Ҡыҫҡа яуап .
Иҫкә төшөрөү һорауҙары кешене үткәне тураһында йылы, асыҡ рәүештә һөйләргә сакыра: «Үҫкән йортоғоҙ тураһында һөйләп бирегеҙ», — «Был йортта йәшәнегеҙме?» түгел. Темалар буйынса бер нисә һорау алығыҙ, кешенең һөйләгәненә эйәреп барығыҙ һәм деталдәр бутала башлаһа ла хикәйәне рәхәтләнеп тыңлағыҙ. Дөрөҫ яуап талап итмәгеҙ һәм һынамағыҙ. Өй, эш, ашамлыҡ, музыка, байрамдар һәм ғаилә кеүек темалар иң тәбиғи башланғыстар бирә.
- Асыҡ һорауҙар бирегеҙ, мәҫәлән, «Һөйләп бирегеҙ...» йәки «Ул ваҡыт ничек ине...», «ә» йәки «дөрөҫ-дөрөҫ түгел» тип яуап талап итмәгән һорауҙар урынына.
- «Иҫегеҙҙәме?» йәки «Был кем?» тип һынамағыҙ. Был һорауҙар тест кеүек тойолорға һәм борсолоу тыуҙырырға мөмкин.
- Кешенең хикәйәһенә эйәреп барығыҙ, деталдәр үҙгәрһә лә. Тойғо һәм бергәлек фактлардан мөһимерәк.
- Бер һорау менән башлағыҙ һәм һөйләшеүҙе фото, еҫ йәки йыр менән асығыҙ.
- Иҫтәлек ауыр булһа йәки кеше борсолһа, темаһын йомшаҡ ҡына алмаштырығыҙ һәм рәхәтерәк нәмәгә ҡайтығыҙ.
Был биттә (11 бүлектәре)
Иҫкә төшөрөү — үткән тураһында бергәләп һөйләшеү: бала сағындағы йорттар, беренсе эш, яраткан ашамлыҡтар, йырҙар, туйҙар һәм байрамдар. Дементия менән йәшәгән күп кешеләр өсөн үҙ тормошо тураһында йылы һөйләшеү — көндөң иң рәхәт өлөштәренең береһе. Төп нәмәсе — хикәйә һөйләргә сакырырлыҡ итеп һорау биреү, иҫтәлекте һынамау. Был һорауҙар темалар буйынса төркөмләнгән, ҡулланыу буйынса кәңәштәр менән.
Иҫкә төшөрөү һорауҙары өсөн ҡағиҙәләр
- Асыҡ һорауҙар бирегеҙ. «Һөйләп бирегеҙ…» һәм «Ул ваҡыт ничек ине…» хикәйә сакыра. «Иҫегеҙҙәме…?» дөрөҫ яуап көтә.
- Һынамағыҙ. «Был кем?», «Ул ниндәй йылда ине?» һәм «Исемен иҫкә төшөрәһеҙме…?» кеүек һорауҙарҙан ҡаҡшағыҙ.
- Килгәнен ҡабул итегеҙ. Хикәйә үҙгәрһә йәки урындар бутала башлаһа, рәхәтләнеп тыңлағыҙ һәм тойғо тураһында һорағыҙ.
- Бер ғына һорау бирегеҙ. Туҡтағыҙ, тыңлағыҙ һәм һуңынан ябай ғына бер һорау менән дауам итегеҙ.
- Кешегә юл күрһәтергә бирегеҙ. Ул башҡа темаға күсергә теләһә, уның артынан барығыҙ.
Ҡартайыу буйынса Милли институттың (National Institute on Aging) аралашыу буйынса кәңәштәре ҡыҫҡа өйрәмдәр, тыныс тауыш һәм кеше һүҙҙәрен табыуы өсөн сабыр булыуҙы тәҡдим итә. Был ҡағиҙәләр бында ла башҡаларҙағы кеүек мөһим.
Өй һәм бала саҡ
- Үҫкән йортоғоҙ тураһында һөйләп бирегеҙ. Уның мәтбәғәһе нисек ине?
- Бәләкәй сағығыҙҙа урамда нимә менән шөғөлләнергә яратһығыҙ?
- Урамығыҙҙа кемдәр менән уйнағанһығыҙ?
- Йоҡлау бүлмәгеҙ нисек ине? Уны кем менән уртаҡлаштығыҙ?
Эш һәм эшмәкәрлек
- Һеҙгә иң оҡшаған эш ниндәй ине?
- Һеҙҙе ғорурландырған бер эш көнө тураһында һөйләп бирегеҙ.
- Ҡулдары менән нимә яһарға йәки төҙәтергә яратһығыҙ?
- Эшегеҙҙе кемдән иң күп өйрәнгәнһегеҙ?
Ашамлыҡ һәм ашарға әҙерләү
- Ғаиләгеҙ йәкшәмбеләрҙә нимә ашаны?
- Ғаиләгеҙҙә кемдең бигерәк тә яҡшы пешергән ризығы тураһында һөйләп бирегеҙ.
- Бәләкәй сағығыҙҙа ҡыуанырлыҡ нәмә алыу өсөн яраткан урыныгыҙ булды мы?
- Ниндәй еҫтәр һеҙгә өйҙө иҫкә төшөрә?
Ашамлыҡ тураһында һөйләшеү сенсор эшмәкәрлектәр буйынса күрһәтмә менән яҡшы оҡшай, һәм ҡуркыныс булмаһа, бер аҙ тәм бирергә лә мөмкин.
Музыка һәм бейеү
- Бәләкәй сағығыҙҙа нимә йырлағанһығыҙ йәки нимәгә бейегәнһегеҙ?
- Яраткан йырсыһы йәки төркөмө кем ине?
- Ул саҡта музыканы ҡайҙа ишеткәнһегеҙ: өйҙә, бейеүҙәрҙә, сиркәүҙә?
Плейлист һәм музыка идеялары өсөн дементия менән йәшәгән кешеләр өсөн музыка эшмәкәрлектәре бүлегенә ҡарағыҙ.
Байрамдар һәм бәйрәмдәр
- Бала саҡта иң яраткан байрамығыҙ ниндәй ине?
- Иҫегеҙҙә ҡалған бер тыуған көн бәйрәме тураһында һөйләп бирегеҙ.
- Йәй кискеһендә ғаилә нимә эшләне?
- Ғаиләгеҙ миҙгелдәрҙе нисек билдәләне?
Конкрет байрам өсөн идеялар өсөн дементия менән йәшәгән кеше өсөн байрам эшмәкәрлектәре бүлегенә ҡарағыҙ.
Ғаилә һәм дуҫтар
- Һеҙҙе иң күп көлдөргән кеше тураһында һөйләп бирегеҙ.
- Туйығыҙ көнө нисек ине?
- Бәләкәй сағында балаларығыҙ тураһында һөйләп бирегеҙ.
- Дуҫтарығыҙ һеҙҙе нисек тип ойошторҙо?
Ғаилә тураһында һорауҙарҙы йомшаҡ ҡына бирегеҙ. Кеше кемдер өсөн ҡайғырһа, уның артынан барығыҙ һәм уға ауыр тойолорға мөмкин булған деталдәрҙе иҫкә төшөрөүҙе талап итмәгеҙ.
Урындар һәм тәбиғәт
- Уйлап рәхәтләнеп иҫкә төшөрөгән урыны тураһында һөйләп бирегеҙ.
- Үҫкән ерегеҙҙә һава торошо нисек ине?
- Бағыгыҙ же яраткан ағасығыҙ булдымы?
- Рәхәтләнеп сәйәхәт иткән һәм тураһында һөйләп бирегеҙ.
Фото һәм әйберҙәр ҡулланыу
Һүрәттәр — тәбиғи башланғыс. Фотоны күҙ кимәлендә тотоп: «Был тураһында һөйләп бирегеҙ», — тип әйтегеҙ. Альцгеймер ассоциацияһының эшмәкәрлек буйынса кәңәштәре һөйләшеүҙе башлау өсөн таныш әйберҙәр, фотолар һәм музыка ҡулланырға тәҡдим итә. Кешенең тормошонан бер нисә әйберҙе һалынған «иҫтәлек ҡорһоғо» ла яҡшы эшләй; уны нисек йыйырға икәнен иҫкә төшөрөү эшмәкәрлектәре бүлегендә табырға мөмкин.
Иҫтәлек ауыр булғанда
Ҡайһы бер иҫтәлектәр моңсолоҡ, ҡурҡыу йәки асыу уята. Кеше борсолһа, көсләмәгеҙ. Йылы итеп әйтегеҙ, мәҫәлән: «Ул бик ауыр ваҡыт булғанға оҡшай. Рәхәтерәк нәмә тураһында һөйләшергә теләр инегеҙме?» Аннан темаһын алмаштырығыҙ, сәй тәҡдим итегеҙ йәки яраткан йыр ҡуйығыҙ.
Уйын йәки йөрөүгә ҡушығыҙ
Иҫкә төшөрөү осрашыуынан һуң еңел уйын күңелде йомшаҡ ҡына тотоп тора ала. Асыҡ һорауҙар өсөн һөйләшеү карталары йә кеше балалығынан таныш әйтемдәр өсөн әйтемде дауам итеү менән уйнағыҙ. Киңерәк аралашыу кәңәштәре өсөн дементия менән йәшәгән кеше менән аралашыу кәңәштәре бүлегенә ҡарағыҙ.
Дөйөм һорауҙар .
Дементия менән йәшәгән кешеләр өсөн нисек иҫкә төшөрөү һорауҙары яҡшы?
Асыҡ һорауҙар иң яҡшы эшләй: «Үҫкән ерегеҙ тураһында һөйләп бирегеҙ», «Нимә пешерергә яратҡанһығыҙ?», «Нимә биергә яратҡанһығыҙ?» йәки «Бәләкәй сағығыҙҙа байрам нисек була ине?» Һәр береһе бер дөрөҫ яуап түгел, ә хикәйә сакыра.
Иҫкә төшөрөү менән тест ниндәй айырма?
Иҫкә төшөрөү — уртаҡ хикәйә, дөрөҫ яуап булмай. Тест конкрет фактты һорай һәм яуапты тикшерә. Тест кешеһен һынаған кеүек тойоуға һәм оятҡа килтерергә мөмкин, шуға күрә һөйләшеүҙе асыҡ һәм йылы тотоғоҙ.
Кеше үткәнен һәм иҫтәлеген төрлөсә хәтерләһә?
Уның менән риза булығыҙ, әгәр ул борсолоу йәки хәүеф тыуҙырмаһа. Датаны йәки исемде төҙәтмәгеҙ. Был ваҡиғаның уға нисек тойолғанын йәки ни тигәнлекте аңлатҡанын һорағыҙ.
Иҫкә төшөрөү осрашыуы ҡасан оҙаҡлыҡта булырға тейеш?
Ғәҙәттә ун-егерме минут етә, ә һәм ҡыҫҡараҡ та була ала. Кеше арып, борсолоп йәки ҡыҙыҡһынмай башлаһа, туҡтағыҙ һәм бергә вакыт үткәреүҙең башҡа юлын табығыҙ.
Сығанаҡтар
Беҙ был биттә таянған ойошмаларға һәм тикшеренеүҙәргә һылтанма яһайбыҙ. Һәр береһе бит яңыртылғанда тикшерелде.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS