Дженьыд вочакыв
Водзӧ кад йылысь юалӧмъяс отсалӧны мортлы шоныда да восьса ногӧн висьтавны ас олан кад йылысь: «Висьтав меным горт йылысь, кӧні ті быдмисінныд», а абу «Ті казьтыштанныд-ӧ, кӧні оліныд?» Вӧдитчӧй тема серти некымын юалӧмӧн, кывзы мортлысь висьтсӧ да нимкодь висьтӧн, кор детальяс вермасны вежсьыны. Некор эн видлы вочакыв, эн видлы тыр-выла. Горт, удж, сёян, сьыланкыв, гажлун да семейнӧй темаыс сетӧны медшоныд восьса паньӧдӧмъяс.
- Юав восьса ногӧн, шуам: «Висьтав меным…» либӧ «Кыдзи вӧлі…», а абу сідз, медым вочавны «да» либӧ «абу» либӧ корны веськыд вочакыв.
- Некор эн видлы «Ті казьтыштанныд-ӧ?» либӧ «Коді тайӧ?» юалӧмъясӧн. Найӧ вермасны лоны видлалӧм кодь да лякӧдны.
- Кывзы мортлысь висьтсӧ, кӧть детальыс вежсьыны кӧ. Чувствояс да ӧтув олан кад лоӧны унджык значенняа, кор фактыс.
- Заводитӧй ӧти юалӧмӧн. Серпас, дук либӧ сьыланкыв вермасны отсавны заводитны сёрни.
- Кӧ казьтылӧмыс лякӧда либӧ морт повзьӧдчӧ, небзьӧйда вежӧй сёрнисӧ да бергӧдчӧй мыйкӧ гажаӧ.
Тайӧ листбокын (11 юкӧн)
Водзӧ кад йылысь сёрни — тайӧ ӧтув казьтыштӧм да висьтавлӧм водзӧ олан кад йылысь: чойдырся горт, медводдза удж, радейтана сёян, сьыланкывъяс, гӧтрасьӧм да гажлунъяс. Уна деменцияӧн олысь мортлы ас олан кад йылысь шоныд сёрни вермӧ лоны лунтырся медгажана кад. Медбурыс — юасьны сідзи, медым корны висьт, а не видлы казьтылӧм. Тайӧ юалӧмъяс юклӧмаӧсь тема серти, да эмӧсь индӧдъяс, кыдзи найӧн вӧдитчыны.
Водзӧ кад йылысь юалӧмъяс понда правилӧяс
- Юав восьса юалӧмъяс. «Висьтав меным…» да «Кыдзи вӧлі…» корӧны висьт. «Ті казьтыштанныд-ӧ…?» корӧ веськыд вочакыв.
- Некор эн видлы. Эн юав «Коді тайӧ?», «Кутшӧм воын тайӧ вӧлі?» да «Ті казьтыштанныд-ӧ, кыдзи сійӧс шуӧны?»
- Примитӧй быдтор, мый воӧ. Кӧ висьтыс вежсьӧ либӧ местаыс сорлӧны, нимкодь кывзӧй да юав чувствояс йылысь.
- Вӧдитчӧй ӧти юалӧмӧн. Виччысь, кывзы да содты прӧстӧй юалӧм.
- Сет мортлы веськӧдлыны сёрнисӧ. Кӧ сійӧ кӧсйӧ сёрнитны мӧдтор йылысь, мун сійӧ бӧрся.
National Institute on Aging-лӧн сёрнитӧм йылысь индӧдъяс советуйтӧны вӧдитчыны дженьыд сёрникузяӧн, лӧнь шыӧн да терпениеӧн, кор морт корсьӧ кывъяссӧ. Тайӧ правилӧяс татшӧм жӧ значенняаӧсь.
Горт да чойдыр
- Висьтав меным горт йылысь, кӧні ті быдмисінныд. Кыдзи вӧлі пуанінъясныд?
- Мый ті радейтінын вӧчны ортсыын, кор ті чой-пиаӧн вӧлінныд?
- Кодъясӧн ті ворсінныд тіян улича вылын?
- Кыдзи вӧлі тіян узьланінныд? Ті кодкӧкӧд ӧтув овлінныд-ӧ сэні?
Удж да уджалан кад
- Кутшӧм удж тіянлы медуна нимкодь вӧлі?
- Висьтав меным уджалан лун йылысь, коді тіянлы сетіс нимкодьӧн ловзисьны.
- Мый ті радейтінын вӧчны либӧ бурмӧдны ас киӧн?
- Коді тіянлы велӧдіс медунаысь ас уджсӧ?
Сёян да пуӧм
- Мый тіян семейнӧй сёйлісны вежалуннас?
- Висьтав меным сёян йылысь, кодӧс тіян семьяын кодкӧ зэв бура пуӧліс.
- Тіян вӧлі-ӧ радейтана места, кӧні чойдыр тіян дырйиын позьӧ вӧлі ньӧбны нимкодьтор?
- Кутшӧм дукъяс казьтыштӧны тіянлы горт?
Сёян йылысь сёрни бур лӧсялӧ чувствоясӧ ыстысь уджъяс индӧдъяскӧд, а сідзжӧ ичӧтик видлӧмкӧд, кӧ сійӧс позьӧ сетны ӧпасног.
Сьыланкыв да йӧктӧм
- Кутшӧм сьыланкывъяс ті сьылінныд либӧ йӧктінныд, кор ті томӧн вӧлінныд?
- Коді вӧлі тіян медрадейтана сьылысь либӧ чукӧр?
- Кӧні ті кывлінныд сьыланкыв тадзи дырйиын: гортын, йӧктандырйиын, вичкоын?
Сьыланкыв лыддьӧг да мӧд идеяяс видзӧд деменцияӧн олысь йӧзлы сьыланкыв уджъяс лист бокысь.
Гажлунъяс да нимкодьлунъяс
- Кутшӧм гажлун тіянлы вӧлі медрадейтана, кор ті быдмисінныд?
- Висьтав меным чужан лун йылысь, коді тіянлы казьтыштӧ.
- Мый тіян семейнӧй вӧчисны гожӧмся рытын?
- Кыдзи тіян семейнӧй вӧчисны кадсезонъяссӧ?
Торъя гажлунлӧн лӧсялана идеяяс видзӧд деменцияӧн олысь мортлы гажлун кадся уджъяс лист бокысь.
Семья да ёртъяс
- Висьтав меным морт йылысь, коді тіянӧс медуна серамӧдіс.
- Кыдзи вӧлі тіян гӧтрасьӧм луныд?
- Висьтав меным тіян челядь йылысь, кор най чой-пиаӧн вӧліны.
- Кыдзи тіян ёртъясныд тіянӧс шуӧны вӧлі?
Семья йылысь юалӧмъяс юав небзьӧйӧн. Кӧ морт шоча, босьт сылысь сёрнисӧ да эн кор сылы казьтыштны детальяс, кодъяс вермасны лякӧдны.
Местаяс да вӧр-ва му
- Висьтав меным места йылысь, кӧні йылысь тіянлы нимкодь казьтыштны.
- Кыдзи вӧлі поводдяыс, кӧні ті быдмисінныд?
- Тіян вӧлі-ӧ сад либӧ радейтана пу?
- Висьтав меным ветлӧм йылысь, коді тіянлы нимкодь вӧлі.
Серпасъяс да вещъяс отсӧгӧн
Серпасъяс — бур восьса паньӧдӧм. Кут син водзын серпас да шу: «Висьтав меным тайӧ йылысь». Alzheimer’s Association-лӧн уджъяс йылысь индӧдъяс советуйтӧны вӧдитчыны тодса вещъясӧн, серпасъясӧн да сьыланкывӧн, медым заводитны сёрни. Казьтылӧм коробка мортлысь олан кадся некымын вещӧн тӧдӧ вермӧ бур уджавны; кыдзи сійӧс лӧсьӧдны, видзӧд водзӧ кад казьтыштӧм уджъяс лист бокысь.
Кор казьтылӧмыс лякӧда
Мукӧд казьтылӧмъяс вермасны вайӧдны шог, повзьӧм либӧ скӧрмӧм. Кӧ морт повзьӧдчӧ, эн топӧд. Шу шоныда: «Тайӧ, вермас лоны, сьӧкыд кад вӧлі. Кӧсъянныд-ӧ сёрнитны мыйкӧ гажанаджык йылысь?» Сэсся вежӧй сёрнисӧ, предложитӧй чай юны либӧ лэдзӧй радейтана сьыланкыв.
Сёрни бӧрын ворсӧм либӧ ветлӧм
Водзӧ кад йылысь сёрни бӧрын небзьӧй ворсӧм вермӧ видзны шоныд настроение. Видлӧй сёрни карточкаяс, медым босьтны унджык восьса юалӧм, либӧ помась шуӧмсӧ, медым казьтыштны тодса кывъяс мортлысь чойдырся кадсяньыс. Сёрнитӧм йылысь паськыдджыка индӧдъяс видзӧд деменцияӧн олысь морткӧд сёрнитӧм йылысь советъяс лист бокысь.
Тшӧкыд юалӧмъяс
Кутшӧм юалӧмъяс бурӧсь лоӧны деменцияӧн олысь мортлы?
Медбурӧсь уджалӧны восьса юалӧмъяс: «Висьтав меным, кӧні ті быдмисінныд», «Мый ті радейтінын пуанныд?», «Кутшӧм сьыланкыв вылын ті йӧктінныд?» либӧ «Кыдзи ті дырйиын гажлун вӧлі, кор ті чой-пиаӧн вӧлінныд?» Быд юалӧмыс корӧ висьт, а абу ӧти веськыд вочакыв.
Мыйтор йылысь водзӧ кад казьтыштӧм да видлалӧм торъялӧны?
Водзӧ кад казьтыштӧм — тайӧ ӧтув висьт, кӧні абу абу веськыд вочакыв. Видлалӧмын корсьӧны торъя факт да видлӧны вочакывсӧ. Видлалӧмыс вермӧ сетны мортлы видлалӧмӧн да яновтчӧмӧн ловзисьӧм, сійӧн сёрниыс мед лоӧ восьса да шоныд.
Мый вӧчны, кӧ мортлысь водзӧ кад йылысь казьтылӧмыс абу веськыда?
Лыддьӧй сідзи, кыдзи вӧлі, абу кӧ тайӧ лякӧдӧ либӧ ӧпаснӧй лоӧ. Эн веськӧд кадпасъяссӧ либӧ нимъяссӧ. Юав, кыдзи сійӧ чувствуйтіс тайӧ кадӧ да мый тайӧ сылы вӧлі значенняа.
Кымын кадӧн позьӧ сёрнитны водзӧ кад йылысь?
Дас-кызь минут тырмымӧн бур, дженьыдик кад тӧдӧ на бур. Дугдӧй, кор морт мудзӧ, повзьӧдчӧ либӧ оз кажитчы интереснӧй, да корсьӧй мӧд ногӧн ӧтув олысь-вывсьыны.
Подувъяс
Ми сетчам сы котыръяс да туялӧмъяс вылӧ ыстӧгъяс, кӧні тайӧ листбок подуласьӧ. Быдӧнсӧ видзӧдлісны листбок выльмӧдігӧн.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS