Аҭак кьаҿ
Агәалашәаратә зҵаарақәа ауаҩы игәалашәарақәа ртәы ласы-ласы ацәажәара иазыԥхьагәаҭоит: «Исзеиҭасҳәа узызҳаыз аҩны атәы», «Иугәалашәома уахьынхоз?» акәымкәа. Ихархәатәуп темала зҵааракәак, ауаҩы иажәа ишақәшәо шеицажәатәуп, ахҭысқәа реиқәшәара ҽеимызтгьы аҿцәажәара игәырӷьалатәуп. Ииашоу аҭак уақәымчәтәуп, атестқәагьы ықәыргылатәӡом. Аҩны, аусура, афатә, амузыка, аныҳәақәа, аҭаацәара реиԥш иҟоу атемақәа ракәуп зегь реиҳа иманшәалоу.
- «Ааи» мамзаргьы «мап» ҳәа аҭак зҭаху аҵаарақәа ракәымкәа, «Исзеиҭасҳәа...» мамзаргьы «Ишԥаҟаз...» реиԥш иҟоу аарту азҵаарақәа шәырҭа.
- «Иугәалашәома?» мамзаргьы «Ари дзусҭои?» ҳәа атестқәа шәымҩаԥырган. Урҭ ауаҩы ддыргәамҵыр алшоит.
- Ахҭысқәа реиқәшәара ҽеимызтгьы, ауаҩы иҳәо шәақәшәала. Афактқәа раасҭа агәацаԥхашәеи аицәажәареи ракәуп хадара змоу.
- Зныкала зҵаарак мацарала шәалага, аҿцәажәара аартразы афотосахьа, афҳамҭа мамзаргьы ашәа шәхы иархәа.
- Агәалашәара гәаҟра ма гуҩара ахь ахылҵуазар, атема ҽеила шәыԥсахи игәы бзиахо уадаҩрада иазҵаа.
Ари адаҟьаҿы (11 аҟәшақәа)
Агәалашәарақәа рыла аҿцәажәара — ари иҳаҩсыз аамҭақәа ртәы еицажәара ауп: ахәыҷра аҩны, раԥхьатәи аусура, бзиа ирбо афатәқәа, ашәақәа, ачарақәа, аныҳәақәа. Адеменциа змоу ауаа рацәа рзы хаҭала рыԥсҭазаара атәы ласы-ласы ацәажәара амш зегь реиҳа иргәахәо хәҭоуп. Хадара змоу — аҭак агәалашәара аԥшаара акәымкәа, ахҭыс азеиҭаҳәара уазыԥхьагәаҭо азҵаарақәа ҟаҵароуп. Ари астатиаҿы азҵаарақәа темала еиҩшаны иҟоуп, урҭ рыхархәашьагьы арбоуп.
Агәалашәаратә зҵаарақәа рԥҟарақәа
- Аарту азҵаарақәа шәырҭала. «Исзеиҭасҳәа…» мамзаргьы «Ишԥаҟаз…» реиԥш иҟоу азҵаарақәа ахҭыс аҳәара иазыҟоуп. «Иугәалашәома…?» акәзар, ииашоу аҭак аҭахуп.
- Атестқәа шәымҩаԥырган. «Ари дзусҭои?», «Иарбан шықәсоуз уи?» мамзаргьы «Иугәалашәома ихьӡ…?» реиԥш иҟоу азҵаарақәа шәырцәахьаҵла.
- Ишәырҳәо зегьы шәақәшаҳаҭхала. Ахҭысқәа реиқәшәара еиҭакрахаргьы мамзаргьы аҭыԥқәа еилаҩажьргьы, аҿцәажәара шәазыгәырӷьа, агәацаԥхашәақәа ртәы шәазҵаала.
- Зныкала зҵаарак шәырҭала. Шәазыӡырҩла, шәазыԥшла, анаҩс имариоу зҵаарак шәақәҵала.
- Ауаҩы иажәа шәақәшәала. Даҽа темак ала ацәажәара иҭаххар, шәарагьы шәақәшаҳаҭхала.
National Institute on Aging’s guidance on communicating агәаҳәара ҟанаҵоит икьаҿу аҳәоуқәа, иҭынчу абжьы, ауаҩы иажәақәа иԥшааанӡа ачҳара аарԥшра. Арҭ аԥҟарақәа абрагьы даара акыр иаԥсоуп.
Аҩныи ахәыҷреи
- Исзеиҭасҳәа узызҳаыз аҩны атәы. Аҩныҵҟатәи афатә ҟаҵарҭа ишԥаҟаз?
- Хәыҷраан адәахьы шәахьыҟаз иарбан усқәоу бзиа иубоз?
- Уахьынхоз амҩаду аҿы дарбан ауаа шәацыхәмаруаз?
- Уахьыцәоз аҭыԥ ишԥаҟаз? Даҽаӡәи шәара шәацынхома?
Аусуреи ахатә уснагӡатәқәеи
- Иарбан усуроу зегь раасҭа бзиа иубоз?
- Исзеиҭасҳәа уара узыргәахәоз аусура амш атәы.
- Унапқәа рыла имаӡаҵәҟьаны иуҽеилоз, мамзаргьы иуԥхьаӡоз иарбан усу?
- Аусураҿы зегь реиҳа узырҵаз дзусҭои?
Афатәи аҩныҵҟатәи аҩра
- Мчыбжьамш аҽны шәҭаацәара иарбан фатәу рфоз?
- Шәҭаацәа рахьтә аӡәы даараӡа бзианы иҟаиҵоз афатә атәы исзеиҭасҳәа.
- Ухәыҷраан ашықәсқәа рзы гәахәарала аҩашьара заргәоз ҭыԥ бзиа умоума?
- Иарбан фҳамҭоу аҩны угәалазыршәо?
Афатә атәы ацәажәара бзианы еидҳәалоит sensory activities агид иацу ахәмаррақәа рҿы, иара убас, ишәарҭамзар, маҷк аԥсырра азымҩаԥгара.
Амузикеи акәашареи
- Шәхәыҷраан иарбан шәақәоу шәазыхәмаруаз мамзаргьы шәазыкәашоз?
- Дарбан бзиа ижәбоз ашәаҳәаҩ мамзаргьы ансамбль?
- Убри аамҭазы амузыка ахьыжәаҳауаз иабантәиу: аҩны, акәашарҭақәа рҿы, аныхабааҿы?
Аплейлистқәеи амузикатә гәаҳәарақәеи ртәы еиҳаны шәазхәыцразы, шәахәаԥш music activities for people with dementia.
Аныҳәақәеи амариақәеи
- Узызҳауаз аамҭазы иарбан ныҳәоу зегь реиҳа бзиа иубоз?
- Иугәалашәо амшынра аныҳәара атәы исзеиҭасҳәа.
- Аԥхынра ихьшәашәаз аамҭазы шәҭаацәара иарбан усқәоу рҿуаз?
- Шәҭаацәара ашықәс аамҭақәа реиԥшрақәа ишԥарныҳәоз?
Хаҭала аныҳәақәа ирықәшәо ахәмаррақәа рзы, шәахәаԥш holiday activities for someone with dementia.
Аҭаацәареи аҩызцәеи
- Зегь реиҳа узырччоз ауаҩы атәы исзеиҭасҳәа.
- Шәчара амш ишԥаҟаз?
- Шәхшара хәыҷыбжьы рҭагылазаашьа атәы исзеиҭасҳәа.
- Уҩызцәа ишԥаушьҭоз, иарбан хьӡу иудырҵоз?
Аҭаацәара ртәы хәаҷа-хәаҷала, гәацӀарала шәазҵаала. Ауаҩы аӡәы дахьыԥсыз игәы казыжьуазар, иажәақәа шәақәшәала, гәаҟра зауз ахҭысқәа рыгәалашәара шәазымчлан.
Аҭыԥқәеи аԥсабареи
- Исзеиҭасҳәа узыхәыцуа, бзиа иубо аҭыԥ атәы.
- Узызҳаыз аамҭазы амш аҭагылазаашьа ишԥаҟаз?
- Бахча умазма, мамзаргьы бзиа иубоз ҵлак умазма?
- Бзиа иубаз аныҟәара атәы исзеиҭасҳәа.
Афотосахьақәеи амаҭәарқәеи рыхархәара
Афотосахьақәа — аҿцәажәара алагаразы зегь реиҳа иманшәалоу хәҭоуп. Асахьа лабаш ауадаҿы икыны: «Исзеиҭасҳәа ари атәы», — ҳәа шәҳәа. Alzheimer’s Association’s guidance on activities агәаҳәара ҟанаҵоит еицырдыруа амаҭәарқәа, асахьақәа, амузыка ахархәара, аҿцәажәара хацыркразы. Ауаҩы иԥсҭазаара иаҵанакуа амаҭәарқәа зну агәалашәаратә акьасгьы бзианы иацхраар алшоит; уи аиқәыршәашьазы шәахәаԥш reminiscence activities.
Агәалашәара гуҩара ахь ахылҵуазар
Шьоукы ргәалашәарақәа гуҩара, ашәара мамзаргьы агәаҟра аадырԥшыр алшоит. Ауаҩы игәы казыжьуазар, шәазымчлан. Рацәак уадаҩымкәа шәаҳәа: «Даара иуадаҩу аамҭан иҟазшәа уахәаԥшуеит. Иуҭахума еиҳа игәырӷьоу даҽа темак ала ҳацәажәарц?». Анаҩс атема шәыԥсах, чаи шәиҭа, мамзаргьы бзиа иибо ашәа шәырҳәа.
Ахәмарра мамзаргьы аҩныҵҟатәи аныҟәара иацҵаны
Агәалашәаратә еицәажәара ашьҭахь, имариоу хәмаррак агәахәара арҭбаар алшоит. Аарту аҿцәажәаразы шәахәаԥш conversation cards, мамзаргьы ауаҩы ихәыҷраан иаҳауаз аҳәоуқәа рзы шәҽазышәшәа finish the saying. Еиҳа иҭбаау аицәажәара аԥҟарақәа рзы, шәахәаԥш communication tips for someone with dementia.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Адеменциа змоу ауаа рзы иарбан зҵаарақәоу зегь реиҳа ибзиоу?
Аарту азҵаарақәа зегь реиҳа иманшәалоуп: «Исзеиҭасҳәа узызҳаыз аҭыԥ атәы», «Иарбан фатәу зегь раасҭа узырҩашьоз?», «Иарбан музыкау акәашара заргәоз?», мамзаргьы «Ухәыҷраан аныҳәақәа ишԥаҟаз?». Абас еиԥш иҟоу азҵаарақәа ахҭысқәа рҿцәажәара иазыҟоуп, ииашоу аҭак аԥшааразы акәӡом.
Агәалашәареи атестқәеи реиԥшымзаара зеиԥшроузеи?
Агәалашәара — еицәажәо ахҭысқәа ракәуп, уахьтәи агхатә ҭакқәа ыҟам. Атест хаҭала иаҭахуп ииашоу афакт, уи аҭакгьы иахылаԥшуеит. Атестқәа ауаҩы ддыргәамҵыр алшоит, убри аҟынтә аҿцәажәара ласы-ласы, гәахәарала имҩаԥыргатәуп.
Ауаҩы игәалашәара ахҭыс ииашамкәа иаҳәозар ишԥаҟатәу?
Ашәарҭара мамзаргьы агәаҟра ахь узымнагомзар, шәақәшәала. Арыцхәқәеи ахьӡқәеи шәырриашарц шәалымҵалан. Иазҵаа убри ахҭыс дшахәаԥшуаз, мамзаргьы игәы ишԥазыҟаз.
Агәалашәаратә еицәажәара шаҟа ҭахузеи?
Жәа-минутынтә ҩажәа минутоуп зегь реиҳа иззымхо, еиҳа игьежьны акәзаргьы бзиоуп. Ауаҩы дшаԥшаахыз, игәы шкамҵыз мамзаргьы игәахәаратәымкәа дшахәаԥшуа шәбар — шәаҟәыҵ, егьырҭ аусқәа шәрыҿцала.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS