Кыска җавап
Хатирәләргә сораулар кешене үткәне турында ачык, җылы сөйләшергә чакыра: "Үскән йортыгыз турында сөйләгез" дигән сүз, "Сез монда кайда яшәгәнегезне хәтерлисезме?" дигән сорауга караганда яхшырак. Берничә сорауны тема буенча кулланыгыз, кешенең юлы буенча барыгыз, детальләр катыш булса да хикәяне рәхәтләнеп тыңлагыз. Дөрес җавап сорамагыз, сынамагыз. Өй, эш, ашамлык, музыка, бәйрәмнәр һәм гаилә — иң табигый башлангычлар.
- "Сөйләгез..." яки "Бу нинди иде..." кебек ачык үтенечләр кулланыгыз, әйе яки юк, дөрес яки ялгыш сораулар түгел.
- "Хәтерлисезме?" яки "Бу кем?" дип сорамагыз. Мондый сораулар сынау кебек тоелырга һәм борчу китерергә мөмкин.
- Кеше тормышына иярегез, детальләр үзгәрсә дә. Хис һәм компания фактлардан мөһимрәк.
- Бер вакытта бер сорау бирегез, фото, ис яки җыр белән сөйләшүне ачыгыз.
- Хатирә авыр булса яки кеше борчылса, тыныч кына темага күчегез һәм рәхәтрәк нәрсәгә кайтыгыз.
Бу битта (11 бүлек)
Хатирәләр — үткән турында бергә сөйләшү: балачак йортлары, беренче эш, яраткан ашамлыклар, җырлар, туйлар һәм бәйрәмнәр. Деменция белән яшәүче күп кеше өчен үз тормышы турында җылы сөйләшү көндәге иң рәхәт өлешләрнең берсе. Төп нәрсә — хикәяне чакыра торган итеп сорау бирү, һәм хәтерне сынамау. Бу сораулар тема буенча бүленгән, һәм аларны кулланырга киңәшләр бар.
Хатирәләргә сораулар кагыйдәләре
- Ачык сораулар бирегез. “Сөйләгез…” һәм “Ул нинди иде…” хикәя чакыра. “Хәтерлисезме…?” дөрес җавап сорый.
- Сынамагыз. “Бу кем?”, “Ул елда нәрсә булган?” һәм “Исемен искә төшерә аласызмы?” кебек сораулардан сакланыгыз.
- Кайтканны кабул итегез. Хикәя үзгәрсә яки урыннар катышса, аны рәхәтләнеп тыңлагыз, хисләр турында сорагыз.
- Бер вакытта бер сорау. Көтегез, тыңлагыз, гади сорау белән дәвам итегез.
- Кешене җитәкләргә рөхсәт итегез. Ул башка нәрсә турында сөйләшергә теләсә, аның артыннан барыгыз.
National Institute on Aging’ның аралашу буенча киңәшләре кыска җөмләләр, тыныч тавыш һәм кеше үз сүзләрен тапканчы сабырлык куллануны тәкъдим итә. Монда да бу кагыйдәләр шулай ук әһәмиятле.
Өй һәм балачак
- Үскән йортыгыз турында сөйләгез. Кухня нинди иде?
- Бала чагыгызда тышта нәрсә яратып уйнадыгыз?
- Урамыгызда кемнәр белән уйнадыгыз?
- Бүлмәгез нинди иде? Берәр кеше белән бүлешә идегезме?
Эш һәм эшләрне эшләү
- Сезгә иң күбрәк ошаган эш нинди иде?
- Сезне горурландырган эш көнен сөйләгез.
- Кулларыгыз белән нәрсә ясарга яки төзәтергә яратканыгыз?
- Эшегезгә иң күп кем өйрәтте?
Ашамлык һәм пешерү
- Гаиләгез якшәмбе нәрсә ашый иде?
- Гаиләдә берәүнең аеруча яхшы пешергән ашын сөйләгез.
- Бала чагыгызда кайда тәм-том сатып алырга яраттыгыз?
- Сезгә өйне искә төшерә торган ислар нинди?
Ашамлык сөйләшүе сенсор эшчәнлекләр гайды белән һәм, куркынычсыз булса, кечкенә тәм белән яхшы бәйләнә.
Музыка һәм бию
- Яшь чагыгызда нинди җырларны җырлый яки биер идегез?
- Сезнең иң яраткан җырчы яки төркем кем иде?
- Ул чакта музыканы кайда ишеткәнсез: өйдә, кичәләрдә, чиркәүдә?
Плейлистлар һәм музыка идеялары өчен деменция белән яшәүче кешеләр өчен музыка эшчәнлекләре карагыз.
Бәйрәмнәр һәм бәйрәм чаралары
- Бала чагыгызда иң яраткан бәйрәм нинди иде?
- Искә төшерә торган туган көн бәйрәме турында сөйләгез.
- Гаилә җәй кичендә нәрсә эшли иде?
- Гаиләгез фасылларны ничек бәйрәм итә иде?
Бәйрәмгә туры килгән идеялар өчен деменция белән яшәүче кеше өчен бәйрәм эшчәнлекләре карагыз.
Гаилә һәм дуслар
- Сезне иң күп көлдергән кеше турында сөйләгез.
- Туй көнегез нинди иде?
- Балаларыгыз кечкенә чакта нинди булганнар?
- Дуслар сезне ничек дип атый иде?
Гаилә сораулары белән йомшак булыгыз. Кеше берәрсен югалтып кайгырса, аның артыннан барыгыз, һәм авыр булырга мөмкин детальләрне искә төшерергә сорамагыз.
Урыннар һәм табигать
- Уйларга яраткан урыныгыз турында сөйләгез.
- Үскән җиреңездә һава ничек иде?
- Бакчагыз яки яраткан агачыгыз булганмы?
- Ошаган сәяхәтегез турында сөйләгез.
Фотолар һәм әйберләр кулланылу
Рәсемнәр табигый башлангыч. Фотоны күз дәрәҗәсендә тотыгыз һәм әйтегез: “Бу турында сөйләгез.” Alzheimer’s Association’ның эшчәнлекләр буенча күрсәтмәләре сөйләшүне уяту өчен таныш әйберләр, фотолар һәм музыка куллануны тәкъдим итә. Кешенең тормышыннан берничә әйберне берләштергән хатирә тартмасы да яхшы эшли ала; аны ничек җыю турында хатирәләү эшчәнлекләре карагыз.
Авыр хатирә булганда
Кайбер хатирәләр моңсулык, курку яки ачу китерә. Кеше борчылса, басым ясамагыз. Җылы әйтегез: “Бу бик авыр чор булган бугай. Тагын да шатлыклырак нәрсә турында сөйләшик микән?” Аннары темага күчегез, чәй тәкъдим итегез, яки яраткан җыр куегыз.
Сөйләшүдән соң уен яки йөрешкә
Хатирәләр сессиясеннән соң йомшак уен күңелне җиңел тота ала. Ачык сораулар өчен сөйләшү карточкалары карагыз, яки балачактан таныш фразалар өчен мәкальне дәвам итү. Аралашу турында киңрәк, аралашу киңәшләре карагыз.
Еш бирелгән сораулар
Деменция белән яшәүче кешеләр өчен хатирәләр сораулары нинди?
Ачык үтенечләр яхшырак эшли: "Үскән җирегез турында сөйләгез", "Пешерергә нәрсә яратканыгыз?", "Бала чагыгызда нинди көйгә бию иттегез?", яки "Бала чагыгызда бәйрәм ничек иде?" Һәрберсе бер генә дөрес җавап түгел, хикәя чакыра.
Хатирә сөйләшүе белән викторина арасында нинди аерма бар?
Хатирә — уртак хикәя, дөрес җавап юк. Викторина конкрет фактны сорый һәм аны тикшерә. Викторина кешене сынала һәм оятлы итә ала, шуңа күрә сөйләшүне ачык һәм җылы тотыгыз.
Кешенең үткән турындагы хатирәсе дөрес булмаса нишләргә?
Кайгы китермәсә яки куркынычсызлыкка тәэсир итмәсә, аның белән килешегез. Даталарны яки исемнәрне төзәтмәгез. Вакыйга аның өчен нәрсә аңлатканын яки ничек хис иткәнен сорагыз.
Хатирәләр сессиясе ничек озын булырга тиеш?
Ун-егерме минут җитә, кыскарак та яхшы. Кеше арыганда, борчылганда яки кызыксынмаганда туктагыз, һәм бергә вакыт үткәрүнең башка ысулын табыгыз.
Чыганаклар
Бу бит таянган оешмаларга һәм тикшеренүләргә сылтама бирәбез. Һәрберсе бит яңартылганда тикшерелде.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS