Yn answoor giare
Ta feyshtyn cooinaghtyn cuirrey da persoon loayrt mychione yn traa t’er gholl shaghey ayns aght çheh, foshlit: "Insh dou mychione y thie raad v’ou dty aeg," cha nee "Vel cooinaght ayd c’raad v’ou cummal?" Jean ymmyd jeh kuse dy eyshtyn rere cooish, eiyr er skeeal y phersoon, as gow soylley jeh’n skeeal, eer tra ta ny feyshtyn mestit. Ny jean briaght son freggyrt kiart erbee, as ny jean prowal erbee. Ta cooishyn gollrish thie, obbyr, bee, kiaull, laghyn feaill as lught-thie cur stiagh ny toshiaghtyn share.
- Cur feyshtyn foshlit, gollrish 'Insh dou mychione...' ny 'Cre v’eh gollrish...', ayns ynnyd jeh feyshtyn ta freggyrt 'ta' ny 'cha nel' ny freggyrt kiart ny cair oc.
- Ny jean quizz erbee lesh 'Vel cooinaght ayd?' ny 'Quoi eh shoh?' Foddee ad ve gollrish prowal as cur trimshey er y phersoon.
- Eiyr er skeeal y phersoon, eer my ta ny feyshtyn caghlaa. Ta’n ennaghtyn as y çheshaght ny smoo scanshoil na ny firrinysyn.
- Toshiagh lesh un eysht ec y traa, as jean ymmyd jeh jalloo, soar ny arrane dy chur toshiaght er y loayrt.
- My ta cooinaghtyn sharroo ny my ta’n persoon goll er skeayley, caghlaa yn chooish dy meen as jean daa-chooinaght er red ennagh ny s’mayney.
Er y duillag shoh (11 rheynn)
She cleaysh loayrt ry-cheilley mychione yn traa t’er gholl shaghey ta ayns cooinaghtyn: thieyn aegid, obbraghyn hoshee, bee mie, arraneyn, poosey as laghyn feaill. Son ymmodee sleih ta beaghey marish coayl cooinaghtyn, foddee taggloo çheh mychione nyn mea hene ve ny ayrn feer vie jeh’n laa. Y red scanshoil eh dy vriaght ayns aght ta cuirrey da skeeal as nagh vel eh prowal cooinaghtyn erbee. Ta ny feyshtyn shoh bunneydagh rere cooish, marish coyrle mychione kys dy ymmydey ad.
Reillyn son feyshtyn cooinaghtyn
- Cur feyshtyn foshlit. Ta “Insh dou mychione…” as “Cre v’eh gollrish…” cuirrey da skeeal. Ta “Vel cooinaght ayd…?” shirrey freggyrt kiart.
- Ny jean quizz erbee. Jean shaghney “Quoi eh shoh?”, “Cre’n vlein v’ayn?” as “Vel cooinaght ayd er yn ennym jeh…?”
- Jean soiaghey jeh red erbee ta cheet back. My ta’n skeeal caghlaa ny my ta boaylyn mestit, gow soylley jeh as feysht mychione ny ennaghtyn.
- Jean ymmyd jeh un eysht ec y traa. Fuirree, eaisht, as eiyr er lesh red aashagh.
- Lhig da’n phersoon leeideil. My t’ad geearree loayrt mychione red ennagh elley, immee maroo.
Ta stuirys y National Institute on Aging mychione taggloo coyrlaghey raaghyn giare, coraa feagh, as surranse foddee fockleyn feddyn ec y phersoon. Ta ny reillyn shoh cha scanshoil ayns shoh as ayns boayl erbee.
Thie as aegid
- Insh dou mychione y thie raad v’ou dty aeg. Cre v’an choggyl gollrish?
- Cre v’ou goaill soylley jeh jannoo mooie tra v’ou dty lhiannoo beg?
- Quoi va ny sleih v’ou cloie maroo er dty straid?
- Cre va dty hamyr gollrish? Row oo rheynn eh marish peiagh erbee?
Obbyr as jannoo reddyn
- Cre’n sorch dy obbyr v’ou goaill y taitnys smoo ass?
- Insh dou mychione laa obbree ren oo moyrnagh.
- Cre v’ou goaill soylley jeh jannoo ny karraghey lesh dty laueyn?
- Quoi dynsee yn chooid smoo dhyt mychione dty obbyr?
Bee as aarlee
- Cre va dty lught-thie gee er Jedoonee?
- Insh dou mychione bee ren peiagh ennagh ayns dty lught-thie dy feer vie.
- Row boayl er lheh ayd dy gheddyn taitnys tra v’ou aeg?
- Cre ny soaryn ta cur cooinaghtyn ort jeh thie?
Ta taggloo mychione bee cochianglt dy mie lesh y stuirys cleayshyn corpryl, as lesh blass beg my she shickyr dy chur eh.
Kiaull as daunsin
- Cre ny arraneyn v’ou goaill ny daunsin huggey tra v’ou aeg?
- Quoi va dty arraneyder ny possan kiaullee smoo graihagh ayd?
- C’raad v’ou clashtyn kiaull ayns ny laghyn shen: ec y thie, ec daunsyn, ec y cheeill?
Son rolley arraneyn as eieyn kiaullee, jeeagh er cleayshyn kiaullee son sleih ta beaghey marish coayl cooinaghtyn.
Laghyn feaill as ceiliuraghyn
- Cre’n laa feailley smoo graihagh ayd tra v’ou dty aeg?
- Insh dou mychione cooish-ruggyree t’ayns dty chooinaghtyn.
- Cre va’n lught-thie jannoo er fastyr souree?
- Kys va dty lught-thie ceiliuraghey ny imbaghyn jeh’n vlein?
Son eieyn son laa feailley er lheh, jeeagh er cleayshyn laghyn feaill son peiagh ta beaghey marish coayl cooinaghtyn.
Lught-thie as caarjyn
- Insh dou mychione y persoon ren oo gearaghey yn chooid smoo.
- Cre v’eh gollrish er laa dty phoosey?
- Insh dou mychione dty chloan tra v’ad nyn lhannoo beg.
- Cre va dty chaarjyn gra rhyt?
Cur feyshtyn mychione lught-thie dy meen. My ta’n persoon trimshagh mychione peiagh ennagh, eiyr orroo as jean shaghney briaght daue dy chooinaghtyn er feyshtyn foddee ve sharroo daue.
Boaylyn as dooghys
- Insh dou mychione boayl s’mie lhiat smooinaghtyn er.
- Cre v’an emshir gollrish raad v’ou dty aeg?
- Row garey ayd, ny billey smoo graihagh ayd?
- Insh dou mychione troailt ghow oo soylley jeh.
Ymmyd jalloyn as reddyn
Ta jallooyn toshiaght dooghyssagh mie. Cum jalloo ec leval y sooilley as abbyr, “Insh dou mychione shoh.” Ta stuirys y Alzheimer’s Association mychione cleayshyn coyrlaghey dy ymmydey reddyn ennagh, jallooyn as kiaull dy chur toshiaght er taggloo. Foddee kishtey cooinaghtyn lesh kuse dy reddyn veih bea y phersoon gobbraghey dy mie myrgeddin; jeeagh er cleayshyn cooinaghtyn son coyrle mychione kys dy chur fer ry-cheilley.
Tra ta’n chooinaghtyn sharroo
Ta kuse dy chooinaghtyn cur lhieu trimshey, aggle ny corree. My ta’n persoon goll er skeayley, ny jean broo. Abbyr red ennagh çheh, gollrish, “T’eh jeeaghyn dy row shen traa doillee. Vel oo gearree loayrt mychione red ennagh ny s’mayney?” Eisht caghlaa yn chooish, cur cappan dy hey daue, ny cur arrane smoo graihagh er.
Cooilleeney lesh gamman ny shooyl
Lurg shirveish chooinaghtyn, foddee gamman meen freayll yn aght mie. Jean eab er kaartyn taggloo son ny smoo cuirraghyn foshlit, ny cur jerrey er yn raa son raaghyn ennagh veih aegid y phersoon. Son coyrle taggloo ny smoo, jeeagh er coyrle taggloo son peiagh ta beaghey marish coayl cooinaghtyn.
Feyshtyn cadjin
Cre ny feyshtyn cooinaghtyn mie son sleih ta beaghey marish coayl cooinaghtyn?
Ta cuirraghyn foshlit gobbraghey share: 'Insh dou mychione yn ynnyd raad v’ou dty aeg,' 'Cre v’ou goaill soylley jeh jannoo ayns y choggyl?' 'Cre’n chiaull v’ou daunsin huggey?' ny 'Cre v’eh gollrish laa feailley tra v’ou dty lhiannoo?' Ta dagh fer jeu cuirrey da skeeal, cha nee freggyrt kiart ynrican.
Cre’n anchaslys eddyr cooinaghtyn as quizz?
She skeeal ry-heet ry-cheilley ta ayns cooinaghtyn, gyn freggyrt aggairagh. Ta quizz shirrey freggyrt er lheh as jeeaghyn er. Foddee quizz cur er sleih ennaghtyn dy vel ad fo prowal as nearey orroo, myr shen freill y loayrt foshlit as çheh.
Cre my ta cooinaghtyn y phersoon mychione yn traa t’er gholl shaghey aggairagh?
Immee marish, mannagh vel eh cur trimshey er ny cur er ashley. Ny jean kiartaghey daityn ny enmyn. Feysht cre’n ennaght v’oc mychione y chooish ny cre v’eh er ny ve dauesyn.
Cre whilleen dy hraa lhisagh shirveish cooinaghtyn goaill?
Ta 10 gys 20 minnid dy liooar dy mennick, as ta traa ny sloo mie dy liooar. Scuirr tra ta’n persoon jeeaghyn skee, seaghnit ny gyn sym. Fow aght elley dy chur traa ry-cheilley.
Bun-farraneyn
Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS