Ko e tali nounou
Ko e ngaahi fehu‘i fakamanatu ‘oku fakaafe ai ‘a e tangata ke ne talanoa ki hono kuonga ‘o muli ‘i he founga mālie mo tuwa‘a: “Tala mai ‘a e fale ‘oku ke tupu ai,” ‘ikai ko e “‘Oku ke manatu ki he feitu‘u ‘oku ke nofo ai?” Ngāue ‘aki ha ngaahi fehu‘i si‘isi‘i ‘i he kaveinga, muimui ‘i he tala ‘a e tangata, pea fiefia ‘i he talanoa neongo ‘oku fakafeʻauaki ‘a e ngaahi fakamatala. ‘Oua na‘a kole ha tali totonu, pea ‘oua na‘a sivi. Ko e ngaahi kaveinga hangē ko e ‘api, ngāue, me‘akai, hiva, ngaahi ‘aho fakafiefia mo e fāmili ‘oku foaki ai ‘a e ngaahi kamata lelei ‘oku natula.
- Fehu‘i ‘aki ‘a e ngaahi fakaafe tuwa‘a, hangē ko e “Tala mai...” pe “‘Oku hangē fēfē...”, ‘ikai ko e ngaahi fehu‘i ‘io pe ‘ikai, pe ngaahi fehu‘i totonu pe hala.
- Ko e ngaahi fehu‘i hangē ko e “‘Oku ke manatu?” pe “Ko hai ‘a ia?” ‘oku ‘ai ke hoko ko e sivi pea ‘e lava ke ‘ai ke mamahi.
- Muimui ‘i he talanoa ‘a e tangata, neongo ‘oku liliu ‘a e ngaahi fakamatala. Ko e ongo mo e kāinga ‘oku mahu‘inga ange ‘i he ngaahi fakamatala.
- Kamata ‘aki ha fehu‘i ‘e taha ‘i he taimi, pea ngāue ‘aki ‘a e fakatātā, ha ongo, pe ha hiva ke kamata ai ‘a e talanoa.
- Kapau ‘oku mamahi ha manatu pe ‘oku ‘ita ‘a e tangata, liliu ‘a e kaveinga mālie pea foki ki ha me‘a ‘oku fiefia ange.
ʻI he peesi ni (11 ngaahi vahe)
- Ngaahi tu‘utu‘uni ki he ngaahi fehu‘i fakamanatu
- ‘Api mo e kuonga ‘o e kiʻi taʻu
- Ngāue mo e fai ‘a e ngaahi me‘a
- Me‘akai mo e kuki
- Hiva mo e fakaʻīnanga
- Ngaahi ‘aho fakafiefia mo e ngaahi fakafiefia
- Fāmili mo e kaume‘a
- Feitu‘u mo e natula
- Ngāue ‘aki ‘a e ngaahi tohi‘ata mo e ngaahi me‘a
- Kapau ‘oku mamahi ‘a e manatu
- Fakataha mo ha ta‘alo pe ha fononga
‘Oku fakamanatu ‘a e talanoa fakataha ‘o e kuonga ‘o muli: ko e ‘api ‘oku tupu ai, ‘a e ngāue ‘a e taʻu ‘i he kamata, ‘a e me‘akai, ‘a e hiva, mo e ‘aho fakafiefia. Ki he tokolahi ‘oku mahaki ‘i he dementia, ko ha talanoa mālie ‘i hono mo‘ui ‘oku ko e konga ‘oku fiefia taha ‘o e ‘aho. Ko e me‘a mahu‘inga ko e fehu‘i ‘i ha founga ‘oku fakaafe ai ‘a e talanoa, ‘ikai ko e sivi ‘o e manatu. ‘Oku fakavahe‘i ‘a e ngaahi fehu‘i ni ki he kaveinga, mo e ngaahi tokoni ki he founga ‘oku fakaʻaongaʻi ai.
Ngaahi tu‘utu‘uni ki he ngaahi fehu‘i fakamanatu
- Fehu‘i ‘aki ‘a e ngaahi fehu‘i tuwa‘a. “Tala mai…” mo e “‘Oku hangē fēfē…” ‘oku fakaafe ki ha talanoa. “‘Oku ke manatu…?” ‘oku kole ai ha tali totonu.
- ‘Oua na‘a sivi. Ta‘e‘oatu ‘a e “Ko hai ia?”, “Ko e hā ‘a e ta‘u?” mo e “‘Oku ke manatu ki he hingoa…?”
- Tali ‘a e me‘a kotoa ‘oku ‘oatu. Kapau ‘oku liliu ‘a e talanoa pe ‘oku fevahevahe‘aki ‘a e feitu‘u, fiefia ki ai pea fehu‘i ki he ongo.
- Fakaʻaongaʻi ‘a e fehu‘i ‘e taha ‘i he taimi. Tatali, fanongo, pea muimui ‘aki ha fehu‘i si‘isi‘i.
- Tuku ke tataki ‘e he tangata. Kapau ‘oku fie talanoa ‘i ha me‘a kehe, muimui ‘iate ia.
Ko e National Institute on Aging ‘i he tokanga ki he fe‘ofa‘aki ‘oku fakaafe ki he ngaahi lea nounou, le‘o mālie, mo e mānava ‘i he taimi ‘oku ‘ai ai ‘e he tangata ‘a ‘ene ngaahi lea. Ko e ngaahi tu‘utu‘uni ni ‘oku mahu‘inga ‘i heni hangē ko e feitu‘u kehe.
‘Api mo e kuonga ‘o e kiʻi taʻu
- Tala mai ‘a e fale ‘oku ke tupu ai. Ko e hā ‘a e kiliteni ‘o ‘ene ‘ofa?
- Ko e hā ‘a e ngaahi me‘a ‘oku ke fiefia ke fai ‘i tu‘a ‘i he taimi ‘oku ke kiʻi taʻu?
- Ko hai ‘a e kakai ‘oku ke fakataha mo kinautolu ‘i he hala ‘o ho‘o fale?
- Ko e hā ‘a e potu ‘o ho‘o mohenga? Naʻa ke fe‘ofa‘aki ‘a ia mo ha taha?
Ngāue mo e fai ‘a e ngaahi me‘a
- Ko e hā ‘a e ngāue ‘oku ke fiefia taha ki ai?
- Tala mai ha ‘aho ngāue ‘oku ne ‘ai koe ke ke ‘ofa‘ia.
- Ko e hā ‘a e me‘a ‘oku ke fie fakatupu pe toe fakalelei ‘aki ho nima?
- Ko hai ‘a e taha na‘e ako‘i koe lahi taha ‘i ho‘o ngāue?
Me‘akai mo e kuki
- Ko e hā ‘a e me‘akai ‘a ho‘o fāmili ‘i he Sāpate?
- Tala mai ha me‘a kuki ‘a ha taha ‘i ho‘o fāmili ‘oku ne fai lelei taha.
- ‘I he taʻu iiki, naʻe ‘i ai ha feitu‘u ‘oku ke fie ki ai ke ma‘u ha me‘akai iiki?
- Ko e hā ‘a e ngaahi ongo ‘oku fakamanatu mai ai ki he ‘api?
‘Oku fe‘unga ‘a e talanoa ki he me‘akai mo e ngaahi ngaue fakasensa, mo ha kiʻi me‘akai ‘oku malu ke foaki.
Hiva mo e fakaʻīnanga
- Ko e ngaahi hiva fē ‘oku ke hiva pe fakaʻīnanga ki ai ‘i he taʻu iiki?
- Ko hai ‘a ho‘o hiva pe kulupu hiva ‘oku ke fiefia taha ki ai?
- Ko e fē ‘a e feitu‘u ‘oku ke tōmaki‘i ai ‘a e hiva ‘i he kuonga ko ia: ‘i he ‘api, ‘i he kāinga fakaʻīnanga, pe ‘i he siasi?
Ki he ngaahi ta‘alo hiva mo e ngaahi fakakaukau ki he hiva, vakai ki he ngaahi ngaue hiva ki he kakai ‘oku mahaki ‘i he dementia.
Ngaahi ‘aho fakafiefia mo e ngaahi fakafiefia
- Ko e hā ‘a e ‘aho fakafiefia ‘oku ke fiefia taha ki ai ‘i he taʻu iiki?
- Tala mai ha pātī fanau‘i ‘oku ke manatu ki ai.
- Ko e hā ‘a e ngaue ‘a e fāmili ‘i he efiafi ‘o e taʻu ‘oku mafana?
- Ko e founga fēfē ‘oku fakafiefia ai ‘a ho‘o fāmili ‘a e ngaahi taimi ‘o e ta‘u?
Ki he ngaahi fakakaukau ‘oku fe‘unga mo e ‘aho fakafiefia ‘e taha, vakai ki he ngaahi ngaue ‘aho fakafiefia ki he tangata ‘oku mahaki ‘i he dementia.
Fāmili mo e kaume‘a
- Tala mai ‘a e tangata na‘e fakatupu ho‘o ‘ata lahi taha.
- Ko e hā ‘a e ‘aho ‘o ho‘o ma‘oni‘oni?
- Tala mai ho‘o fānau ‘i he taimi ‘oku nau iiki ai.
- Ko e hā ‘a e hingoa ‘oku ui ai koe ‘e ho‘o kaume‘a?
Fehu‘i ki he fāmili ‘i he founga mālie. Kapau ‘oku tangi ‘a e tangata ki ha taha, muimui ‘i honau tu‘unga pea ‘oua na‘a kole ke nau fakamanatu ‘a e ngaahi fakamatala ‘oku mamahi ai kiate kinautolu.
Feitu‘u mo e natula
- Tala mai ha feitu‘u ‘oku ke ‘ofa ke ke fakakaukau ki ai.
- Ko e hā ‘a e tu‘unga ‘o e ‘ea ‘i he feitu‘u ‘oku ke tupu ai?
- Naʻa ke ‘i ai ha ngoue, pe ha ‘akau ‘oku ke ‘ofa ki ai?
- Tala mai ha fononga ‘oku ke fiefia ki ai.
Ngāue ‘aki ‘a e ngaahi tohi‘ata mo e ngaahi me‘a
‘Oku ngaahi tohi‘ata ‘oku natula ke kamata ai ‘a e talanoa. Taʻofi ha tohi‘ata ‘i he tu‘unga ‘o e mata, pea lea: “Tala mai ki he me‘a ni.” Ko e tataki ‘a e Alzheimer’s Association ki he ngaahi ngaue ‘oku fakaafe ke ngāue ‘aki ‘a e ngaahi me‘a ‘oku ‘ilo‘i, ngaahi tohi‘ata mo e hiva ke kamata ai ‘a e talanoa. Ko e kisi fakamanatu ‘oku ‘i ai ha ngaahi me‘a ‘i he mo‘ui ‘o e tangata ‘e lava foki ke lelei; vakai ki he ngaahi ngaue fakamanatu ke fakafuofua ‘a e founga ke teuteu ai.
Kapau ‘oku mamahi ‘a e manatu
Ko e ni‘ihi ‘oku ‘omi ‘e he ngaahi manatu ‘a e mamahi, ‘ita pe fakamamahi. Kapau ‘oku ‘ita pe loto-hoha‘a ‘a e tangata, ‘oua na‘a fakamamafa. Lea ‘aki ha lea mafana hangē ko e, “Ko ia ‘oku hangē ko e taimi faingata‘a. ‘Oku ke fie talanoa ki ha me‘a ‘oku fiefia ange?” Pea toki liliu ‘a e kaveinga, foaki ha tī, pe fakalele ha hiva ‘oku ‘ofa ai.
Fakataha mo ha ta‘alo pe ha fononga
Hili ha taimi fakamanatu, ha ta‘alo mālie ‘e lava ke tauhi ai ‘a e ongo mālie. Ngāue ‘aki ‘a e kāate talanoa ki he ngaahi fehu‘i tuwa‘a lahi ange, pe ‘a e finish the saying ki he ngaahi lea ‘oku ‘ilo‘i mei he kuonga ‘o e taʻu iiki ‘a e tangata. Ki he ngaahi fakakaukau lahi ange ki he fe‘ofa‘aki, vakai ki he ngaahi founga fe‘ofa‘aki ki he tangata ‘oku mahaki ‘i he dementia.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Ko e ngaahi fehu‘i fakamanatu ‘oku lelei ki he kakai ‘oku mahaki ‘i he dementia ko e hā?
Ko e ngaahi fakaafe tuwa‘a ‘oku lelei taha: “Tala mai ‘a e feitu‘u ‘oku ke tupu ai,” “Ko e hā ‘a e me‘akai ‘oku ke fiefia ke tui?” “Ko e hiva fē ‘oku ke sī ki ai?” pe “Ko e hā ‘a e ‘aho fakafiefia ‘i hono taʻu ‘i he kamata?” ‘Oku kōlei ‘a e fehu‘i kotoa ki ha talanoa, ‘ikai ko ha tali ‘e taha totonu.
Ko e hā ‘a e kehekehe ‘i he fakamanatu mo e sivi?
Ko e fakamanatu ko ha talanoa fakataha, ‘oku ‘ikai ha tali hala. Ko e sivi ‘oku fehu‘i ai ha fakamatala totonu pea ‘oku sivi ai ‘a e tali. ‘Oku lava ke ongo‘i ‘e he kakai ‘oku sivi ai ko ha sivi mo ko e mā, pea ko ia tauhi ‘a e talanoa ‘i he tuwa‘a mo e mālie.
Kapau ‘oku hala ‘a e manatu ‘a e tangata ki hono kuonga ‘i mui?
Muimui ‘i ai, ka ‘oku ‘ikai ha mamahi pe ha tokanga ki he palani. ‘Oua na‘a fakatonutonu ‘a e ngaahi ‘aho pe ngaahi hingoa. Fehu‘i ‘a e me‘a ‘oku ne ongo‘i ki he me‘a ko ia pe ko e hā ‘a e ‘uhinga ‘o ia kiate ia.
Ko e taimi fēfē ‘oku totonu ke fuoloa ai ‘a e fakataha fakamanatu?
Ko e miniti hongofulu ki he uofulu ‘oku lahi, pea ‘oku lelei ‘i he si‘isi‘i ange. Taʻofi ‘i he taimi ‘oku mā‘ulalo ai ‘a e tangata, ‘oku mamahi, pe ‘oku ‘ikai ha fiefia, pea kumi ha founga kehe ke fakaʻaʻi ai ‘a e taimi fakataha.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS