No fijirtee fijirde e mo wuurude e majjere hakkil

Fijirde moƴƴere e mo wuurude e majjere hakkil nanataa e kawgel. Nde nanndii e yimɓe ɗiɗo jooɗiiɗo ɓada, toɓɓoo natal, jala e kongol, tee kaala ko yaltata. Fijirde nde ko sabaabu tan ngam wonndude waktu.

Ndee famminorde ina hollita no hebbortee, no yah-ngartaa waɗirtee, ko wiʼetee so huunde «bonnii», no fijirde kala newnirtee walla saɗtiniree seeɗa, no mbayletee nde e yeewtere, e no anndirtee nde dartataa. Nde ina golla e fijirɗe amen e e karte, pijjinooje e fijirɗe taabal ɗe ngon-ɗon jogii.

Hol laawol ɓurngol moƴƴude ngam fijirde e mo wuurude e majjere hakkil?

Toɓɓu weltaare, wonaa keɓal. Ko ɗuum woni wasiyaare ɓurnde maantinde e tiimtorgal Fedde Alzheimer (Alzheimer’s Association) dow kuuɗe: maho dow karallaagal ngal neɗɗo o jogii tawo, mballu mo fuɗɗaade, timmin geɗe ɓurɗe saɗde e hoore maa, tee hoto felu walla feewnu kuuɗe ɓe bonnataa.

E golle ɗuum firti ko:

• Jooɗo e sara makko, wonaa yeeso makko. So on njooɗii e sara, on fof ina njiy yaynirde nde walla taabal ngal, ballal ngal ina nannda e gollondiral wonaa reende.
• Hokkitoo fijirde gootel e laawol gootol. Doggol cuɓe ina waawi nanndaade e ƴeewndorgal hade hay huunde fuɗɗaade.
• Jokkondir e ko o yamiri. So o yiɗi memmude nate e deggondiral makko, haala fii natal gootal hojomaaji sappo, walla darta caggal laabi ɗiɗi, ko ɗuum woni fijirde hannde.
• Limo sahaa moƴƴa, wonaa yah-ngartaaji timmaaɗi. Mooso, daartol walla wakati deeƴɗo feccere waktuuji ko ɗuum woni battane mo njiyloto-ɗaa.

Hol no hebbinir-mi hade min fuɗɗaade?

Hojomaaji seeɗa hebbugol ina haɗa mettel keewngal ngal yimɓe tuumata fijirde nde e hoore mayre.

1. Suɓo waktu ɓurngo moƴƴande mo e ñalnde. Tiimtorgal Fedde Ngenndiijo Amerik Ndeeñndiire Kisal Cellal (NIA) dow yahdingol kuuɗe ina wasiyaa yo teelte kuuɗe e waktu mo neɗɗo o ɓuri moƴƴude e ñalnde. Wonande yimɓe heewɓe ko hakkunde-subaka. Kikiiɗe ina waawi ɓurde saɗde; ƴeew kuuɗe deeƴɗe kikiiɗe.
2. Waɗ suudu ndu deeƴɗundu. Dartin telee e raadiyo, ombo dammugal ngal so ina waawi. Family Caregiver Alliance ina wasiyaa yo ustit hito e geɗe selɓinɗe hade a etaade haalde.
3. Ƴeewtu weltaare ko adii. Ndiyam ɓadii, yahde e kabineefi hade, jooɗorgal welewol, e besle ɓenndu e nanirɗe e hoore.
4. Jalbin nokku oo no feewi. Annoore jalbunde, nde caasataa, nde jalɓataa e yaynirde ina wallita yiʼde nate.
5. Hebbin fijirde nde hade a jooɗaade. Uddit nde, suɓo teelte, teelto daande e hoore maa. Caggal ɗuum huccitaa yaynirde nde feewde e makko. Ngam ballal dow alluwel, ƴeew hebbingol alluwel walla cinndel.
6. Darno masiŋ ngal. Darnoowo walla deforde joggorde alluwel ngal darii ina waɗa hay gooto fotaaki joggude ngal, tee ina newna toɓɓaade.

Hol no noddir-mi mo tawa alaa doole?

Waɗ noddaandu ndu newndu, ndu newi salanaade. Won e konnguɗi keewɗi naatde no feewi:

• «Mi yiyii nate gese goo. Aɗa yiɗi ndaardeede e am?»
• «A waawaa wallude mi e ndee pijjinoore? Mi ɓoccike.»
• «Aɗa yiɗi piindi walla colli hannde?» (cuɓagol ɗiɗi ina newi ɓurnde naamnal udditangal)
• «Miɗo waɗana debbo maa kaarta. Hol noone foti wonde ɗoo?»

Fedde Alzheimer ina wasiyaa yo hollire faandaare kuuɗe, hono waɗde kaarta wonande giɗo, sabu daliilu ina hokka ɗum maana. Naamnaade ballal ina golla kadi sabu ina waɗa mo toppit-ɗaa ina yalta nafa.

So o salii, jaɓ ɗum. Eto kadi caggal walla hokkitoo huunde woɗnde. Famminorde amen hol ko waɗetee so o salii ina ɓeyda heen.

Fijirde foti duumaade haa honɗum, e hol no min njahiri?

Accu mo toppit-ɗaa yamira yah-ngartaa, tee teelto watu seeɗa. Alaa dumunna moƴƴo gooto mo seedee e annde ngam fijirde renndo. Hojomaaji ɗiɗi haa jowi deeƴɗi ina waawi wonde kuuɗe timmuɗe.

• Sabbo ɓurɗe ko nanir-ɗaa. NIA ina wasiyaa yo hokkee neɗɗo o waktu ɓurɗo ngam jaabaade, etee yo ɓurtaa taƴde haala makko. Limo haa sappo e hakkille maa hade a wallude.
• Laawol gootol e laawol gootol. Hokkitoo yamiroore wootere, daɓɓere («Memm natal»), caggal ɗuum sabbo. Hollu ɗo hollitaa: toɓɓu ɗo memmetee.
• Dartin no weliraa. So o dartii ngam haalde fii natal, fijirde nde ina waawi sabbude. Alaa sokla yaawde.
• Accu mo ndaara. NIA ina teskii wonde yimɓe goo ina ɓura yiɗde ndaarde, tee ɗuum ko cuɓagol moƴƴo.

Mi foti feewnude jaabawuuji bonɗi naa?

Alaa. Feewnude neɗɗo sahaa e sahaa deeƴɗe ina hollira mo omo fela, hay so faandaare maa ina moƴƴi. Fedde Alzheimer ina wasiyaa yo feltaa walla feewnaa kuuɗe ɓe bonnataa. E fijirde, juumre kala ina ɓura wonaade nde bonnataa.

So juumre nde ina mettinira mo no laaɓi, mballu mo deeƴɗe. Toɓɓu natal moƴƴal ngal, ƴettu laawol e hoore maa, walla newnudu fijirde nde e yah-ngartaa garowal. So kongol heɓii timmoode bonnde jallunde, jal e makko. Timmoode makko ina waawi ɓurde moƴƴude.

Hol no newnir-mi fijirde walla saɗtinir-mi nde seeɗa?

Yahdin fijirde nde e mo toppit-ɗaa e ñalnde nde, wonaa e innde tolno. Neɗɗo gooto ina waawi soklude yamre ɓurnde newaade kikiiɗe ɓurnde subaka. Ballal gadanol NIA ko yahdinde kuuɗe e ko neɗɗo o waawi waɗde, tee ƴeewde omo waɗi ko moƴƴi.

Maandeeji hollooji fijirde nde ina saɗti: sabbugol juutngol nanndungol e hakkil-jolngol wonaa miijaade, wiʼaade sahaa e sahaa «Mi waawaa», duññude masiŋ ngal, walla juume mettinte mo. Maandeeji hollooji nde ina waawi newaade haa ɓurti: seŋaare, walla wiʼaade nde ko paykunnde. So ɗum waɗii, teddin ɗum tee mbaylitaa e huunde nanndunde e mawɓe, hono yiylugol konnguɗi, pijjinoore natal goonga, walla yeewtere dow natal golle makko ɓooyɗe.

Hol no mbaylir-mi fijirde e yeewtere?

Huutoro natal kala ko noddaandu ngam haalde, tee jaggir ko o wiʼa kala ko jaabawol moƴƴol. Wonande ɓesngu keewngu, ko ɗuum woni geɗel ɓurngel welde e fijirde.

• Naamno naamne udditaaɗe, ɗe alaa jaabawol bonngol. «Hol ko njiy-ɗaa?» «Hol ngal ɓur-ɗaa yiɗde?» «Haalan am fii deftere hono mayre.»
• Lollin tawo. «Neenam debbo no joginoo rawaandu nanndundu e nduu.» Daartol maa ina newnana mo lollinde ngol makko.
• Jokku selal ngal. So natal oto addii daartol dow njillu laawol, daartol ngol ko ɗuum woni kuuɗe ɗee. Accu fijirde nde ina dartii.
• Hoto ƴeewndoro goonga. E siftorgol, yeewtere welnde ina ɓuri maantinde e geɗe goonga. So daartol ngol waylii e ngol ɓennungal ngal, welto yamre hesere nde.
• Huutoro ballitte ɓe ɓenndinaaɗe. Timmin Kongol Ngol ina jokka kala kongol e naamnal yeewtere, tee Karte Yeewtere waɗiraa ko ɗuum tigi. Nate Jokkondirɗe e Natal ɓesngu ina huutora nate ɓesngu maa, ɗe keewi umminirde daartol ɓurngol alɗude.

Miijooji goɗɗi ina e famminorɗe amen dow kuuɗe siftorgol e ballitte jokkondiral.

Hol tuma min poti dartinde?

Dartin e maande arwannde tampere walla mettel, tee ina moƴƴi seeɗa hade mum. Fedde Alzheimer ina wasiyaa yo darto walla yo waylu kuuɗe so hakkille nde ustii walla mettel ɓeydiima.

Ƴeewtow:

• jaawleede, yoƴƴaade walla gite ɗe ngaccata yaynirde nde;
• dillude no feewaani, immorde, walla naamnaade yahde;
• foofaade, jaabawuuji daɓɓuɗi, walla «Mi waawaa ɗum»;
• memmude no kawri walla duññude masiŋ ngal;
• gonɗi, mettel, walla mbayliigu caɓɓungu e weeyo.

No dartiniree no feewi:

• Timmin e huunde newnde. Jokkondiral battindewal gootal mo o waawi waɗde, walla natal battindewal ngam ndaarde.
• Waɗ ɗum e hoore maa. «Miɗo sokli feccere shaay. En ndartoo ɗoo?» ina haɗa hay maande hollirde omo waɗi ko boni.
• Yah e huunde ɓanndu walla deeƴndu. Yaadu daɓɓundu, ñametee seeɗa, taggoo leppi walla heɗo jimol.
• Wiʼ huunde ɓulnde. «Mi weltorii waɗde ɗum e maa.» Wonaa yettude dow «heɓde ko moƴƴi», kono ko weltaare e waktu wonnduɗo.

Dartinde law, waylude teelte, walla accude fijirde nde tan njooɗeede e maɓɓe fof ko battane moƴƴo.

Min mbaawi fijirde e fedde walla e noddaandu widewoo naa?

Eey, e hebbugol seeɗa ɓurɗo. E fedde, accu yimɓe seeɗa tan, jooɗin ballooɓe ɓadii kala mo sokluɗo ɓe, tee suɓo fijirde nde jogii toɓɓere renndo laaɓnde. Bingo Nate ina jogii karte winnditoytooɗe e noddoowo e yaynirde ngam pelle. Ƴeew kuuɗe ngam pelle nokku toppitaare ngam ɓeydaade.

E noddaandu widewoo, mo woni e noddaandu oo ina waawi sifaade natal tawa goɗɗo wonɗo e suudu oo ina toɓɓa tee ina memma. Accu noddaandu ndu daɓɓu, ndu anndiraa. Famminorde amen dow noddaandu cinndel e widewoo ina jogii ballitte goɗɗe.

Hol ko waɗetee so fijirde nde yahaani?

Won ñalawmaaji ɗe hay huunde naatataa, tee ɗuum wonaa feloore e maa walla e makko. Faw fijirde nde tee eto kadi waktu goɗɗo e ñalnde, fijirde woɗnde, walla alaa fijirde fof. Kuuɗe moƴƴe keewɗe alaa jokkondiral e yaynirɗe: jimol, taggugol leppi, ndaarde deftere nate, walla yaadu daɓɓundu. Weɗɗit miijooji kuuɗe ngam ɓeydaade.