Mmuae tiawa no
Nkaebɔ nsɛmmisa ma obi kɔka ne nkɔso ho asɛm wɔ ɔkwan a ɛyɛ anigye ne a ɛnyɛ ɔsɔhwɛ so: "Ka kyerɛ me fie a woawo wo wɔ no," na ɛnyɛ "Wo kae baabi a wotenaa ansa na wɔayɛ wo ho?" Fa nsɛmmisa kakraa bi a ɛfa ɔkwan bi ho, di obi no akwan, na di asɛm no ani gye, bere a nsɛm no ho ahoɔfɛ a wɔmfa ho nni. Nkyɛ sɛ obi bɔ mmuae a ɛteɛ, na nkyɛ sɛ wɔsɔhwɛ. Ɔkwan te sɛ fie, adwuma, aduane, nnwom, afahyɛ ne abusua ma asɛm no fi ase yiye.
- Bisa nsɛmmisa a ɛma obi kyerɛ asɛm, te sɛ 'Ka kyerɛ me...' anaa 'Ɛte sɛn...', na nkyɛ nsɛmmisa a obi bɛka 'aane' anaa 'daabi' kɔ so, anaa a ɛfa nokorɛ anaa atoro ho.
- Nkyɛ sɛ wobisa obi sɛ 'Wo kae?' anaa 'Ɔyɛ hwan?' Saa nsɛmmisa yi bɛma obi ahu sɛ wɔrehwehwɛ ne ho, na ɛbɛma ɔhaw.
- Di obi asɛm akyi, ɛwom sɛ nsɛm no sesa. Ahoɔden ne ɔkwan a obi wɔ wo nkyɛn no yɛ den sen nsɛm a ɛyɛ nokorɛ.
- Fi nsɛmmisa baako ase, na fa ɔfoto, ɔhoṽɔ anaa dwom bi di asɛm no ani.
- Sɛ ɔkwan bi a ɛyɛ yaw ma obi, anaa ɔno ayɛ abufuw, sesa asɛm no yie, na san kɔ asɛm a ɛyɛ anigye.
Wɔ kratafa yi so (11 afã horow) .
Nkaebɔ yɛ ɔkwan a yɛfa so ka asɛm ho bom fa nnansa a atwam ho: abofrahood fie, adwuma a wɔfi ase yɛ, aduane a obi pɛ, nnwom, ahoma ne afahyɛ. Ma nnipa bebree a wɔwɔ dementia, asɛmkasa a ɛfa wɔn ankasa nkwa ho wɔ anigye mu bɛyɛ biribi a ɛboro sɛ ɛyɛ anigye wɔ da no mu. Nea ɛho hia ne sɛ wobisa wɔ ɔkwan a ɛma obi kɔka asɛm, na ɛnyɛ ɔkwan a ɛbɛsɔ nkaebɔ hwɛ. Yɛakyekyɛ saa nsɛmmisa yi ho ma kɛkɛ, na yɛde nhwɛsoɔ bi ka ho sɛdeɛ wobɛfa so.
Mmara a ɛfa nkaebɔ nsɛmmisa ho
- Bisa nsɛmmisa a ɛmmue nni. “Ka kyerɛ me…” ne “Ɛte sɛn…” ma obi kɔka asɛm. “Wo kae…?” hwehwɛ mmuae a ɛteɛ.
- Nkyɛ sɛ wobisa sɛ wɔsɔhwɛ. Fa “Hena ni yi?”, “Afe bɛn na ɛyɛ saa?” ne “Wo kae din a ɛyɛ…?” ara.
- Gye nea ɛba. Sɛ asɛm no sesa anaa nkyɛn ne nkyɛn bɛfom, di no ani gye, na bisa nneɛma a ɔnee wɔ akoma mu.
- Fa nsɛmmisa baako ase. Tew mu, tie, na di akyi nsɛmmisa a ɛyɛ kakraa.
- Ma obi nni akwan. Sɛ ɔpɛ sɛ ɔka asɛm foforɔ, di akwan.
Amerika National Institute on Aging nkyerɛkyerɛ ho asɛm kɔka hyɛ nkuran sɛ ɛmfa mmara tiaa, nne a ɛyɛ mmerɛ na ɔtɛn, ne nkɔsoɔ bere a obi reshwehwɛ ne nsɛm. Saa mmara yi ho hia wɔ ha sɛ wɔ baabi foforɔ.
Fie ne abofrahood
- Ka kyerɛ me fie a woawo wo wɔ no. Ɛte sɛn wɔ ɛdan no mu?
- Dɛn na wopɛ sɛ woyɛ wɔ abɔnten bere a woyɛ abofra?
- Hena na mo nyinii wɔ wo kurom no mu?
- Ɛte sɛn wɔ wo dadekyɛn no? Wɔ hɔ na woka ho ne obi?
Adwuma ne nneyɛe
- Adwuma bɛn na woyɛ a ɛdɔɔ wo koraa?
- Ka kyerɛ me ɛda bi a woyɛɛ adwuma no a ɛmaa wo ani gyei.
- Nneɛma bɛn na wopɛ sɛ woyɛ anaa wosiesie wo nsa so?
- Hena na ɔkyerɛkyerɛɛ wo nneɛma pii wɔ wo adwuma ho?
Aduane ne ɛyɛ aduane
- Dɛn na wo abusua didii Kwesida?
- Ka kyerɛ me aduane bi a obi wɔ wo abusua yɛeɛ yiye paa.
- Wɔ baabi bɛn na woyɛ ɛberɛ a woyɛ abofra na wonya nneɛma a ɛyɛ dɔ?
- Nhwɛso bɛn na ɛkae wo fie?
Aduane ho asɛm fata bra a ɛyɛ nsɛnkyerɛnne ho adwuma ho kɔkɔbɔ, na ɛfata sɛ wobɛma aduane kakraa a ɛyɛ ɛnam bɛboa sɛ ɛyɛ ɔkwan a ɛyɛ.
Nnwom ne ɛsɛe
- Nnwom bɛn na woyɛɛ anaa woyɛɛ ɛsɛe ho ɛberɛ a woyɛ abofra?
- Hena na wopɛ sɛ ɔyɛ dwom anaa ɔbɛyɛ ɔdwom a ɛdɔɔ wo koraa?
- Ɛberɛ hɔ nnwom bɛte wɔ mmere ho? Wɔ fie, wɔ ɛsɛe mu, anaa wɔ asɔredan?
Sɛ wopɛ nnwom nhyehyɛe anaa nnwom ho nhwɛsoɔ, hwɛ nnwom ho adwuma ma nnipa a wɔwɔ dementia.
Afahyɛ ne ahurusi
- Afahyɛ bɛn na woyɛ anigye wɔ bere a woyɛ abofra?
- Ka kyerɛ me abɛnkyɛ ɔkwan bi a woyɛ a wokae.
- Dɛn na abusua no yɛe anwummere a ɛyɛ osee bere?
- Ɛte sɛn na wo abusua yɛ bere a bere sesa?
Sɛ wopɛ nhwɛsoɔ a ɛfata afahyɛ bi, hwɛ afahyɛ ho adwuma ma obi a wɔwɔ dementia.
Abusua ne nnamfo
- Ka kyerɛ me obi a ɔmaa wo anigye pii.
- Ɛte sɛn wɔ wo marryɛ da no?
- Ka kyerɛ me wo mmofra wɔ ɛberɛ a wɔyɛ mmerante.
- Dɛn na wo nnamfo frɛ wo?
Bisa abusua nsɛmmisa de ahoɔfɛ. Sɛ obi ayɛ awerɛhyɛm ma obi a ɔwuo, di ne kwan akyi na mma nsɛm a ɛyɛ yaw so bisa no.
Baabi ne ɛwiase
- Ka kyerɛ me baabi bi a woyɛ anigye sɛ wobɛsusuw ho.
- Ɛte sɛn wɔ baabi a woyɛ abofra no ɛberɛ no?
- Wɔ wo fie a wɔwɔ ɔbɔnwan anaa dua bi a woyɛ anigye ho?
- Ka kyerɛ me akwantu bi a ɛdɔɔ wo.
Nsɛnkyerɛnne ne nneɛma a wɔde di dwuma
Nsɛnkyerɛnne yɛ asɛm a yɛfi ase ɛnam so. Fa ɔfoto bɔ ahunu ankɔnsa, na ka sɛ, “Ka kyerɛ me ho asɛm.” Alzheimer’s Association nkyerɛkyerɛ ho adwuma kyerɛ sɛ wɔde nneɛma a wɔnim, ɔfoto ne nnwom de hyɛ kasa ase. Ɛyɛ papa sɛ wobɛyɛ adekyeɛ kakraa a ɛfiri obi nkwa mu, na wobɛkɔ so; hwɛ nkaebɔ adwuma sɛdeɛ wobɛyɛ no.
Sɛ asɛm no yɛ yaw
Nkaebɔ bi bɛma awerɛhoɔ, suro anaa abufuw aba. Sɛ obi ayɛ abufuw, nkyɛ sɛ wobɛtwe no mu. Ka asɛm a ɛyɛ dɔ sɛ, “Ɛte sɛ ɛberɛ a ɛyɛ den na ɛbaa ho. Wopɛ sɛ yɛka ho asɛm a ɛyɛ anigye?” Afei sesa asɛm no, de tii bi ma no, anaa to dwom a ɔdɔ.
Di ɔkwan a ɛyɛ anigye akyi
Wɔ nkaebɔ bere akyi, ɛyɛ papa sɛ wobɛyɛ ɔkwan a ɛyɛ anigye, a ɛbɛma animguase no nyɛ yaw. Sɛ wopɛ nsɛmmisa a ɛma obi kasa bebree, fa nsɛmmisa kaa ; anaa sɛ wopɛ kasa a wɔka wɔ abofrahood, fa kasa no awiei a yɛka. Sɛ wopɛ nkyerɛkyerɛ ho asɛm a ɛfa kasa ho dodow, hwɛ kasa ho nhyehyɛe ma obi a wɔwɔ dementia.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Nsɛmmisa bɛn na ɛyɛ papa ma nnipa a wɔwɔ dementia wɔ nkaebɔ mu?
Nsɛmmisa a ɛma obi kyerɛ asɛm yɛ papa sen biara: 'Ka kyerɛ me ɔsase a woatena so,' 'Nneɛma bɛn na woani gye sɛ woreyɛ aduane?' 'Nnwom bɛn na woyɛɛ anigye ho?' anaa 'Ɛte sɛn sɛ afahyɛ bi wɔ ɛberɛ a woyɛ abofra?' Saa biara ma asɛm bi ba, na ɛnyɛ mmuae pɔtee baako.
Nkaebɔ ne nsɛmmisa a ɛyɛ ɔsɔhwɛ no nsɛnkyerɛnne bɛn?
Nkaebɔ yɛ asɛm a yɛka bom, na mmuae biara nni mu a ɛyɛ bɔne. Nsɛmmisa a ɛyɛ ɔsɔhwɛ bisa nsɛm pɔtee bi, na ɛhwehwɛ sɛ mmuae no yɛ. Ɔsɔhwɛ bɛma obi ahu sɛ wɔrehwɛ ne ho, na wahu ahu, enti fa asɛm no nkɔ so ne ɔkwan a ɛyɛ anigye.
Dea ɛbɛyɛ sɛ obi ntease wɔ nea ɔka fa nnansa a atwam ho no ho yɛ nnɔre?
Gyina ne nkyɛn, gye sɛ ɛnyɛ ɔhaw anaa asiane. Nka nsɛm a ɛfa bere anaa din ho ho, na mmisa nso sɛ nea ɛtoo so wɔ ho. Bisa sɛ ɔte sɛn wɔ ɔsɛmfua no ho anaa nea ɛkyerɛ ma no.
Nkaebɔ bere bɛn na ɛsɛ sɛ ɛmaa?
Nkɔsɔro ne mmienu kosi mmiensa bere mmoa, na ɛyɛ yiye sɛ ɛyɛ tiaa sen saa. Gyae bere a ɔhye, ɔyɛ ɔhaw anaa ɔmpɛ ho, na hwehwɛ ɔkwan foforɔ a mo ne ɔno bɛfa so afa bere.
Nneɛma a wonya fi mu
Yɛde link kɔ ahyehyɛde ahorow ne adesua ahorow a krataafa yi de ne ho to so no so. Wɔhwɛɛ emu biara bere a wɔyɛɛ kratafa no foforo no.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS