshimanyike anyi mulongo wa malu udi mua kuangata dipangadika edi bua mêku onso.
Mmunyi bua muntu udi ne disama dia lutatu luya kuya mu kabadi ka bukalanga ka pa buabu?
Ki mbua muntu yonso udi ne bua kuya mu kabadi ka bukalanga ka pa buabu to. Webeja malu adi muntu ukengela ne midimu idi nzubu yonso ne, kubangila ku difundila dia bantu ba mudimu, midimu ya dituku, mpunga wa kuikala nkayende ne mushindu wa dîku kudisangisha.
Mmalu kayi angambuebeja mu nzubu wa bukalanga?
Webeja bua difundila dia bantu ba mudimu mu malu a bukalanga, bungi bua bantu ba mudimu mu tshikondo tshishilangane, dikankamija dia mubidi, midimu ya dituku, mushindu wa kudikuila ne dîku, dîba dia kuendakana ne mushindu udibu balondesha malu a bukalanga. Lomba mamanyisha mafunda adi aleja midimu, makuta ne mushindu udibu mua kushintulula dikankamija padi bihenga bishintuluka.
Mmunyi mundi mua kukankamija muntu bua kushintulula muaba wa kusomba?
Mpeshe muntu mpunga wa kudisangisha mu mapangadika bu mudiye musue. Muambula bintu bidiye mumanye bimpe ne umanyishe bantu ba mudimu midimu yende ya kale, masue ende ne mushindu udiye musue bakudimune kudiye bu muvuabu bamulombe ne dianyisha diende. Shala ne bantu ba mudimu kunyima kua yeye kuya mu nzubu mupiamupia.
Miaba ya biambilo
Tudi tuela nkanu ya miaba ya malu a tusumbu ne makebulula adi dibeji edi dianyishile. Tuvua bakebulule tshitupa tshionso pavuabu balongolole dibeji edi.
- Long-Term Care · Alzheimer's Association
- Choosing a Residential Care Community · Alzheimer's Association
- Residential care · Dementia Australia
- Sudden confusion (delirium) · NHS