Gaaffii Yaadannoo Namoota Dementia Qabaniif, Banaa fi Qormaata Hin Taane

Yaadannoo jechuun waa’ee darbii wal-dubbachuu dha: mana daa’imummaa, hojii jalqabaa, nyaata jaallatame, sirba, fuudhaa fi ayyaanaa. Namoota dementia qabaniif, haasaa waa’ee jireenya isaanii gammachiisaa keessaa tokko ta’uu danda’a. Ajajni isaa, yaadannoo qormaata hin taasisin seenaa kaasuu dha. Gaaffiiwwan kanneen mata-duree irratti qoodaman, akkaataa fayyadamuu irratti gorsa wajjin.

Seerota gaaffii yaadannoo

• Gaaffii banaa gaafadhu. “Waa’ee …” fi “Akkamitti ture …” seenaa kaasu. “Yaadatta …?” deebii sirrii barbaada.
• Hin qormaatin. “Namni kun eenyu?”, “Bara kam ture?” fi “Maqaa … yaadatta?” hin jedhin.
• Deebii kamiyyuu fudhadhu. Seenaan yoo jijjiirame, iddoowwan yoo naanne, isa gammadi, miira isaa gaafadhu.
• Gaaffii tokko yeroo tokko. Dhaabbadhu, dhaga’i, booda wanta salphaa tokkoon hordofi.
• Namichi akka hogganu godhi. Wanta biraa dubbachuu yoo barbaade, isa wajjin deemi.

Qajeelfama National Institute on Aging waa’ee dubbii jechoota gabaabaa, sagalee laafaa, fi obsa namichi jechoota isaa argatu irratti, gorsa. Seerotni kunneen bakka hundaa irratti barbaachisu.

Mana fi daa’imummaa

• Mana keessa guddattee turte naaf himi. Kicheenni isaa akkamitti ture?
• Yeroo xixiqqaa turte, alaa maal taphachuu jaallattee?
• Daandii keessan irratti namoota kam wajjin taphattan turte?
• Kutaan keessan akkamitti ture? Nama tokko wajjin qoodattanii turte?

Hojii fi hojii hojjechuu

• Hojii kam keessatti gammachuu caala argitee?
• Guyyaa hojii tokko naaf himi, kan si gammachiise.
• Harka keetiin maal uumuu ykn dandeessuu jaallattee?
• Hojii kee keessatti eenyu sirna caala si barsiise?

Nyaata fi nyaachuu

• Maatiin keessan Sanbata maal nyaatan?
• Nama maatii keessan kan tokko hojii gaarii taasiseen naaf himi.
• Yeroo xixiqqaa, nyaata gaarii argachuuf bakka jaallattan tokko turee?
• Urgaan ati mana isaa yaadachiisu maal?

Haasaa nyaataa sochii sensorii waliin wal-simu, yoo nagaa ta’e xiqqaa tokko nyaatuu ta’uu danda’a.

Muuziqaa fi ibsaa

• Yeroo xixiqqaa sirba kam dhiitanii ykn ibsaa turte?
• Ilmi sirba ykn garee sirbaa jaallattan eenyu?
• Bara sanatti muuziqaa eessaa dhaga’ta: mana keessa, ibsaa irratti, ykn lubbuu irratti?

Yaadota playlist fi muuziqaa, hojiiwwan muuziqaa namoota dementia qabaniif ilaali.

Ayyaanaa fi ayyaana

• Ayyaanni kam yeroo xixiqqaa irratti jaallattan turte?
• Ayyaanaa ibsaa kam yaadatta? Tokkoo naaf himi.
• Galgala gaarii ganama bonaa irratti maatiin keessan maal taphatan?
• Maatiin keessan mo’ata bara akkamitti kabajan?

Yaadota ayyaana addaa, hojiiwwan ayyaanaa namoota dementia qabaniif ilaali.

Maatii fi hiriyoota

• Namicha ati hamma gammachiifte naaf himi.
• Guyyaa fuudhaa keessan akkamitti ture?
• Ijoollee keessan yeroo xixiqqaa turan waa’ee isaanii naaf himi.
• Hiriyoonni keessan si maal jedhu?

Gaaffiiwwan maatii salphaatti gaafadhu. Yoo namichi ajajame, jijjiiramaan galateeffata, isa rakkisuu danda’u dhiisi.

Iddoo fi uumamaa

• Bakka ati yaaduu jaallattu naaf himi.
• Bara guddatte bakka sanatti haala qilleensaa akkamii ture?
• Ati lafa ykn muka mukaa jaallattu turee?
• Imala gammachiisaa kam taphattee?

Suuraa fi meeshaa fayyadamuu

Suuraa jalqabaa ta’uu danda’a. Suuraa ija sadarkaa ija keetiin qabi, “Waa’ee kanaa naaf himi” jedhi. Qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee hojiiwwan meeshaalee beekamoo, suuraa, fi muuziqaa haasaa jalqabsiisuuf fayyadamuu ni ibsa. Sanduqa yaadannoo meeshaalee muraasa jireenya namichaa irraa qabu ni danda’a; akkaataa ijaaruu hojiiwwan yaadannoo irratti ilaali.

Yeroo yaadannoon dhiphaa ta’e

Yaadota tokko tokko gaddaa, sodaa ykn aaraa ni kaafu. Namichi yoo rifate, hin cuqaasin. Akkas jedhi: “Sun yeroo ulfaataa akka ture ni hubadha. Waa’ee gammachiisaa tokko dubbachuu barbaadduu?” Booda mata-duree jijjiiri, shaayii gorsi, ykn sirba jaallatame tokko taasisi.

Taphoo ykn deemuu waliin

Booda yeroo yaadannoo, taphoon laafaan sochii gammachiisaa itti fufsiisuu danda’a. Kaardii haasaa gaaffii banaa caala, ykn finish the saying jechoota daa’imummaa namichaa irraa akka fayyadamtu yaali. Yaadota haasaa wal-qunnamtii gorsa wal-dubbii namoota dementia qabaniif ilaali.