Naamne ciftugol hakkille: udditiiɗe, wonaa ƴeewndorgol

Ciftugol hakkille ko yewtidde e woɗɗon baɗte ko ɓenni: cuuɗi neɗɗaagu, golle adanɗe, neema ɓurɗa yiɗde, jimɗi, jombaaji e juulde. E woodɓe e yimɓe wonduɓe e majjere hakkille, yewtere welnde baɗte nguurndam mum en ina waawi wonde huunde ɓurnde welde e nder ñalawma oo. Ko ɓuri teeŋtude ko naamnoraade e mbaydi noddirdi tinndinoore, nde ƴeewataa hakkille. Naamne ɗee ena njuɓɓinaa e lowre, e ballal no huutortee ɗe.

Kuule ngam naamne ciftugol hakkille

• Naamno naamne udditiiɗe. “Haalan am baɗte…” e “No ɗum wonirnoo…” ina nodda tinndinoore. “Aɗa siftora…?” ina naamno jaabawol gootol moƴƴol.
• Taa ƴeewndo. Reen e “Ko hombo woni ɗoo?”, “Ko ndee hitaande?” e “Aɗa siftora innde…?”
• Jaɓ ko arata fof. So tinndinoore ndee waylitiima walla nokkuuji nduttiima, njaaɗo e mum, naamnoɗaa baɗte hakkillaaji mum.
• Huutoro naamnal gootal tan sahaa kala. Sabbo, heɗo, jokku e huunde newiinde.
• Accu neɗɗo oo ardii. So o yiɗii yewtude huunde woɗnde, njokkondir e makko.

Ballal National Institute on Aging baɗte jokkondiral ina wasiyaa konguɗi daɓɓuɗi, daande deeynde, e muñal tuma nde neɗɗo oo yiylata konnguɗi mum. Kuule ɗee ina teeŋti ɗoo ko wayi no nokkuuji goɗɗi fof.

Galle e neɗɗaagu

• Haalan am baɗte galle nde mawniraaɗaa. No defirde ndee wonirnoo?
• Ko honɗum njiɗnoɗaa waɗde yaasin so aɗa pamar?
• Ko homɓe fijnoɗaa e maɓɓe e datal ngal?
• No suudu maa wonirnoo? A lollirnoo e won e maɓɓe?

Golle e waɗde geɗe

• Hol golle ɓurɗaa weltorde?
• Haalan am baɗte ñalawma gollorgal ndu njaarnunoo-maa.
• Ko honɗum njiɗnoɗaa waɗde walla feewnude e juuɗe maa?
• Ko hombo ɓuri jannginde ma baɗte golle maa?

Neema e defugol

• Ko honɗum ɓesngu maa ñamiratnoo e ndeeɓi?
• Haalan am baɗte neema mo won e ɓesngu maa defiratnoo no feewi.
• A joginoo nokkuure nde njiɗnoɗaa heɓde neema welnde so aɗa pamar?
• Hol uurngol siftintin-maa galle?

Yewtere baɗte neema ina yahdi e jamirooje e yiyannde e meemde e nannde, e neema pamar so ina hisi hokkude ɗum.

Jimɗi e jammugol

• Hol jimɗi njimɗinoɗaa walla njamɗinoɗaa so aɗa pamar?
• Ko hombo wonnoo jimɗo walla dental ɓurɗaa yiɗde?
• To njiyɗinoɗaa jimɗi e sahaa oon: ka galle, ka jamɗe, ka juulirde?

Ngam doggol jimɗi e miijooji, ndaar golle jimɗi ngam yimɓe wonduɓe e majjere hakkille.

Juulde e weltinde

• Hol juulde ɓurɗaa yiɗde so aɗa pamar?
• Haalan am baɗte juulde jibineende nde ciftortaa.
• Ko honɗum ɓesngu ngol waɗiratnoo e kikiiɗe ceeɗu?
• No ɓesngu maa weltinirnoo dumunnaaji?

Ngam miijooji toɗɗiiɗi juulde heeriinde, ndaar golle juulde wonande goɗɗo wonduɗo e majjere hakkille.

Ɓesngu e yiɓɓe

• Haalan am baɗte neɗɗo ɓurnoo-maa jalde.
• No ñalawma jomba maa wonirnoo?
• Haalan am baɗte ɓiɓɓe maa so ɓe njaɓɓinoo.
• Ko honno yiɓɓe maa noddirtunoo-ma?

Naamno naamne ɓesngu no newori. So neɗɗo oo ina wondi e suno wonande goɗɗo, jokku e makko, reen e naamnude mo geɗe baawɗe mettinde mo.

Nokkuuji e tago

• Haalan am baɗte nokkuure nde njiɗɗaa miijaade.
• No weeyo ngoo wonirnoo to mawniraaɗaa?
• A joginoo ngesa walla lekki ɓurɗaa yiɗde?
• Haalan am baɗte njillu ndu welnuno-maa.

Huutoraade nate e piije

Nate ko udditirde nde newori. Ɗow natal ngal yeeso gite, mbiyaa, “Haalan am baɗte ɗum.” Ballal Alzheimer’s Association baɗte golle ina wasiyaa huutoraade piije anndaaɗe, nate e jimɗi ngam fuɗɗaade yewtere. Boyet siftoraango jogiingo piije seeɗa iwɗe e nguurndam neɗɗo oo ina waawi gollaade no moƴƴi kadi; ndaar golle ciftugol hakkille ngam yiyde no waɗirtee.

So siftoraango ina mettinɗo

Won siftoraaɗi ina ngadda suno, kulol walla tikkere. So neɗɗo oo mettiniima, taa ɗuññin. Haal huunde welnde hono, “Ina wayi no ɗum wonnoo sahaa saɗtungo. Aɗa yiɗi yewtude huunde ɓurnde welde?” Caggal ɗum, waylit yewtere ndee, hokku mo teewu, walla fiy jimol mo o yiɗi.

Yahdin e fijirde walla yaadu

Caggal yewtere ciftugol hakkille, fijirde newiinde ina waawi hisnude weltaare ndee. Ƴeewto karte yewtere ngam naamne udditiiɗe goɗɗe, walla timmin konngol ngol ngam konguɗi anndaaɗi iwɗe e neɗɗaagu neɗɗo oo. Ngam ballal jokkondiral no yaajiri, ndaar hakkillaaji jokkondiral wonande goɗɗo wonduɗo e majjere hakkille.