Enyamukulo lixupi
Omapulo okudimbuluka otaa shivi omunhu a popye kombinga yonakudiwa yaye monghedi iwa noya manguluka: «Lombwele nge kombinga yeumbo omo wa kulila», ndele ha «Oho dimbuluka tuu apa wa li ho kala?» Longifa omapulo manini paitopolwa, shikula eshi omunhu ta hala okupopya, ndele mu hafela ehokololo nonande oinima imwe oya lumbakana. Ino pula nande enyamukulo li li mondjila, ndele ino konakona nande. Oitopolwa ngaashi eumbo, oilonga, oikulya, omusika, omafudo noukwaneumbo ohai yandje eemhito diwa dokutameka eenghundafana.
- Pula omapulo a manguluka, ngaashi «Lombwele nge kombinga ya...» ile «Okwa li kwa tya ngahelipi...», ndele ha omapulo okunyamukula heeno ile ahawe ile oo e na enyamukulo limwe li li mondjila.
- Ino konakona nande to ti «Oho dimbuluka tuu?» ile «Ou olyelye?» Osho otashi dulu okuudiwa ko onga ekonakono ndele tashi eta oudjuu.
- Shikula ehokololo lomunhu, nonande ouyelele owa lunduluka. Omaliudo nokukala pamwe oya fimana unene shi dulife oushili woinima aishe.
- Tameka nepulo limwe pashita, ndele longifa efano, edimba ile eimbilo opo u yeulule eenghundafana.
- Ngeenge edimbuluko otali ehameke ile omunhu ta kala a nyika oluhodi, lundulula oshikundafanwa noukeka ndele to shuna koshinima tashi hafifa.
Kepandja eli (oitukulwa 11)
Okudimbuluka pamwe oshinima shokupopya pamwe kombinga yonakudiwa: omaumbo ounona, oilonga yotete, oikulya oyo omunhu e hole, omaimbilo, eehango nomafudo. Kovanhu vahapu hava kala noupyakadi wokudimbwa, eenghundafana diwa kombinga yonghalamwenyo yavo otadi dulu okukala oshitukulwa shimwe shiwa mefiku. Osho sha fimana okupula monghedi tai shivi ehokololo ndele itai konakona edimbuluko. Omapulo aa okwa tulwa moitopolwa, pamwe nomayele okukulongifa.
Omilandu domapulo okudimbuluka
- Pula omapulo a manguluka. «Lombwele nge kombinga ya…» na «Okwa li kwa tya ngahelipi…» otaa shivi ehokololo. «Oho dimbuluka tuu…?» otali pula enyamukulo li li mondjila.
- Ino konakona nande. Henuka «Ou olyelye?», «Osha li modula ilipi?» na «Oho dimbuluka tuu edina la…?»
- Tambula ko keshe eshi tashi uya. Ngeenge ehokololo ola lunduluka ile eenhele oda lumbakana, hafeleni pamwe ndele to pula kombinga yomaliudo.
- Longifa epulo limwe pashita. Teelela, pwilikina ndele to pula sha shipu sha shikula ko.
- Efa omunhu oye a wilike. Ngeenge okwa hala okupopya oshinima shimwe shi lili, mu shikula.
Omayele eenghundafana aNational Institute on Aging otaa ladipike okulongifa eendjovo difupi, ondaka ya ngungumana nelididimiko ofimbo omunhu ta kongo eendjovo daye. Omilandu edi oda fimana apa ngaashi keenhele dikwao.
Eumbo nounona
- Lombwele nge kombinga yeumbo omo wa kulila. Okombitha okwa li kwa tya ngahelipi?
- Owa li ho hafele okuninga shike pondje eshi wa li omunini?
- Oolyelye mwa li hamu danauka pamwe momukunda weni?
- Onduda yoye yokukofa oya li ya tya ngahelipi? Owa li ho i topola nomunhu umwe?
Oilonga nokulonga oinima
- Oilonga ilipi wa li ho hafele unene?
- Lombwele nge efiku limwe poilonga olo le ku ningifa u kale u udite etumba.
- Oshike wa li ho hafele okuhanga ile okulonga nomake oye?
- Olyelye e ku longa shihapu kombinga yoilonga yoye?
Oikulya nokuteleka
- Ou kwaneumbo weni omwa li hamu li shike mOsoondaxa?
- Lombwele nge oshikulya osho umwe moukwaneumbo weni a li ha teleke nawa unene.
- Eshi wa li omunini, opa li onhele imwe wa li ho hafele oku ka lya ko sha shiwa?
- Omadimba elipi haa ku dimbulukifa eumbo?
Eenghundafana kombinga yoikulya otadi wapalele nawa nomayele oo e li moshitukulwa oilonga yokulongifa omaliudo, ile nokumakela sha shinini ngeenge oshi li nawa oku shi yandja.
Omusika nokudana
- Omaimbilo elipi mwa li hamu imbi ile hamu danene eshi mwa li ovanyasha?
- Olyelye a li omwiimbi ile ongudu yoye oyo wa li u hole unene?
- Pefimbo opo omwa li hamu udu omusika peni: keumbo, peendano, ile kongeleka?
Omalideulo nomayele omusika, tala oilonga yomusika yovanhu hava kala noupyakadi wokudimbwa.
Omafudo nomafimbo ehafo
- Efudo lilipi wa li u hole unene eshi wa li to kulu?
- Lombwele nge efiku ledalo limwe to dimbuluka.
- Ou kwaneumbo omwa li hamu ningi shike konguloshi mefimbo loudjala?
- Ou kwaneumbo weni omwa li hamu dana ngahelipi omafimbo omudo?
Omayele oo taa wapalele efudo lonhumba, tala oilonga domafudo domunhu ta kala noupyakadi wokudimbwa.
Ou kwaneumbo nookaume
- Lombwele nge kombinga yomunhu oo a li he ku yoleke unene.
- Efiku lenyumbo leni ola li la tya ngahelipi?
- Lombwele nge kombinga yovana voye eshi va li vanini.
- Ookaume koye ova li have ku ifana ngahelipi?
Pula omapulo kombinga youkwaneumbo noukeka. Ngeenge omunhu ota nyika oluhodi omolwaumwe a fya, mu shikula ndele ino mu pula a dimbuluke oinima oyo tai dulu oku mu ehameka.
Eenhele neshito
- Lombwele nge onhele imwe oyo u hole okudiladila kuyo.
- Onghalo yomhepo oya li ya tya ngahelipi konhele oko wa kulila?
- Omwa li mu na oshikunino, ile omuti umwe wa fimana?
- Lombwele nge olweendo limwe wa li wa hafela.
Okulongifa omafano noinima
Omafano ohaa kala etameko liwa leenghundafana. Kwata efano popepi nomesho ndele to ti: «Lombwele nge kombinga yaashi.» Omayele oilonga aAlzheimer’s Association otaa ulike okulongifa oinima odo omunhu e shii, omafano nomusika opo ku tamekwe eenghundafana. Okandjato kedimbuluko noinima inini yomonghalamwenyo yomunhu otaka dulu yo okukwafela; tala oilonga yokudimbuluka u mone nghee to ka longekida.
Ngeenge edimbuluko otali ehameke
Omadimbuluko amwe otaa eta oluhodi, outile ile ehandu. Ngeenge omunhu ta kala a nyika oluhodi, ino fininika. Popya noukeka to ti: «Osho otashi monika sha li efimbo lidjuu. Owa hala tu popye kombinga yoshinima shimwe tashi hafifa?» Opo nee lundulula oshikundafanwa, mu pe otee, ile u shike eimbilo olo e hole.
Okulongifa pamwe nomudano ile okweenda pamwe
Konima yokudimbuluka pamwe, omudano tau ende noukeka otau dulu okukaleka omhepo iwa. Kendabala oukalata veenghundafana opo u mone omapulo amwe a manguluka, ile manifa eyeletumbulo u longife outumbulilo ovo omunhu a shiiva okudja kounona waye. Omayele mahapu eenghundafana, tala omayele eenghundafana nomunhu ta kala noupyakadi wokudimbwa.
Omapulo haa pulwa olundji
Omapulo elipi mawa okudimbuluka novanhu hava kala noupyakadi wokudimbwa?
Omapulo a manguluka oo haa longo nawa: «Lombwele nge kombinga yonhele omo wa kulila», «Owa li ho hafele okuteleka shike?», «Omusika ilipi mwa li hamu danene?» ile «Efudo ola li hali kala ngahelipi eshi wa li omunini?» Epulo keshe otali shivi ehokololo, ndele hali pula enyamukulo limwe li li mondjila.
Eyooloko lilipi li li pokati kokudimbuluka nokukonakona?
Okudimbuluka okuhokolola pamwe ehokololo, kamu na omanyamukulo a puka. Ekonakono otali pula oushili wonhumba ndele tali tale ngeenge owa nyamukula mondjila. Okukonakona otaku dulu okuninga omunhu a ude a fa ta konakonwa nokufifwa ohoni, onghee kaleka eenghundafana da manguluka nodiwa.
Ohandi ningi ngahelipi ngeenge edimbuluko lomunhu kombinga yonakudiwa kali li mondjila?
Itavela eshi ta ti, okuninga shapo ngeenge itashi eta oudjuu ile oshiponga. Ino yukifa omafiku ile omadina. Mu pula kutya okwa li e udite ngahelipi ile osho sha li tashi ti shike kuye.
Okudimbuluka pamwe oku na okukala olule shi fike peni?
Ominute 10 fiyo 20 luhapu oda wana, nonande okufupipika oku li nawa yo. Xulifa ngeenge omunhu ta monika a loloka, a nyika oluhodi ile ehe na ohokwe, ndele tamu kongo onghedi imwe yokukala pamwe.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS