Toppitaade hoore maa: Fowtaare, wallitorde e maale tampere

So aɗa toppitoo neɗɗo wuuroowo e majjere hakkille, ina gasa tawa aɗa taroo ɗoo laawol kikiiɗe, loƴƴuɗo, e doggol geɗe ɗe a waawaani waɗde. Ɗuum ko huunde woodnde. Toppitaade hoore maa wonaa huunde moƴƴere walla njoddiigu caggal nde gasɗaa fof. Ko ɗuum wallata maa jokkude.

Hello ngoo ina haalude e maale reentinooje tampere, no keɓirtaa fowtaare goonga, to tawataa wallitorde, e limo wallitorde Alla meho e Amerik ɗe a waawi noddude hannde.

Hol ko woni maale tampere toppitorde?

Tampere ina waawi naatde satii-satii, ɗuum noon ina moƴƴi anndude maale maa. National Institute on Aging (NIA) ina limta maale tampere toppitorde, ina jeyaa heen:

• anndude loƴƴere, faddeede walla hakkil anaade;
• seytude walla munnude yaawno;
• anndude keddiiɗo walla taƴaaɗo e woɗɓe;
• caɗeele ɗaanagol, walla heɓaade ɗaanagol yonaani;
• anndude suno walla ŋakkude tammunde, walla ŋakkude weltaare e geɗe ɗe a yiɗnoo;
• nawnaare hoore, muuseeji walla caɗeele cellal ɓalli keewɗe;
• alaa waktu ngam dillere walla defirde ñaamdu moƴƴuru hoore maa;
• ŋakkude lootde walla toppitaare hoore maa;
• huutoraade mandilaaji walla lekki gaadoraaɗi no moƴƴaani, ina jeyaa heen lekki doktora.

Alzheimer’s Association ina ɓeyda maale hono yeddude nyawu nguu, seytude e neɗɗo oo («omo sala tan»), hakkil anaade fii janngo, caɗeele toɓɓude hakkille, e caɗeele cellal ɓalli. Ɗe ina wasiyaa yo a haaldu e doktora maa so aɗa jogii maale hono ɗee sahaaji keewɗi.

Waasi NIA wonaa yo a fad haa a faddaa haa timmi. Anndu maale maa law, tee waɗ huunde heen.

Hol ko mi waawi waɗde hannde, e hojomaaji 5?

Fowtaare pamarnde ina nafaa. Hay gooto e ɗee ina ñawnda tampere fof, kono ina mbaawi wallitde maa e kikiiɗe satteende.

• Yaltu yaasin. Jooɗo e yeeso suudu walla yah haa kaaytuuji, tawa neɗɗo oo ina hisi tee ina deeƴi.
• Fofa satii-satii. Fofon seeɗa satii-satii hade maa jaabaade naamnal sattuɗngal. Aɗa waawi kadi renndinde e Poftere Deeƴre e neɗɗo mo toppitotoɗaa.
• Yaru ndiyam tee ñaam huunde. Ina weeɓi yejjitde ñaamdu maa.
• Neldan giɗɗo gooto ɓatakuru. Wonaa ngam tororde huunde, kono ngam jokkondirde.
• Wiy hoore maa konngol moƴƴol. Dewtere NIA fii toppitaade hoore maa ina wasiyaa konnguɗi hono «Miɗo waɗa ko mi waawi fof», «Mi timmaani, ɗuum ina moƴƴi», e «Mi weltorto e saa’iiji ɗi min mbaawi wonde e ndeeƴre.»

Hol ko woni fowtaare toppitaare, tee hol no mi heɓirta nde?

Fowtaare toppitaare ko toppitaare waktu seeɗa wonande neɗɗo mo toppitotoɗaa, ngam a heɓa fowtaare. Hello NIA fii fowtaare toppitaare ina faamnina wonde nde ina waawi juutde gila waktuuji seeɗa haa e yontere ɗiɗi, tee ina waawi waɗde ka suudu, e nokku toppitaare cellal walla e nokku ñalnde mawɓe.

Alzheimer’s Association ina sifaa fannuji keewɗi:

Hol mo yoɓata? Hono no NIA wiyiri, fowtaare immorde e musidɓe, yibbe walla wallitooɓe yiɗɓe ina waawi wonde Alla meho. Carwe karallaagal ina yoɓee e waktu walla ñalnde. Wonande neɗɗo heɓoowo toppitaare hospice, Medicare ina yoɓa ko ɓuri heewde e njoɓdi balɗe 5 jokkuɗe e fowtaare e hopitaal walla nokku toppitaare karallaagal. Medicaid ina waawi wallitde. Ko ɓuri heewde e kisal cellal keeriiɗo ina yoɓa fowtaare, kono won e eɓɓooje kisal toppitaare juutnde ina yoɓa.

Wasiya: Alzheimer’s Association ina wasiyaa yo a ƴeewndo rokkirɓe fowtaare e haalaare nde wonaa emergency, ngam ɓe keɓoo so a heɓii haajuuji yaawɗi.

To tawmi wallitorde sara am?

Carwe keewɗe Alla meho e Amerik ina mbaawi hollude maa wallitorde nokku maa.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline: 1-800-272-3900. Helpline ko Alla meho tee cuuɗiinde, ina heɓee sahaa kala ñalnde fof e hitaande ndee, e wallitorde e ɗemɗe ɓurɗe 200 rewrude e gollotooɓe ɗemɗe ɗiɗi walla firtooɓe. Noddu 711 ngam heɓde carwol firtorde. Aɗa waawi haalde fii waylooji jikku, tampere toppitorde, cuɓe fowtaare, eɓɓooje nokku maa e ko woɗi, tee tor haalirde juutnde e balloowo toppitaare. Gollotooɓe ndokkataa wasiyaaji doktora.
• Eldercare Locator: 1-800-677-1116. Eldercare Locator, ko carwol renndo ngol Administration for Community Living, ina jokkondir maa e carwe mawɓe e ɓesngu mabɓe. Aɗa waawi noddude, neldude ɓatakuru, yeewtidde e geese walla neldude iimeel e gollotooɓe ekkitaaɓe, walla yiilaade tawa ko nokku maa. Ina waawi hollude maa Area Agency on Aging nokku maa.
• ARCH National Respite Locator Service. ARCH respite locator ina wallita maa yiytude rokkirɓe fowtaare e leydi kala, tee ina wasiyaa yo a jokkondir State Respite Coalition walla Lifespan Respite program maa tawo so leydi maa ina jogii ɗum. ARCH ina teskitina wonde ɓe ƴeewtataa rokkirɓe, ɗuum noon ƴeewto humpito e daartol mabɓe hoore maa.

Hol no mi heɓirta dental wallitorde?

Naamno Helpline walla yiilo e geese ngam kawte sara maa. Alzheimer’s Association ina yuɓɓina kawte wallitorde wonande toppitooɓe e yimɓe wuurooɓe e majjere hakkille, no wejjere e no geese, tawa ko ardotooɓe ekkitaaɓe. Nokkuuji keewɗi kadi ina ndokka kawte keertiiɗe, yeru wonande toppitooɓe mawɓe walla wonande yimɓe wuurooɓe e Alzheimer fuɗɗoode law walla fuɗɗorde. Kadi ina yuɓɓina ALZConnected, ko renndo geese Alla meho to toppitooɓe ndenndinta wasiyaaji.

Kawte wallitorde ina mbaawi wonde nokku to a waawi wowlude tawa a ñaawetaake, heɓde wasiyaaji golli immoriiɗi e yimɓe ƴeewndunooɓe ɗum, tee anndude wonaa tan ko aan. So kawtal gadanal ngal yahdaani e maa, eto goɗngal.

Hol no mi torirta musidɓe e yibbe wallitorde?

Laɓɓin tornde ndee. Yimɓe heewɓe ina njiɗi wallitde kono ɓe anndaa hol ko ɓe ndokkata. NIA ina wasiyaa:

• Mooftu doggol golle ɗe woɗɓe mbaawi ƴettude, tee accu ɓe cuɓoo.
• Fuɗɗo seeɗa so toragol ina satti.
• Yahdin golle e neɗɗo oo. Musiɗɗo yiɗuɗo defde ina addana ñaamdu e aljuma. Kono neɗɗo moƴƴo e kaayitaaji ina wallita e golle binnditagol.
• Neldu ɓatakuru walla iimeel so toragol yeeso e yeeso ina mettina maa.
• Eltu jaabawol so neɗɗo rokkitii: «A jaaraama e naamnde maa. Ko ɗum nii miɗo yiɗi a waɗa.»
• Higgo won e salaare tee eto tawo a jaɓtataa ɗum no mettuɗum.

Miijooji goɗɗi: tor neɗɗo yo jooɗo e neɗɗo oo kikiiɗe wootere e yontere kala, walla yo yahdu e makko njillu pamaru, walla yo ar fijo ɓe pija fii. Amen dewwere fii fijirde e dental ina weeɓi lollinde yilloowo.

Hol so mi heɓii caɗeele?

Waɗ eɓɓoore lomtorde weeɓnde jooni. NIA ina wasiyaa yo a nanondir e musidɓe walla yibbe ɓadiiɓe hol mo naatata, tee moofta deftere e limo emergency, lekki, wasiyaaji jikku golluɗi, e golle ɗe neɗɗo oo yiɗi. Alzheimer’s Association kadi ina wasiyaa yo jokkondirɓe cellal neɗɗo oo e doggol lekki kesol ngon no weeɓiri yiyteede.

Mbar sahaa nde mi haani heɓde ballal karallaagal walla yaawngal?

Haaldu e doktora maa so maale tampere ina keewi, so aɗa anndi suno, walla so ina sattu maa faddaade. Halan doktora maa wonde ko a toppitordo. NIA ina teskitina wonde ballooɓe hakkille e gollotooɓe renndo ina mbaawi wallitde e miijooji sattuɗi e teeltagol, tee wonde Medicare, Medicaid e won e kisal keeriiɗo ina mbaawi yoɓde seeɗa e njoɓdi cellal hakkille.

So aɗa anndi ko a e haalaare sattuɗe walla aɗa jogii miijooji bonnude hoore maa, noddu walla neldu 988 ngam yettaade 988 Suicide & Crisis Lifeline, Alla meho tee ina heɓee 24/7. So hay gooto ina e kulol yaawngol, noddu limo emergency nokku maa.

Mbar golle renndaaɗe ina mbaawi kadi rokkude mi fowtaare?

Sahaaji ina mbaawi. Golle deeƴɗe ɗe onon ɗiɗo njeɗata ina mbaawi wonde geɗel ɓurngel deeƴde e ñalnde ndee wonande maa kadi e neɗɗo mo toppitotoɗaa: heɗaade jimɗi ɓooyɗi, ndaarde nate, walla fijo hono Karte Yeewtere ɗe naamnataaki jaabawuuji moƴƴuɗi. So neɗɗo oo ina weltii wondude e yimɓe, fijirde kawtal e Bingo Nate e nokku mawɓe walla eɓɓoore ñalnde ina waawi rokkude maa waktu fowtaare gooto. Yiy golle wonande kawte nokku toppitaare ngam miijooji.