Golle ngam yimɓe ɓe ngondi e ñawndugol hakkille: 101 miijooji

Golle ɓurɗe moƴƴude ngam neɗɗo mo ngonɗo e ñawndugol hakkille ko ko o anndunoo waɗde, waɗiraa ko weeɓi seeɗa tee waɗiraa e koye neɗɗo mo o hoolii. Les ɗoo ko 101 miijooji, renndinaaɗi e fannuji, kala heen ina waɗi no waɗirtee e no weeɓiniraa so ɗum ɓeydii saɗdeede. A soklaani kaɓirɗe keeriiɗe, tee a soklaani timminde hay huunde. Njalawma belɗo ina waawi wonde korbo taawe gooto e kafe e koye.

Hol no cuɓirtaa golle moƴƴe?

Suɓor neɗɗo oo, wonaa doggol ngol: fuɗɗo e ko o yiɗnoo waɗde sahaa kala e ko o waawi waɗde hannde no weeliri.

• Miijo e golle makko e ko o yiɗnoo waɗde. Alzheimer’s Association ina wasiyaa wonde neɗɗo gollunooɗo e biro ina waawi weltaade e suɓaade mbuuɗu walla joɗɗinde ɓatakuuje, tee remooɓe ina mbaawi weltaade e golle ngalbi.
• Tesko ko o waɗi kanko tigi. So baaba maa ina fiya bernde galle kala subaka tawi noddaaka, waɗ ɗum e nder ñalawma makko.
• Teppiro ko kaɗata mo. Tampere, yiytere, nannde, juuɗe muusuɗe e darorde ina himmi fof.
• Ndaaraa ngonka makko. Golle keewɗe hito ina moƴƴani woɓɓe, kono ina hulɓina woɗɓe.
• Hokku ɗum faandaare. Foɗɗude sarwiyeeji ngam hiirde juulirde ina jogii nafoore ɓurnde e huunde waɗiraa tan.

Dowrowol seeɗa e daawal ngal

Ñawndugol hakkille ina heewi siforaade e daawal gadanal, hakkundewal e sakkitoro. Ɗee ko innde tan, wonaa keɓe, tee yimɓe heewɓe ina njogii ñalɗe ɓurɗe moƴƴude e ɓurɗe saɗdeede, ɗum noon ndew ɗe ko njiy-ɗaa hannde. Doggol Alzheimer’s Foundation of America e daawal kala ina jokki e feere wootere.

Hol no fuɗɗortaa golle e neɗɗo mo ngonɗo e ñawndugol hakkille?

Fuɗɗo no weeɓiri, fuɗɗo sara makko, tee waɗ ɗum no weeɓiri jaabaade eey. Yimɓe heewɓe ina keddii e yiɗde jeyeede, kono ina ɓeydoo saɗande teppitde walla fuɗɗaade.

1. Suɓo waktu ɓurɗo moƴƴande mo, heewi ko subaka.
2. Joɗɗin kala huunde law ngam mbaawaa fuɗɗaade kisan.
3. Naamno ballal, wonaa ƴeewndo: “Aɗa waawi wallude mi e ɗee geɗe?”
4. Fuɗɗo e hoore maa. Foɗɗu taawol gadanol tee accu o jeya e ma. Hollude ina ɓuri siforaade.
5. Hokku feere woore tan e sahaa gooto.
6. Waɗ geɗe ɓurɗe saɗdeede. Alzheimer’s Association ina wasiyaa ɓetde geɗe defgol aan e hoore maa, caggal ɗuum ndokkaa mo girbal ngam hiilnude.
7. Accu ɗum waɗe no o yiɗiri. Taawe foɗɗaaɗe no feewaani ina moƴƴi.
8. Dartin so ɗum nattii weltinde. Yiilagol, moƴƴingol yeeso walla “mi waawaa” ko maandeeji dartingol walla waylugol.

Ndaaraa kadi no fijirtee e koye e ballitte haala.

Golle ñalawma kala e galle

Golle galle ko geɗe ɓe nganndunoo tee naftorɗe, ɗum noon ko nokku moƴƴo ngam fuɗɗaade. National Institute on Aging ina janta loowgol laaɓe, joɗɗinde taabal, fiyde, suɓaade ɓatakuuje e foɗɗude comci e golle ɗe yimɓe mbaawi weltaade. Ɓeydu heen ina tawaa to golle galle.

1. Foɗɗu taawe ngulɗe. Hibbin korbo iwde e masiŋ yilninoowo to taabal tee foɗɗon e koye. Yeeso, moƴƴinde e joɗɗinde ina nafa kadi.
2. Jokkondir calze. Fuɗɗo e nooneeji ceertuɗi no feewi. Yeeso, suɓaade jalɓuɗe e niɓɓuɗe ina yonude.
3. Joɗɗin taabal. Hokku fannu gooto tan e sahaa gooto. Joɗɗin nokku gooto aan e hoore maa ko yeru.
4. Loow walla fiin laaɓe. Ndiyam ngulɗam, saabunde e laaɓe ɗe pelataa. Fiinde tawi omo jooɗii ina weeɓan koyɗe.
5. Fiin taabal. Hokku mo dolokke ɓuuɓɗe caggal ñaamdu. Ko golle goonga ngam juuɗe ɗe njaɓɓataa.
6. Suɓo ɓatakuuje. Defte e ɓatakuuje bonɗe e “moofta” e “bugo.” Woppu ɓatakuuje jawle goonga.
7. Tay kuupoŋaaji. Makasiiji mariiji laaɓɗi e defte jeeygu. Yeeso, huutoraade ñaamduuji ɓurɗi yiɗeede ina moƴƴi kadi.
8. Suɓo mbuuɗu. Suɓo mbuuɗu e taaɗe walla naatnu ɗe e kaayitaaji. Woppu geɗe tokoose so neɗɗo oo ina naatna geɗe e hunduko.
9. Fiy walla momtu buɓɓe. Fiyaaɗo fayo e bernde galle, walla momtorde buɓɓe juutnde huutoraande tawi omo jooɗii e jooɗorde.
10. Wallu defde ñaamdu. Loowgol li’eeje, seekde salaat, hiilnude. Aan toppitoo labbe e nguleendi.
11. Defu deftere ɓesngu. Huutoro kartal ngal e jungo makko so ina woodi. Yeeso, omo waawi wonde meeɗoowo.
12. Waɗ golle biro. Foɗɗu ɓatakuuje, naatnu ɗe e tammbereede, walla mbinndon doggol coodguuli e koye.

Gaaci

Gaaci ɗi neɗɗo anndi ina mbaawi yettaade yimɓe hay so konngi ina ɓeydoo saɗdeede. Ballitte gaaci Alzheimer’s Association ina wasiyaa gaaci anndaaɗi, alaa ɓaŋŋine e ñifde tele. Ndaaraa golle gaaci.

13. Waɗ doggol gaaci makko. Gaaci iwɗe e sukaaɓe makko, jombaagal makko, juulirde makko e aada makko.
14. Yimdu e makko. Fuɗɗo yimde aan e hoore maa. Huninoore walla heɗaade ina jogoree.
15. Reen diidol ngal. Juppu juuɗe, fiy koppe walla fiy ndunngu. Ina moƴƴi tawi omo jooɗii tee e daawal sakkitoro.
16. Amaj. Amaj seeɗa e defirde, walla dillinaade tawi ngonɗon e jooɗaade e jogaade juuɗe.
17. Fijnu albom timmungol. Deftere gaaci nde o yiɗi gila fuɗɗoode haa timma, e kafe tawi alaa huunde woɗnde.
18. Haaldu e gaaci ɗii. Noddu tinndi, wonaa jaabawuuji goonga: “Haalan am fii amaaje ɗe njillunoo-ɗaa.”
19. Ndaaraa fijirde amaj walla konsertu. Fijirde nde o yiɗnoo ina waawi wonde kikiiɗe belɗe. Dartin sahaa kala.
20. Fijnu kaɓirgal gaaci ngal o anndi. Fijinoowo piano ina waawi weltaade e gaaci weeɓɗi; yeeso, tonngoode seeɗa e koye.
21. Heɗo gaaci ɗe ngoni e yeeso. Konsertu leydi walla woɗɗitorde diina juutaani. Jooɗo sara yaltirde.

Ruttorde e ko ɓenni: nate, geɗe e tinndi

Weltodon e ko ɓenni tawa on ƴeewndaaki ɗum. Woppu “Aɗa siiftori…?” e “Ko hombo woni ɗoo?” tee huutoro noddaandu udditɗo. Ndaaraa golle siftorde.

22. Ndaaraa deftere nate. Haal ko njiy-ɗaa: “Ko dolokke belɗo. Haalan am fii ndee ñalnde.” Yahdu e inɗe kala ɗe o huutori.
23. Waɗ boyet ciiftol. Boyet tampere jogiiɗo geɗe iwɗe e nguurndam makko, wa kartal gollal walla kartal defgol. Yaltin geɗe ɗee gootel gootel.
24. Fuɗɗo deftere tinndi nguurndam. Nate seeɗa tan e hello kala e binndol mawngol. Ina walla ballooɓe hesɓe anndude neɗɗo oo.
25. Huutoro karte yeewtere. Karte yeewtere ina renndina natal e naamnal udditngal.
26. Waɗ fijirde nate ɓesngu. Photo pairs ina wayla nate maa e fijirde jahdingol.
27. Ndaaraa widewooɓe galle walla tele ɓooyɗo. Mbaɗon yewtere e dow mum, tawa naamndaaki naamne.
28. Mem geɗe iwɗe e golle makko ɓennuɗe. Kurfa, doktoor kaɓirgal, walla deftere limoore. Juuɗe ina keewi ɓamtaade tinndol.
29. Defu ñaamdu ne’aaɗo. Omo waawi hiilnude, meeɗde walla jooɗaade tan e ma e defirde.
30. Ndaaraa kartal nokkuuji ɗi o wuurnoo. Rew e laawol anndangal e kartal mawngal tawi ngonɗon e haalde.

Golle tago

Naalankaagal ko waɗde, wonaa ko timmi. Huutoro kaɓirɗe mawɗe tee kisɗe. Ndaaraa naalankaagal e golle juuɗe.

31. Naalno e ndiyam-noone. Kaayita ɓuuɓɗo, nooneeji seeɗa. So fuɗɗaade ina saɗi, dowron e diidi gadani ɗii e koye.
32. Noonno mbaydiiji mawɓe. Piindi walla mbaydiiji leppi, wonaa nate paykun. Kelle amen noorɗe ina golla e yaynirde walla binndaa.
33. Waɗ kolaaž. Tay nate iwɗe e defte e ngalbiiji, motaaji walla ñaamduuji tee ɗakkitaa ɗe. Yeeso, suɓaade nate tan ina yonude.
34. Joɗɗin piindi. Piindi coodaaɗi e jeeyirde e faandu. Yeeso, calɗi seeɗa e faandu tokooso.
35. Ɓoow walla waɗ kroose e koye. Gori weeɓɗi e meeɗe mawɗe. Yeeso, waɗtude gaara e ɓalli.
36. Waɗ karte ɓesngu. Maandeeji, siifannde walla mbaydi ngam karte danynde walla jam e yimɓe goonga.
37. Mbaylu leydi yilataa ko yaawi. Tiindin laaɓal tokoosowal. Huutoro kaɓirɗe ɗe mbaɗataa bone tee won sara makko.
38. Ŋorol e feewnude leɗɗe. Kaɓirgal suudu colli taƴaangal e kaayita ŋorɗo, alaa masiŋuuji doole. Ndaaraa golle ngam worɓe.
39. Winndu walla hollit ɓatakuure. Fayde e taaniraaɗo walla yigiɗo ɓooyɗo. So winndude ina saɗi, omo haala tee aan mbaɗaa winndude.

Yaasin e remru

Weeyo laaɓɗo e ndaygu ina mbaawi wonde wondude moƴƴude. Ndaaraa golle yaasin e remru.

40. Nduppin lekki. Faandu tokooso e faanduuli seeɗa. Nduppinde ñalnde kala ina addana ñalawma ndee feere.
41. Aaw e faandu. Waɗ ɗum e taabal ngam hay gooto sujataa. Cooɗi ina ɓuri weeɓde e abbuuja.
42. Ittu puɗi walla tay piindi ɓooyɗi. Woro ganteeji, leydi tokoosi tan e sahaa gooto.
43. Aattu haako. Nokku tokooso. Yeeso, jogaade buus oo udditii ko golle goonga.
44. Yah e laawol anndangal. Wilwil galle walla haa kaayitaaji. Juutde seeɗa ina moƴƴi.
45. Jooɗodaa yaasin e koye. Jooɗorgal bernde galle ñalnde ɓuuɓnde. Ndaaraa duule walla yimɓe ɓe njaɓɓata.
46. Ñammin colli. Hebbinir ñamminorde e koye tee ndaaraa iwde e henorde.
47. Loow oto. Buus, lappol, kiikiiɗe ɓuuɓɗe. Loowgol ceŋe ina golle feere gootel moƴƴo.

Golle mettorgal

Memugol, uuragol, meeɗugol, nanugol e yiytere ina ɓeydoo himmude so ñawndugol hakkille ɓeydii yeeso. NHS ina janta gaaci, geɗe jogeede e moƴƴingol juuɗe ngam daawal sakkitoro. Ƴeewto ko addata ŋakkeende weleede e geɗe ɓoɗɗooji tawo; ndaaraa golle mettorgal.

48. Moƴƴin juuɗe. Naamno tawo tee huutoro nebban seeɗa. Suɓo ko aldaa e uuragol so a anndaa e ɓalndu walla ŋakkeende weleede.
49. Mem dolokkaaji. Korbo jogiiɗo velours, korduroy, gaara e saatin ngam moƴƴinde e foɗɗude.
50. Uur puɗi e kafe. Moƴƴin nantooje kese walla romarin hakkunde hoƴɗe maa. Woppu uuraje caɗɗuɗe so ina woodi caɗeele foofaango.
51. Fiilo gite makko. No weeɓiri, no neɗɗiri, so omo weltii.
52. Lollin dolokke ɓuuɓɗe. Ngam juuɗe e yeeso ñalnde ɓuuɓnde. Ƴeewto nguleendi ndii tawo.
53. Ƴeewto tablier golle. Butoŋaaji mawɗi e fermetuuji ɗakkaaɗi no moƴƴi. Ƴeewto hay huunde waawaa yaltude.
54. Lollinon ñaametee belɗo. Coɗɗi seeɗa, e noone mo o waawi ñaamde no hisiri.
55. Fijnu hitooji tago. Toɓo, bempe walla colli e sawto les.
56. Ndaaraa huunde yahaande no feewiri. Weendu liƴƴi, widewoo tago walla niilawal yanaango.

Fijirɗe e caɗeele

Fijirɗe ina ngolla so alaa dumunna koƴaaɗo, limre walla tiiɗnaare. So gootel fuɗɗiima anndeede wa ƴeewndo, waɗ ɗum. Ndaaraa suɓaade jaaɓnirɗe e fijirɗe e fijirɗe hakkille.

57. Jahdin nate. Picture pairs ina waɗa nate ɗee udditaa, ɗum noon ko yiiyde, wonaa siiftorde.
58. Yiy natal gootal. Find the same ina hokka cuɓe ɗiɗi haa nayi. Mbaɗon yeewtere e natal kala.
59. Suɓo e korbooji. Sort together ina wa’i no suɓaade calze e yaynirde.
60. Waɗ pazol jogiiɗo pecce mawɗe. Nate mawɗe, limre pecce weeɓnde. Picture puzzle ina waɗa natal fof ina yiya. Ɓeydu heen ina tawaa to pazole ngam ñawndugol hakkille.
61. Fijir fijirde karte ɓooynde. Ko o fijirnoo e duuɓi keewɗi. Yeeso, suɓaade karte ɗee e noone ko fijirde e hoore mum.
62. Fijir domino. Jahdin cakke ɗee. Yeeso, joɗɗinde tan pecce ɗee ina moƴƴi.
63. Eto yiytugol konngi binndol mawngol. Word search amen ina jogii konngi kañum e les tan, tee ina binndoo.
64. Timminde konguɗi anndaaɗi. Finish the saying ina addana hollirde timmoode ndee sahaa kala.
65. Fijir bingo nate. Picture bingo ina moƴƴani ɓesnguuji e pelle. Wallu maandinde karte ɗee no weliraa.
66. Fijir dammeeji. Woppu sarɗiiji ɗii no weeɓiri. Dillinde pecce ɗee tawi ngonɗon e haalde ina jogoree.

Dillere

NIA ina wasiyaa yaaduuji, weloo daroowo, ɓoggi poccuɗi, weddaade ɓallal noowngal walla baloŋ, ɓamtaade kaaruuje suppu e widewoo dillere ngam mawɓe. Yewtidu e safroowo tawo fuɗɗaade hay huunde hesere, tentini so ina woodi caɗeele darorde.

67. Weddaade baloŋ. Njooɗodon yeeso e yeeso. Omo dilloo no feewiri, ɗum noon ina weeɓi nanngude.
68. Jokkondir e widewoo dillere jooɗaaɗo waɗiraaɗo mawɓe, sara sara.
69. Poccu e ɓoggol. Fooɗtugol juuɗe no weeɓiri e ɓoggol fayo tawi omo jooɗii.
70. Ɓamtude kaaruuje suppu. Ɓamtugol juuɗe no feewiri, ina waawi wonde e gaaci.
71. Woor weloo daroowo. Hojomaaji seeɗa tan no weeɓiri, tawi ngon-ɗaa sara makko.
72. Amaj e dolokkaaji. Dillina dolokkaaji faya ɗi e gaaci, jooɗaaɗo walla daroowo.
73. Yah e faandaare. Neldu ɓatakuure walla cood kafe. Dalilla yahde ina waɗa ɗum no ɓuriri weleede.
74. Lollinon fooftere weeɓnde. Leeltodon e koye e foofaango deeƴngo.

Golle renndo

Wondude e woɗɓe ina himmi hay so inɗe ina ɓeydoo saɗdeede, tee pelle tokoose ina ɓuri weeɓde e pelle mawɗe. NIA ina hollita wonde neɗɗo ina waawi waasde siiftorde ko hombo jilliiɗo oo, kono kadi omo waawi weltaade e wondude. Ndaaraa njillu.

75. Njaɓɓo jilliiɗo gooto walla ɗiɗo tan e sahaa gooto. Njillu juutuɗo e suudu deeƴngu, e nate ngam ndaarde.
76. Widewoo noddugol ɓesngu. Noddite juutataaɗe, sawto gooto tan e sahaa gooto. Ndaaraa noddaandu telefoŋ e widewoo.
77. Eto kafe ciiftol. Kawte dewlitaaɗe ngam yimɓe ɓe ngondi e ñawndugol hakkille e toppitiiɓe maɓɓe. Naamno fedde wallitorde mawɓe e nokku maa ko woni sara mon.
78. Ñaamto yaasin e waktu deeƴngo. NIA ina wasiyaa jeeyirde ñaametee anndaande, deeƴnde e waktu mo yimɓe ŋakkiri, e taabal sara nokku loowdi.
79. Yillo suudu mawɓe walla eɓɓoore ñalawma. Wondude e woɗɓe ngam makko tee fooftere ngam maa.
80. Waktuuji e sukaaɓe. Njillu juutuɗo, deeƴngo iwde e taaniraaɓe, walla jannaade deftere nate ngam paykoy tokoosowoy.
81. Lollinon jaaynde e kafe. Janu tiitooɗe dow sawto. Gollal ngal ina himmi ɓurɗe e kabaaruuji ɗii.
82. Wallu neɗɗo goɗɗo. Foɗɗu eɓɓooje juulirde walla waɗ kartal ngam kawtal.

Golle diine e ruuhu

Jokkondir e dewal neɗɗo oo, walla hay gootal. NIA ina wasiyaa jokkondire anndaaɗe, janngooji, gaaci hormaaɗi, du’aaji, miijooji deeƴɗi e gollal mawluuji.

83. Yah kawtal anndangal. Suɓo kawtal ɓurngal deeƴde, jooɗo sara laawol, tee hollu yimɓe wonɓe ton fii ñawndugol hakkille ngal.
84. Ndaaraa kawtal e enternet ñalɗe ɗe yaltude ina ɓeydoo saɗdeede.
85. Toron walla njanngodon e koye. Konngi anndaaɗi, janngiraaɗi no feewiri. Omo waawi tawtude e geɗe ɗe o anndi.
86. Yimdon beytiiji walla gaaci hormaaɗi iwɗe e dewal makko.
87. Reen gollal mawluuji. Kandelaaji pil, du’aare, mbaydiiji ɗi o huutornoo sahaa kala.
88. Lollinon waktu deeƴngo. Njooɗodon e ngalbi walla ndaaraa naange muta e koye.

Colli e daabeeji

NIA ina wasiyaa ñamminde, fiilde, yahdinde, walla jooɗaade e jogaade colloo.

89. Fiilo rawaandu deeƴndu walla mbaroodi e diidi juutɗi, deeƴɗi.
90. Ñamminon colloo oo e koye. Aan ɓetdaa; omo hibbin.
91. Yahdindon rawaandu ndun e koye. Aan jogii ɓoggol ngol.
92. Jogor colloo e koppi. Mbaroodi deeƴndi e leppi ina waawi deeƴninde no feewi.
93. Njaɓɓo daabeeji jillotooɗi. Won e cuuɗi toppitagol e eɓɓooje ñalawma ina keɓa njillu daabeeji. Naamno nokku maa.
94. Hokku colloo noowɗo nannduɗo e goonga. So alaa colloo, woɓɓe ina njiɗi jogaade rawaandu walla mbaroodi noowndi nanndundi e goonga. Hokku ɗum no feewiri, wonaa wa fijirde, tee jaɓ salaare.

Golle dumunnaaji

Reen gollal ngal, kono waɗ ɗum no weeɓiri. NIA ina wasiyaa wonde goonga e heɓude nokku deeƴngu ngam fooftere e mawluuji keewɗi.

95. Mbaylu ngam dumunna oo. Yeɓɓeere, mbaydi bernde walla piindi kese e taabal.
96. Waɗ ñaametee mawlu. Taggo mburu walla waɗ nebbam e bisikee. Aan toppitoo tandu.
97. Kippu mbaydiiji. Cakkitiiɗi ɗi pelataa, kokkiraaɗi gootel gootel.
98. Yah yiide annoore. Yillo kikiiɗe juutuɗo naamnataako so wonaa wondude.
99. Aaw abbuuja duungol. Dugnugol abbuuja e faandu e waktu caangol tee ndaaraa puɗi ɗii yalta.
100. Ɓoortu maayo walla seeɓ pis. Golle bernde galle ceeɓu e lahal e koppi.
101. Winndu karte mawluuji. Omo siifa, omo waɗa tammbere walla omo omba; aan toppitoo ñiiɓirde.

Hol ko waɗetee so golle ɗee ngollaaki?

Dartin, tee eto huunde woɗnde sahaa goɗɗo. NIA ina wasiyaa ndaarde ŋakkeende weleede tee accu neɗɗo oo ndaara tan so omo yiɗi. Salaare ina heewi firtude wonde golle ɗee ina kaɗi, walla waktu oo feewaani, walla ina woodi huunde woɗnde ɓeydoonde mo, wa muusre, heege walla hito. Waɗ ɗum no weeɓiri, eto law subaka, walla fuɗɗo ɗum aan e hoore maa tee ndaaraa so omo tawtude. Ndaaraa so o wiyi alaa e jaɓɓagol kikiiɗe.

Ngam joɗɗinde golle ɗee hakkunde ñaamdu e fooftere, ndaaraa feere ñalawma deeƴnde. Ngam geɗe ɗe mbaaw-ɗaa hebbinde, ndaaraa golle binndeteeɗe, tee so aɗa ardii dental, golle dental toppitagol. Fooftere maa kadi ina himmi: ndaaraa toppitagol hoore maa.