Enyamukulo lixupi
Omusika oi li shimwe shomoilonga i li paushitwe okupulwa pamwe nomunhu ta kala noudu wokudimbwa. Tunga oludalo lomusika tali di momusika younini waye, meitavelo laye nomeumbo laye, u i dane ina i na oipangifo yokutengesa ile omakundululo amwe. Imbeni, omeni omaoko, endalaleni ile pwilikinei pamwe. Hoolola omusika ya ngungumana ile ya hafifa i wapalele efimbo olo, kaleka ewi li li pedu, ndele kangheka ngeenge eimbilo otali mu udifa nai.
- Omusika yopaumwene ohai longo nawa unene: omitindo a li e hole eshi a li omunyasha, pamwe nomusika yeitavelo laye, yeliko laye noyomafimbo omaukwaneumbo.
- Dana oshinima shimwe pefimbo limwe alike, pehe na oipangifo yokutengesa noteevee ya dimwa.
- Okuimba, okukwata omaoko, okuendaenda nokupwilikina ashike oi li yo eenghedi dokukufa ombinga.
- Longifa omusika ya ngungumana okuhekeleka nomusika ya hafifa okutungulula omhepo, ndele tala nghee omunhu ta nyamukula.
- Omakonakono oilonga yomusika ya unganekwa oku li ongaho; ohatu yandje omusika i kale oshinima shiwa shokutyapula pamwe, ha ouhaku.
Kepandja eli (oitukulwa 6)
Omusika oi li shimwe shomoilonga i li paushitwe unene oyo to dulu okutyapula nomunhu ta kala noudu wokudimbwa. Inai pula sha: kape na omanyamukulo a puka ile ondjila yokulandelwa. Eimbilo la shiivika otali dulu okweeta omumwemwe, omhadi tai kwata ombeat ile eendjovo donhumba da imbwa pamwe, nokuli mefiku omo eenghundafana di li didjuu. Osho wa pumbwa ashike omusika i li mondjila yomunhu ou noku i dana mefimbo la ngungumana.
Oilonga yomusika ilipi hai longo nawa kovanhu hava kala noudu wokudimbwa?
Okupwilikina, okuimba, okukwata omaoko, okuendaenda nokupopya kombinga yomusika aishe ohai longo nawa. National Institute on Aging otai yandje ediladilo lokudana omusika, okupopya kombinga yomusika nomwiimbi, okuimba ile okudana neengalo da shiivika, nokuya koiponga yomusika ile komalinyengo omusika moshitopolwa. Alzheimer’s Association otai weda ko kutya okweenda ngaashi okukwata omaoko ile okudana otaku dulu okuwedela ehafo, nokutya omusika otai dulu okukala ondjila yokukwatafana ngeenge eendjovo da ninga didjuu.
Oto tungu ngahelipi oludalo lomusika lopaumwene?
Oshinima sha fimanenena to dulu okuninga oludalo lomusika olo tali ti sha komunhu ou. NHS nayo otai ulike komusika i na eityo lopaumwene. Apa ope na ondjila i li paushitwe yokulinyenga.
Hovela nonghalamwenyo yaye
- Omido daye dokounyasha. Diladila kutya oshike sha li tashi danwa koradio, poidano nomeemovie eshi a li omunyasha.
- Omafimbo makula. Omusika pefimbo lohango yaye, edano lotete, ile oalbuma oyo ya li i holike molweendo loukwaneumbo.
- Eitavelo neliko. Eimbilo longeleka, gospel, omusika iyapuki, ile omaimbilo melaka laye lotete.
- Oilonga noilonga yokulongela. Eengudu domingungumo, omaimbilo oilonga, ile omusika ya pambafana nefimbo a kala moupashukili.
- Osho oukwaneumbo tau dimbuluka. Pula ovamwainafana, ovana nookaume vakulu kutya oshike va li hava dana ile okuimba alushe.
Diladila komitindo, ha komaimbilo aeke
Ngeenge ku shii apa u hovele, kendabala oule wominute donhumba keshe tuu okudja paai ndele tala enyamukulo: big band na swing, doo-wop, Motown na soul, rock and roll yonale, country na western, bluegrass, gospel neimbilo longeleka, omaimbilo oBroadway, jazz standards, omusika yOshilatina ngaashi boleros ile mariachi, polka, folk na classical. Kaleka osho tashi eta omumwemwe ile omhadi tai kwata ombeat; efa po osho tashi eta oshipala sha fa sha handuka.
Shi ninga shipu okudana
- Pehe na oipangifo yokutengesa. Ehangano lAlzheimer’s Association otali londwele kutya oipangifo yokutengesa otai dulu okweetifa epiyano. Longifa omusika ya tulwa mo nale, ooCD, oorecord ile elongifo lihe na oipangifo yokutengesa.
- Oshikwatelwa shimwe shipu. Oshikwatelwa shewi shi na okambamba kamwe kanene, ile oludalo lomusika la tulwa nale la longekidwa, opo keshe umwe e shi dule okuhovela.
- Omaludalo avali axupi. Limwe la ngungumana lokuhekeleka nalimwe la hafifa lokutungulula omhepo.
- Shi shanga. Shanga edina lomunhu nosho yo „omusika i holike” koshikwatelwa opo ovapambele tava talele po novafiliki yo va dule oku i longifa.
Oilonga yomusika 15 to dulu okukendabala
- Pwilikinei pamwe. Kaleni omutumba mwa dingilafana muhe na shimwe tashi ningwa. Okupwilikina oku li oilonga ya wana.
- Imbeni pamwe. Hovela okuimba ove mwene. Okungunguma ile okweendulula eendjovo nomilungu osha wana.
- Omeni omaoko ile kwateni ombeat. Deni komayoo, omeni komutala, ile longifeni ongoma inini ile oshihandukifo.
- Daneni nelimweneneno. Kwateni omake ndele mu linyenge mokombitha, ile daneni mwa kala omutumba, tamu endalaleke omaoko pamwe.
- Edano loshikutu shitete. Endalaleni oikutu itete metwokumwe nomusika, mwa fikama ile mwa kala omutumba.
- Popyeni kombinga yomusika. Shivi, ha okudenga omupopyo: „Eshi otashi monika sha fa onhele yedano. Lombwele nge kombinga yomadano.” Ino pula nande „Oto dimbuluka tuu eimbilo eli?”
- Dana oalbuma aishe. Dana orecord oyo a li e hole, okudja petameko fiyo pexulilo, pamwe nokofi.
- Taleni oshipala shoalbuma. Oipakete yoorecord yonale oi li nawa okupopya kombinga yomidjalo, yeemota noipala.
- Taleni omusika ya ningwa oshitukulwa. Omusika ile okudana kwa kwatwa komufilimbi okudja mefimbo laye otaku ningi onguloshi iwa. Kangheka po mu fude po.
- Dana oshihumbifo osho e shi shii. Omunhu a li ha dana opiano ile okatemba komusika otashi dulika a hafele okudana sha paushitwe. Lwanima, okutya omandjovo manini pamwe osha wana.
- Omusika fimbo tamu longo. Dana omaimbilo a holike fimbo tamu ongele oikutu ile tamu longekida oshitaafula.
- Eimbilo longula. Hovela efiku keshe neimbilo limwe la hafifa li li oshitukulwa shonghedi yakeshe efiku.
- Imbeni omaimbilo ongeleka ile omusika iyapuki. Dana omusika yeitavelo laye ndele mu imbeni pamwe.
- Waimineni mongudu yokwiimba. NHS otai popi kutya eengudu dokwiimba oda wapala komhepo nokukala nawa. Pula moshitopolwa sheni kombinga yeengudu dokwiimba da wapalela ovanhu hava kala noudu wokudimbwa.
- Yeni komusika tai danwa moipafi. Okudana kwomusika kwaxupi moshitopolwa ile ongudu tai dana pondje. Kaleni omutumba popepi nomuvelo ndele indeni nena ngaho mwa hala.
Oilonga yelaka ya fa i li paushitwe neendjovo da shiivika, kendabala finish the saying, omo to dulu alushe okuulika exulilo.
Okuwapalela omusika nefimbo
Ehangano lAlzheimer’s Association otali yandje ediladilo lokulongifa omusika okushita omhepo oyo wa hala: omusika ya ngungumana yomhepo yombili, neimbilo la hafifa okudja mounyasha womunhu okutya omhepo pombada.
| Efimbo | Kendabala | Eyele |
|---|---|---|
| Okupenduka | Eimbilo la shiivika nola hafifa | Eimbilo limwe alike ongula keshe otali dulu okukala edimbulukifo li li paushitwe |
| Oilonga yomeumbo | Omaimbilo a holike a hafifa | Omusika otai dulu okuninga oilonga i kale ya fa ou na omunghundjuka |
| Oikulya | Omusika ya ngungumana ihe na eendjovo | I kaleka ya ngungumana opo iha kondjife nokulya |
| Okomatango | Omusika ya ngungumana noya shiivika mouyelele muwa | Tala okuhenakala pokomatango |
| Okukalala | Omusika inini noya ngungumana | Shunifa ewi pedu pamwe nouyelele |
| Efimbo laxuuninwa | Omaimbilo aye a holike unene, nelimweneneno linene | Kala popepi ndele kwata eke |
Omayele okukala nehafo liwa
- Dima omakundululo amwe. Ehangano lAlzheimer’s Association otali yandje ediladilo lokuvala omakende neemakuma nokudima otevee opo omusika i kale ewi alike.
- Kaleka ewi li li paushitwe. Omusika nai kale ya wapala, ha ya kola unene. Ngeenge omunhu oha longifa oukwatelwa wokomakutsi wokupwilikina, shilipaleka kutya ou li mo notau longo; tala okupwilikina.
- Tala omaimbilo taa eta oluhodi. Omaimbilo amwe otaa dimbulukifa oluhodi, oita ile ekanifo. Ngeenge eimbilo otali mu udifa nai, mu hekeleka ndele li lundulula.
- Mu efa a wilike. Ngeenge tashi shiiva, efa omunhu a hoolole omusika, ndele tambula yo ngeenge ta ti ahawe.
- Kangheka efimbo keshe. Ominute nhano domusika odo oilonga iwa. Okudima omusika nokukala omutumba mwa mwena nasho oshi li nawa.
Omakonakono otaa ti shike kombinga yomusika noudu wokudimbwa?
Oumbangi ou li ongaho. Ekonakono laCochrane mo 2025 ola tala omakonakono 30 eenghundafana domusika da unganekwa, unene neengudu momaumbo ovakulunhu. Ola mona kutya eenghundafana edi otashi dulika da shunifa pedu kanini omadidiliko oluhodi okuyelekanifa nefiloshisho la ikililwa, ndele inali mona oumbangi wa yela kombinga yokuhenakala, okukala nawa ile okudiladila nokudimbuluka, noinali mona oidjemo ya twikila konima yeemhito odo.
Ohatu tyapula omusika molwaashi oi li ondjila iwa noihe fi idjuu yokukala pamwe, ha ouhaku. Kombinga yeenhele deengudu, tala oilonga yeengudu momaumbo ovakulunhu; kombinga yokulongifa omusika pamwe nomafano neenghundana, tala oilonga yokudimbuluka.
Omapulo haa pulwa olundji
Omusika yoludi lilipi i li nawa komunhu ta kala noudu wokudimbwa?
Omusika oyo omunhu e i shi noku i hola efimbo lile, luhapu okudja momido daye dokounyasha, pamwe nomusika yeitavelo laye, yeliko laye noyomafimbo omaukwaneumbo. Ngeenge tashi shiiva, mu efa a hoolole ye mwene. Tala oshipala nolutu laye u mone osho e hole, ndele efa po keshe osho tashi monika sha fa tashi mu udifa nai.
Ondi na okulongifa oukwatwa wokomakutsi?
Ovanhu vamwe ohava hafele oukwatwa wokomakutsi molwaashi ohau kelele omakundululo, ofimbo vamwe have u mono uhe li nawa ile tau va piyaaneke. Kendabala tete noshikwatelwa shewi opo mu pwilikine pamwe. Ngeenge to longifa oukwatwa wokomakutsi, kaleka ewi li li pedu ndele kala popepi.
Omusika otai dulu okukwafela ngeenge omunhu ita kala nawa ile a kenyatela?
Omusika ya ngungumana noya shiivika otai dulu okukwafela okushita omhepo yombili, nEhangano lAlzheimer’s Association otali yandje ediladilo lokulongifa omusika okushita omhepo oyo wa hala. Ihai longo efimbo keshe. Ngeenge omunhu a nyika oluhodi, tala yo ngeenge oku udite ouyehame, ondjala, omakundululo ile ondjala yeemhofi.
Ovanhu ovo ve li pefimbo laxuuninwa loudu wokudimbwa navo otava dulu natango okuhafela omusika?
Vahapu otava dulu. Ehangano lAlzheimer’s Association otali ti omunhu e li pefimbo laxuuninwa ota dulu natango okukwata ombeat ile okuimba pamwe neimbilo lokounona waye. Kala omutumba popepi naye, dana omusika nelimweneneno ndele kwata eke laye ile mu endaendeni pamwe.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Does music-based therapy help people with dementia? · Cochrane
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities for dementia · NHS