Amuyu pantjasiri jaqinakatakix qhipa pacha yatiñanaka

Qhipa pacha yatiñax jaqinakampi chiqpachaki parlañawa: utanakan, irnaqawinakan, manq’anakan, takinakan, arust’anakan, boda uñt’awinakan, jach’a urunakan. Amuyu pantjasiri jaqinakatakix, sapa uñt’awi jaqichasiñ uñt’awiwa, qhipa pacha yatiñaw ch’amanchañ jani. Taqi uñt’awinakax uñt’awinakan, sapa mayni uñt’awinakan ukhamarak yatiyañanakampi.

Qhipa pacha yatiñanakan kamachinakapa

• Jaqichasiñ uñt’awinakam ocht’añ. “Parlapxam…” ukat “Kunjamsa sartasipkta…” sasa uñt’awinakax arust’a ukax jach’a. “Amuyasmati…?” sasa uñt’awix chiqa jaqi munaraki.
• Janiw yatiqañ. “Jupax khitis?”, “Ukax kunay maranakanaki?” ukat “Ukan sutip amuyasmati…?” sasa uñt’awinakat jan ocht’añ.
• Kuna kutt’asiñas sum katuñ. Arust’a jan ukax chiqanakax mayjt’atäni ukhaxa, kusisiñampi katuña ukat amuyunakat jawsañ.
• Mayni uñt’awi taqi qhiparu. Sayt’añ, ist’añ ukat sasirjama uñt’awi ocht’añ.
• Jaqix qhiparapxañapa. Jupax masiyjama yatiñ munaskchi ukhaxa, jupamp sarañ.

Estados Unidos Jach’a Uñt’awi Chiqapar Jaqinakan Uñt’awinakapa (National Institute on Aging) yatiyi: sallqa arunaka, ch’uqi arust’a, ukat paciencia jaqix arunakap thaqhañapataki. Ukanakax akan kunjamtix mayni chiqanakan walikiwa.

Utan ukat wawaru

• Uka utaru jumax utjkta uka parlapxam. Kuna sapa kuchhi utan kunjamsa utjäna?
• Kunsa jumax wawaxt’ana uka manqhana sartañ munayätan?
• Kuna jaqinakas jumampi uka thakinakan jakasipkäna?
• Kunjamsa jumanakan wawanakax utan jakasipkäna? Kuna chhijmpi jumax ch’uq’ani?

Irnaqawi ukat lurañanaka

• Kuna irnaqawinakas jumaru sum sarañ munaraki?
• Irnaqawinkir uka urux parlapxam, uka jumaru kusisiña luraki.
• Kuna lurañanakas amparampi lurañ munayätan jan ukax k’anchañ munayätan?
• Khitis jumaru irnaqawimpi sum yatichäna?

Manq’a ukat manq’a lurañ

• Domingo uruxa kunas familiamax manq’ayaraki?
• Parlapxam, familiamanx khitis sum lurkäna ukax manq’a.
• Wawaxt’añ uka urunakan kawkir manq’an sut’ita lantiyañ munayätan?
• Kuna jaqinakas jumaru utaru uñt’ayapxi?

Manq’a parlañax ajayun sensorial uñt’awinakampi sum mayt’añ, ukat walikiwa ukax jan jan’ax manq’a sañ uñjañ.

Taki ukat tuqhu

• Wawaxt’ana kuna takinakas taki takisipkäta jan ukax tuqhusipkäta?
• Khitis jach’a arust’äna jan ukax kuna taki qhiparapxäna?
• Kawkin uru jumax taki ist’äta? Utan, tuqhunakan, iglesiankirin?

Taki ukat sarnaqañ ideanakax, jach’a uñt’awinakat taki uñt’awinakax amuyu pantjasiri jaqinakatakix sasa uñjañamawa.

Jach’a urunaka ukat k’achanaka

• Kuna jach’a urux wawaxt’anax jumaru sum kusisiyäna?
• Kuna boda uru jumax amtasiñamawa?
• Jach’a p’iqinchañan familiamax kunas lurañ?
• Kunjamsa familiamax tuqinakan jach’a urunakap k’achañ?

Jach’a urunakatakix ideanak uñjañamawa, amuyu pantjasiri jaqinakatakix jach’a urunakan uñt’awinakar uñjañamawa.

Familia ukat jilanaka

• Jumaru jach’a sisi jaqi khitis?
• Boda uruxa kunas utjäna?
• Wawanakam wawaxt’añkama kunjams utjapxäna?
• Jilanakamax kunas sutimp sañ jumaru?

Familiam jawsañax ch’uqi lurañamawa. Jaqix jilanakap jaytawayi ukhaxa, jupax lunthatäki, jan ukax jan sum amuyasipkchi uka yatiñanakar jawsañ janiw munañamäkiti.

Chiqanakat ukat uraqi

• Kuna chiqas jumax amuyañ munaraki?
• Kunsa uka chiqan jumax wawaxt’ana?
• Uraqi jumax utjkta ukan kuna pachas utjäna?
• Kuna sarnaqañas jumaru sum kusisiyäna?

Uñt’awinak ukat lurañanak ocht’añ

Uñt’awinakax parlañ qalltañataki sum walikiwa. Uñt’awi nayra uñtam sayt’ayañamawa, sasa, “Ukax kunas?” sasa parlañamawa. Alzheimer’s Association mayjt’awinakax yatiyi: utjkayki lurañanakax, uñt’awinakax ukat takinakax parlañ qalltañataki sum walikiwa. Jaqin wawaxt’ata lurañanakap ch’iqa katuntañax ukhamarak sum mayt’añ, ukat qhipa pacha yatiñanakan uñt’awinakar uñjañamawa.

Llakisiyañ yatiñanakax

Mayni yatiñanakax llakisiyi, axsarayi jan ukax tuku phiñasiyi. Jaqix jank’ak llakisi ukhaxa, jan jiwasa jan lirinkañamäkiti. Sasa, “Ukax jan sum pachänwa ukhamarak. Sum mayt’añ munta, jach’a urunakax?” sasa parlañamawa. Ukat mayni uñt’awi qalltañamawa, jan ukax tiya ch’uñ, jan ukax jach’a taki uñjañamawa.

Jani ukat sarnaqañat qhipa uñt’awi

Qhipa pacha yatiñ thaqhat, sum manq’a uñt’awi sarañamawa, jaqix sumaki sartañapataki. Uñt’awinak yatiqañataki jukʼamp uñt’awinak uñjañamawa, jan ukax arunak tukuyaña jaqin wawaxt’ata arunakap uñjañamawa. Parlañ yatiqañ ukhamarak, amuyu pantjasiri jaqinakar parlañ yatiñanakar uñjañamawa.