Porandu mandu'arã dementia ndive: ijuruja, ani kuaauka

Mandu’arã ha’e oñondivepa oñe’ẽ va’ekue rehegua: óga mitãmeguare, tembiapo peteĩha, tembi’u ojehayhuvéva, purahéi, menda ha ára guasu. Heta tapicha oikovévape dementia ndive, peteĩ ñomongeta mborayhu hekovére ha’e peteĩ mba’e ovy’avéva ára pukukue. Pe mba’e tuichavéva ha’e eporandu hag̃ua peteĩ hendáicha omoneĩva tembiasakue ha araka’eve ndoikuaaukái mandu’a. Ko’ã porandu oñemboja’o téma rehe, oñeme’ẽva avei mba’éichapa ikatu eipuru.

Tekorã umi porandu mandu’arã rehegua

• Eporandu ijuruja hag̃uáicha. «Emombe’u chéve…» ha «Mba’éichapa va’ekue…» omoneĩ tembiasakue. «Nemandu’ápa…?» ojerure mbohovái hekopete.
• Araka’eve aníke ekuaauka. Ani eipuru «Mávapa kóva?», «Mboy árape va’ekue upéva?» ha «Nemandu’ápa héra…?»
• Emoneĩ oimeraẽva ouva. Pe tembiasakue oñemoambue térã umi tenda oñembojehe’a ramo, evy’a hese ha eporandu pe ñandu rehegua.
• Eipuru peteĩ porandu añoite peteĩ jey. Eha’arõ, ehendu ha ehapykueho peteĩ mba’e hasy’ỹva reheve.
• Eheja pe tapichápe oisãmbyhy. Oñe’ẽse ambue mba’e rehe ramo, ehapykueho chupe.

Pe ñemyesakã National Institute on Aging ome’ẽva ñomongeta rehegua omombe’u eipuru hag̃ua ñe’ẽjoaju mbykýva, ñe’ẽ py’aguapy ha py’aguapy pe tapicha oheka aja iñe’ẽ. Ko’ã tekorã tuichamba’e ko’ápe avei.

Óga ha mitãrã

• Emombe’u chéve nde róga reñakyrõ hague. Mba’éichapa va’ekue pe kosina?
• Mba’épa rejapo hekovéva okápe nde mitãme?
• Mávapa umi tapicha reñembosaráiva nde tape rehe?
• Mba’éichapa va’ekue nde kotyke? Reiko peteĩva ndive piko?

Tembiapo ha mba’e jejapo

• Mba’e tembiapópa rejapo hekovéve?
• Emombe’u chéve peteĩ ára tembiapópe nemoñemomba’eguasúva rehegua.
• Mba’épa rejapo térã remyatyrõ hekovéva nde pópe?
• Mávapa nembo’eve mba’e tuichavéva nde tembiapo rehegua?

Tembi’u ha ñembojy

• Mba’épa ho’u nde familia arateĩme?
• Emombe’u chéve peteĩ tembi’u nde família apytégui peteĩva ojapo porãitéva rehegua.
• Reguereko va’ekue piko peteĩ tenda rehayhuva rehupyty hag̃ua peteĩ mba’e he’ẽva nde mitãme?
• Mba’e hyakuãvúpa nemomandu’a nde rógape?

Ñomongeta tembi’u rehe oiko porã pe tembiaporã ñandutĩ rehegua ndive, ha peteĩ tembi’u michĩ ndive ikatúramo oñeme’ẽ tekorosãme.

Purahéi ha jeroky

• Mba’e purahéipápe repurahéi térã rejeroky va’ekue nde mitãme?
• Mávapa va’ekue nde purahéihára térã aty rehayhuvéva?
• Moõpa rehendu purahéi upe árape: ógape, jerokyhakuépe, tupãópe?

Purahéi renda ha temimo’ã rehegua, ehecha tembiaporã purahéi rehegua umi tapicha oikovévape dementia ndive.

Ára guasu ha vy’arã

• Mba’e ára guasúpa rehayhuve reñakyrõ aja?
• Emombe’u chéve peteĩ arete vy’arã nemandu’áva rehegua.
• Mba’épa ojapo nde familia peteĩ ka’aru pytũme?
• Mba’éichapa omomorã va’ekue nde familia umi ára jere?

Tembiaporã peteĩ ára guasu rehegua, ehecha tembiaporã ára guasu rehegua peteĩ tapichápe oikovévape dementia ndive.

Familia ha angirũ

• Emombe’u chéve pe tapicha nembo’pukavéva rehegua.
• Mba’éichapa va’ekue ne menda ára?
• Emombe’u chéve ne membykuéra imitãme.
• Mba’épa ne irũnguéra ohenói nde rehe?

Eporandu familia rehegua mbeguekatu. Pe tapicha ombyasy hína peteĩva rehe ramo, ehapykueho chupe ha ani ejerure chupe tomandu’a umi mba’e ikatúva ombyai.

Tenda ha ñande yvy

• Emombe’u chéve peteĩ tenda rehayhuva remandu’a hag̃ua rehegua.
• Mba’éichapa va’ekue pe ára reñakyrõ hague rendápe?
• Reguereko va’ekue piko peteĩ yvotyty térã peteĩ yvyramáta rehayhuva?
• Emombe’u chéve peteĩ jeho revy’áva rehegua.

Ta’anga ha mba’e porurã

Ta’anga ha’e ñepyrũ iporãva. Eguenohẽ peteĩ ta’anga tesa renondépe ha ere: «Emombe’u chéve kóva rehegua.» Pe ñemyesakã Alzheimer’s Association ome’ẽva tembiaporã rehegua omombe’u eipuru hag̃ua mba’e ojekuaáva, ta’anga ha purahéi oñepyrũ hag̃ua ñomongeta. Peteĩ ryru mandu’arã mbovymi mba’e reheve pe tapicha hekovégui ikatu avei oiko porã; ehecha tembiaporã mandu’arã rehegua mba’éichapa ikatu emboheko peteĩ.

Pe mandu’a ivai jave

Oĩ mandu’a oguerúva ñembyasy, kyhyje térã pochy. Pe tapicha oñeko’õi ramo, ani emomýi. Ere peteĩ mba’e mborayhu ha’eháicha: «Upéva ha’ete va’ekue peteĩ ára hasy. Reñe’ẽsépa peteĩ mba’e ovy’avéva rehe?» Upéi emoambue pe téma, eme’ẽ peteĩ ka’ay, térã emoĩ peteĩ purahéi ojehayhuva.

Ejoaju peteĩ ñembosarái térã jeho ndive

Oñemandu’a rire, peteĩ ñembosarái mbegue ikatu omantene pe vy’a. Eha’ã conversation cards ereko hag̃ua hetave ñepyrũ ijuruja, térã finish the saying umi ñe’ẽ ojekuaáva pe tapicha imitãmeguare. Ñe’ẽporã ñomongeta rehegua, ehecha ñe’ẽporã ñomongeta rehegua peteĩ tapichápe oikovévape dementia ndive.