Kuugal diɗɗe ngam yimɓe wuurɓe e dementia

Diɗɗe ko goɗɗum e huunde ɓurnde weeɓde nde a lollirtaa e neɗɗo wuurɗo e dementia. Ɗe naamnaa hay huunde: alaa jaabawuuji moƴƴi, alaa laawol ngal rewee. Yimre anndaande ena waawi addude mooso, koyngal fiyowal walla konngi seeɗa yimaaɗi, hay e ñalnde nde yewtere saɗi. Ko coklu-ɗaa tan ko diɗɗe moƴƴuɗe e oo neɗɗo keeriiɗo e sahaa deeƴɗo ngam fijirde ɗe.

Hol kuugal diɗɗe moƴƴata e yimɓe wuurɓe e dementia?

Heɗaade, yimude, fiyde juɗe, diwnude e haalaade baɗte diɗɗe fof ina ngolla no feewi. National Institute on Aging ina wasiyaa fijirde diɗɗe, haalde baɗte diɗɗe ɗen e diɗɗo oo, yimude walla amde e yimre anndaande, e yahde e batuuji diɗɗe walla joljolleeji e renndo. Alzheimer’s Association ina ɓeyda heen wonde dillere wa ko fiyde juɗe walla amde ena waawi ɓeydu weltaare, kadi diɗɗe ena mbaawi wonde laawol jokkondirde caggal nde konngi caɗti.

No mahirtaa doggol diɗɗe keeriiɗe e neɗɗo?

Huunde ɓurnde nafa nde a mbaawi mahde ko doggol diɗɗe jogiiɗe maana e oo neɗɗo. NHS ina teska kadi diɗɗe jogiiɗe maana keeriiɗo. Ndaa laawol weeɓngol ngam mahde ngol.

Fuɗɗo e nguurndam mum

• Duuɓi sappo e jeetati e sappo e jeetati e ɗiɗi mum. Miijo ko wonnoo e raajo, e amdi e e filmuuji tuma o woni suka.
• Sahaaiji mawɗi. Diɗɗe tuma jombaaji mum, amre adannde, doggol diɗɗe njillu ɓesngu ngo o yiɗnoo.
• Diina e aada. Yimre diina, gospel, diɗɗe dewal, walla yimre e ɗemngal mum adan ngal.
• Golle e golle renndo. Diɗɗe konu, diɗɗe golle, walla diɗɗe jokkondirɗe e sahaa o wonnoo e konu.
• Ko ɓesngu siiftori. Naamno musidɓe mum, ɓiɓɓe mum e yiɓɓe ɓooyɓe ko ɓe mbaynoo walla njiymoo sahaa kala.

Miijo e fannuuji diɗɗe, wonaa yimre tan

So a anndaa to fuɗɗoto-ɗaa, eto hojomaaji seeɗa e kala e ɗii, kadi ƴeew jaabawol: big band e swing, doo-wop, Motown e soul, rock and roll gadano, country e western, bluegrass, gospel e yimre diina, yimre Broadway, jazz, diɗɗe Latin wa boleros walla mariachi, polka, folk e classical. Mooftu ko addata mooso walla koyngal fiyowal; woppu ko addata mettu.

Waɗ ɗum weeɓde fijirde

• Alaa ɓannginooje. Alzheimer’s Association ina reentinde wonde ɓannginooje ena mbaawi addude jiiɓru. Huutoro diɗɗe aawtaaɗe, CD, taabal diɗɗe walla sarwiis aldaaɗo ɓannginooje.
• Kaɓirgol gootol weeɓngol. Kolondooɗo jogiiɗo butoŋ mawɗo gooto, walla doggol diɗɗe danndangel hebulaangel, mbele kala neɗɗo ena waawi fuɗɗinde ɗum.
• Doggol ɗiɗi juutɗe. Doggol dewlunngol ngam dewnude hakkil e doggol weltiingol ngam ɓeydu weltaare.
• Winndu heen. Winndu innde neɗɗo oo e “diɗɗe mum yiɗaaɗe” e kaɓirgol ngol mbele ɓesngu yilloowo e gollanooɓe toppitiiɓe ena mbaawi kadi huutoraade ɗum.

Kuugal diɗɗe 15 ngam etaade

1. Heɗee koɗon. Jooɗee sera e sera tawa alaa huunde woɗnde wonnde. Heɗaade tan ko kuugal timmungal.
2. Yimee e makko. Fuɗɗo yimde hoore maa. Duumude walla dillinde tonndu e konngi ina jogii nafoore.
3. Fiyo juɗe walla tappu doole. Tappu coppi maa, tappu taabal oo, walla huutoro dummbirgel juŋngo walla yerɓindirde.
4. Ama seeɗa seeɗa. Jogee juɗe kadi diwnodon e defirde maafe, walla amee e jooɗagol, dillindiron juuɗe koɗon.
5. Amdude e wutte weelaaɗe. Yerɓin wutte weelaaɗe no diɗɗe ɗen njahiri, e daragol walla jooɗagol.
6. Haal baɗte diɗɗe ɗen. Noddin, hoto ƴeewndo: “Ɗum ina nanndi nokku amdu. Haalan kam baɗte amdi ɗin.” Hoto naamno hay sahaa “A siiftorii ndee yimre?”
7. Fijir doggol timmungol. Fijir taabal diɗɗe ngo o yiɗnoo, gila fuɗɗoode haa timma, e kafe.
8. Ndaaree ɓaŋŋe taabal diɗɗe. Ɓaŋŋe taabal diɗɗe ɓooyɗe ina moƴƴi ngam haalde baɗte conci, otooji e geece.
9. Ndaaree film diɗɗe. Film diɗɗe walla joljolre diɗɗe e sahaa mum ena waawi wonde kikiiɗe moƴƴere. Dartin ngam fowtitaade.
10. Fijir kaɓirgel diɗɗe mo o anndi. Neɗɗo fijinooɗo piano walla gitaar ena waawi weltaade fijirde weeɓnde. Caggal ɗuum, suɓaade daande seeɗa koɗon ina yonii.
11. Diɗɗe tuma golle. Fijir yimre mum yiɗaaɗe tuma taggugol conci walla teeltagol taabal.
12. Yimre weetnde. Fuɗɗin kala ñalawma e yimre wootere welnde, no huunde e ɓernde.
13. Yim yimre diina walla diɗɗe dewal. Fijir diɗɗe diina mum kadi yimee koɗon.
14. Naat e fedde yimɓe. NHS ina sifora pelle yimɓe ko huunde moƴƴere ngam weeyo e cellal hakkil. Naamno nokku mon baɗte fedde yimɓe moƴƴinanaande yimɓe wuurɓe e dementia.
15. Yah e diɗɗe yeeso. Joljolre diɗɗe juutnde seeɗa e renndo walla fedde diɗɗe e yaasin. Jooɗo ɓadii yaltirde kadi yaltu tuma nde njiɗ-ɗaa.

Ngam kuugal konngi welngal e konguɗi anndaaɗi, eto timmin kongol ngol, ɗo a mbaawi sahaa kala hollude timmitol ngol.

No toɗɗirtaa diɗɗe e sahaa oo

Alzheimer’s Association ina wasiyaa huutoraade diɗɗe ngam sosde weeyo mo njiɗ-ɗaa: diɗɗe dewlinaaɗe ngam weeyo dewo, e yimre welnde e sukaaku neɗɗo ngam ɓeydu weltaare.

Ballal ngam humpito moƴƴo

• Ñif huunde kala hoolnde. Alzheimer’s Association ina wasiyaa ommude dammugal e baafe kadi ñifde televisiyoŋ oo mbele diɗɗe tan wonu hoolaare.
• Joga hoolaare ndewnde. Diɗɗe ina poti welde, wonaa hoolde. So neɗɗo oo ina huutoroo nanirɗe noppi, ƴeew ɗe ina e nder kadi ina ngolla no feewi; yillo nannde.
• Ƴeew jokkondire muusuɗe. Yimre ena waawi addude suno, hare walla majjere. So yimre mettini mo, ɓuttu mo kadi waylu nde.
• Accu mo ardii. So ina waawi, accu neɗɗo oo suɓoo diɗɗe ɗen, kadi jaɓ “alaa”.
• Dartin tuma kala. Hojomaaji jowi e diɗɗe ko kuugal moƴƴal. Ñifde ɗe kadi jooɗaade deeƴa ko kadi moƴƴi.

Hol ko ƴeewndeeji mbiyi baɗte diɗɗe e dementia?

Seedeeji ɗin ko famɗuɗi. Ƴeewtere Cochrane 2025 ƴeewii jaŋdeeji 30 baɗte batuuji diɗɗe teeltaaɗi, ko heewi e pelle e cuuɗi toppitagol. Ndee yi’i wonde ɗee batuuji ena mbaawi ustude seeɗa maale muusuuseede so yerondiraa e toppitagol ɓoowal, kono nde yi’aani battane laaɓtuɗe e waylude, cellal hakkil walla miijaade e sifaade, kadi alaa battane nduutiiɗe caggal batuuji ɗin.

Min njokkondirta e diɗɗe sabu ko laawol welngol, mo ɓurɗo hoyde ngam wuurdude sahaa koɗon, wonaa safara. Ngam nokkuuji pelle, yillo kuugal pelle e suudu toppitagol; ngam huutoraade diɗɗe e nate e daartol, yillo kuugal siiftorde.