Ŋuɖoɖo kpuia
Nyabiasewo tso blemaŋutinya ŋu kpena ɖe ame ŋu be wòaƒo nu tso woƒe agbe si va yi ŋu le mɔ si le dɔmenyo kple ʋuʋu me: „Gblɔ aƒe si me nètsi le ŋu nya nam,” menye „Ðe nèɖo ŋku afisi nènɔ dzi oa?” o. Zã nyabiase ʋɛ aɖewo le tanya ɖe sia ɖe me, kplɔ ame la ƒe nyawo ɖo, eye nàkpɔ dzidzɔ le ŋutinya la ŋu ne nyatakakawo to vovo hã. Mègabia ŋuɖoɖo si sɔ gbeɖe o, eye mègado ame akpɔ gbeɖe o. Tanya siwo nye aƒe, dɔ, nuɖuɖu, ha, azãŋkekewo kple ƒome naa mɔ siwo sɔ wu be woatsɔ adze dzeɖoɖoa gɔme.
- Bia nyabiase siwo ʋu mɔ na ŋutinya, abe „Gblɔ... ŋu nya nam” alo „Aleke wònɔ...” ene, ke menye nyabiase siwo ŋu woaɖo eŋu kple ɛ̃ alo ao, alo esiwo le dzɔdzɔe alo gbegblẽ o.
- Mègazã nyawo abe „Ðe nèɖo ŋku... dzia?” alo „Ame kae nye esia?” atsɔ ado ame akpɔ o. Nu siawo ate ŋu awɔ abe dodokpɔ ene eye woana ame natse veve.
- Kplɔ ame la ƒe ŋutinya ɖo, ne nyatakakawo trɔ hã. Ale si wòsena le eɖokui me kple hadede la le vevie wu nyateƒenyaawo.
- Dze egɔme kple nyabiase ɖeka ɣeyiɣi ɖeka, eye nàzã foto, ʋeʋẽ alo ha atsɔ aʋu dzeɖoɖoa.
- Ne ŋkuɖoɖo aɖe le veve alo ame la ƒe dzi gbã, trɔ nya la blewuu eye nàgatrɔ ayi nu si ana dzidzɔ gbɔ.
Le axa sia dzi (11 akpawo) .
Blemaŋutinya gbɔgblɔ fia be woanɔ anyi aƒo nu ɖekae tso nu siwo dzɔ va yi ŋu: ɖevimeƒe aƒewo, dɔ gbãtɔwo, nuɖuɖu siwo wolɔ̃na, ha, srɔ̃ɖeɖe kple azãŋkekewo. Na ame geɖe siwo le ŋkuɖoɖo ƒe kuxi me la, dzeɖoɖo dɔmenyotɔe tso woawo ŋutɔ ƒe agbe ŋu ate ŋu anye ŋkeke la ƒe akpa si me dzidzɔ le wu. Nu vevitɔe nye be woabia nya la le mɔ si kpea ame be wòagblɔ ŋutinya, eye medoa ŋkuɖoɖoa kpɔ gbeɖe o. Woma nyabiase siawo ɖe tanya vovovowo me, eye aɖaŋuɖoɖowo hã le afisia tso ale si woazã wo ŋu.
Sewo na blemaŋutinya ŋu nyabiasewo
- Bia nyabiase siwo le ʋuʋu. „Gblɔ… ŋu nya nam” kple „Aleke wònɔ…” kpea ame be wòagblɔ ŋutinya. „Ðe nèɖo ŋku… dzia?” biaa ŋuɖoɖo si sɔ.
- Mègado ame akpɔ gbeɖe o. Ƒo asa na nyawo abe „Ame kae nye esia?”, „Ƒe kae nye ema?” kple „Ðe nèɖo ŋku eƒe ŋkɔ dzia?”
- Lɔ̃ nu sia nu si do tso eme. Ne ŋutinya la trɔ alo teƒewo to vovo la, kpɔ dzidzɔ le eŋu eye nàbia nya tso ale si wòsena le eɖokui me ŋu.
- Zã nyabiase ɖeka ɣeyiɣi ɖeka. Lala, ɖo to, eye nàbia nya bubu bɔbɔe aɖe akplɔe ɖo.
- Na ame la nakplɔ mɔa. Ne edi be yeaƒo nu tso nu bubu ŋu la, yi kplii.
National Institute on Aging ƒe mɔfiame tso nuƒoƒo ŋu aɖo aɖaŋu be woazã nyagbe kpuiwo, gbe fafɛ, kple dzigbɔɖi esime ame la le nyawo dim. Se siawo le vevie le afisia abe teƒe bubu ɖe sia ɖe ene.
Aƒe kple ɖevime
- Gblɔ aƒe si me nètsi le ŋu nya nam. Aleke nuɖazakpɔa nɔ?
- Nu kawoe nèlɔ̃na wɔna le gota esi nènye ɖevi sue?
- Ame kawoe nèƒoa fefe kpli le miaƒe ablɔ dzi?
- Aleke wò xɔdɔme nɔ? Ðe nèmae kple ame aɖea?
Dɔ kple nuwɔwɔ
- Dɔ ƒomevi kae nèkpɔa dzidzɔ le wu?
- Gblɔ ŋkeke aɖe le dɔ me si na nèkpɔ dada le ɖokuiwò me ŋu nya nam.
- Nu kawoe nèlɔ̃na wɔna alo dzrana kple wò asiwo?
- Ame kae fia nu wò wu le wò dɔ ŋu?
Nuɖuɖu kple nuɖaɖa
- Nu kae miaƒe ƒomea ɖuna le Kɔsiɖagbe?
- Gblɔ nuɖuɖu aɖe si ame aɖe le miaƒe ƒomea me ɖana nyuie ŋutɔ ŋu nya nam.
- Ðe teƒe aɖe nɔ si nèlɔ̃na yia be yeaƒle nu vivi aɖe esi nènye ɖevia?
- Ʋeʋẽ kawo ɖoa ŋku aƒe dzi na wò?
Nuƒoƒo tso nuɖuɖu ŋu sɔ kple nuwɔnawo siwo ku ɖe seselelãmewo ŋu ƒe mɔfiame, eye kple nu vivi sue aɖe hã ne esɔ be woanae.
Ha kple ɣeɖuɖu
- Ha kawo nèdzina alo ɖuna ɖe esi nènye ɖekakpuia?
- Ame kae nye hadzila alo ha ƒuƒoƒo si nèlɔ̃na wu?
- Afikae nèse ha le ŋkeke mawo me: le aƒe me, le ɣeɖuɖuƒe, alo le sɔlemea?
Ne èdi hadzidzi ƒe xexlẽdzesiwo kple susuwo la, kpɔ hadzidzi ƒe nuwɔnawo na ame siwo le ŋkuɖoɖo ƒe kuxi me.
Azãŋkekewo kple dzidzɔkpɔkpɔwo
- Azãŋkeke kae nèlɔ̃na wu esi nènye ɖevia?
- Gblɔ dzigbezã ƒe kplɔ̃ɖoɖo aɖe si nèɖo ŋku dzi ŋu nya nam.
- Nu kae ƒomea wɔna le dzomeŋɔli ƒe fiẽ aɖe?
- Aleke miaƒe ƒomea ɖua ƒe ƒe ɣeyiɣi vovovowo?
Ne èdi susu siwo sɔ kple azãŋkeke aɖe koŋ la, kpɔ azãŋkeke ƒe nuwɔnawo na ame si le ŋkuɖoɖo ƒe kuxi me.
Ƒome kple xɔlɔ̃wo
- Gblɔ ame si na nèko nu wu ŋu nya nam.
- Aleke wò srɔ̃ɖeŋkeke nɔ?
- Gblɔ wò viwo ŋu nya nam esi wonye ɖevi suewo.
- Ŋkɔ kae wò xɔlɔ̃wo yɔna na wò?
Bia nya tso ƒome ŋu blewuu. Ne ame la le konyi fam le ame aɖe ta la, kplɔ eƒe nyawo ɖo eye mèganabiae be wòaɖo ŋku nyatakaka siwo ate ŋu ana wòase veve dzi o.
Teƒewo kple dzɔdzɔmenuwo
- Gblɔ teƒe aɖe si ŋu nèbua tame le dzidzɔ me ŋu nya nam.
- Aleke yame ƒe nɔnɔme nɔ le teƒe si nètsi le?
- Ðe abɔ aɖe alo ati aɖe si nèlɔ̃na nɔ asiwòa?
- Gblɔ mɔzɔzɔ aɖe si ŋu nèkpɔ dzidzɔ le ŋu nya nam.
Foto kple nuwo zazã
Fotowo nye gɔmedzedze nyui aɖe. Lé foto ɖe asi le ŋku ŋgɔ eye nàgblɔ be, „Gblɔ esia ŋu nya nam.” Alzheimer’s Association ƒe mɔfiame tso nuwɔnawo ŋu aɖo aɖaŋu be woazã nu siwo wonya, fotowo kple ha atsɔ adze dzeɖoɖo gɔme. Ŋkuɖodzinuɖaka aɖe si me nu ʋɛ aɖewo tso ame la ƒe agbe me le hã ate ŋu awɔ dɔ nyuie; kpɔ blemaŋutinya ƒe nuwɔnawo be nànya ale si nàwɔ ɖeka.
Ne ŋkuɖoɖoa le veve
Ŋkuɖoɖo aɖewo hea nuxaxa, vɔvɔ̃ alo dziku vɛ. Ne ame la ƒe dzi gbã la, mègaƒoe ɖe enu o. Gblɔ nya dɔmenyotɔe abe, „Edze abe ɣeyiɣi sesẽ aɖe nɔ ema ene. Àdi be míaƒo nu tso nu si ana dzidzɔ wu ŋua?” ene. Emegbe trɔ nya la, tsɔ tii alo nu bubu nɛ, alo nàƒo ha si wòlɔ̃na.
Tsɔe kpe ɖe fefea alo azɔlizɔzɔ ŋu
Le blemaŋutinya gbɔgblɔ ƒe ɣeyiɣi aɖe megbe la, fefe fafɛ aɖe ate ŋu ana dzidzɔ nanɔ anyi. Te conversation cards kpɔ hena nyabiase bubu siwo le ʋuʋu, alo finish the saying hena nyagbɔgblɔ siwo ame la nya tso woƒe ɖevime. Ne èdi aɖaŋuɖoɖo bubuwo tso nuƒoƒo ŋu la, kpɔ aɖaŋuɖoɖowo tso nuƒoƒo na ame si le ŋkuɖoɖo ƒe kuxi me ŋu.
Nyabiase siwo bɔ
Nyabiase kawo siwo sɔ tso blemaŋutinya ŋu na ame siwo le ŋkuɖoɖo ƒe kuxi me?
Nyabiase siwo ʋu mɔ na ŋutinya wɔa dɔ nyuie wu: „Gblɔ teƒe si nètsi le ŋu nya nam,” „Nuɖuɖu kae nèkpɔa dzidzɔ le eɖaɖa ŋu?” „Ha kae nèɖuna ɖe?” alo „Aleke azãŋkeke aɖe nɔ esi nènye ɖevi sue?” Nyabiase siawo dometɔ ɖe sia ɖe kpea ame be wòagblɔ ŋutinya, menye ŋuɖoɖo ɖeka si sɔ ko o.
Vovototo kae le blemaŋutinya gbɔgblɔ kple dodokpɔ dome?
Blemaŋutinya gbɔgblɔ nye ŋutinya si woagblɔ ɖekae, eye ŋuɖoɖo aɖeke mele gbegblẽ o. Dodokpɔ biaa nyatakaka aɖe koŋ eye wòléa ŋku ɖe ŋuɖoɖoa ŋu. Dodokpɔ ate ŋu ana ame nase le eɖokui me be wole yewo dom kpɔ eye ŋukpe nalé yewo, eya ta na dzeɖoɖoa nanye esi le ʋuʋu eye wòle dɔmenyo.
Ne ame la ƒe ŋkuɖoɖo tso blema menye nyateƒe o ɖe?
Lɔ̃ ɖe edzi, negbe ɖe wòhe nuxaxa alo dedienɔnɔ ƒe kuxiwo vɛ hafi. Mègatrɔ ŋkekewo alo ŋkɔwo ɖɔ o. Bia ale si wòsena le eɖokui me tso nudzɔdzɔa ŋu alo nu si wògblɔ nɛ.
Ɣeyiɣi didi kae wòle be blemaŋutinya gbɔgblɔ ƒe ɣeyiɣi aɖe naxɔ?
Zi geɖe la, miniti ewo va ɖo blaeve sɔ gbɔ, eye ɣeyiɣi kpui aɖe hã nyo. Dzudzɔ ne edze abe ɖeɖi te ame la ŋu, eƒe dzi gbã alo megadi be yeayi edzi o ene, eye nàdi mɔ bubu aɖe si dzi miato anɔ anyi ɖekae.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS