Jaabawol juutngol ngol
So aɗa yillitoo mo won-ɗaa e majjere cellal walla lopital, waɗ feewi tan: inno innde maa so a yettii, add huunde nde lolliron, wano nate, gaaci walla nyaamdu mo o yiɗi, tee mbaɗon huunde wootere feewnde no wonndude. Yillitaade juutɗo naa kono ɓuri heewde ina waawi yahde no ɓuri moƴƴude e yillitaade juutɗe kono nde heewi. Teelto waynitaare nde weliri, nde waylataa, ngam yahde ina weeɓana on onon fof.
- Jaɓɓor mo innde mum tee inno ko hommbo ngoni-ɗaa, ngam o haɓaaka miijtaade ɗum: 'Jaam, Yumma, ko Susan, ɓiy maa debbo.'
- Add huunde wootere walla ɗiɗi nde lolliron, wano deftere nate, gaaci ɗi o yiɗi, dolokke feewɗo walla nyaamdu mo gollotooɓe ɓen jaɓii.
- Yillitaade juutɗo naa kono ɓuri heewde ina waawi yahde no ɓuri moƴƴude e yillitaade juutɗe kono nde heewi. Wonnde maa e makko ina ɓuri himmude e ko kaalataa.
- To lopital, hokku gollotooɓe ɓen hello wootere winndungo baɗte mo, tee haal feewde dokteer oo so wonii bayle jaawɗe.
- Teelto yahde maa: haal ko foti a wonde toon, huutoro waynitaare wootere sahaa kala, tee yah tawa a luttitaaki.
E nder ngoo hello (10 taƴe)
- Hol no teeltor-mi yillitaango?
- Ko hommbo mbaɗ-mi addude?
- Ko mbaɗen no wonndude e sahaa yillitaango?
- Hol no haaldor-mi e sahaa yillitaango?
- Ko mbaɗ-mi so o wiyi “Miɗo yiɗi yahde galle”?
- Ko foti yillitaango ngo juutde?
- Hol no mbayr-mi tawa mi mettinaa mo?
- Yillitaade mo won-ɗaa e majjere cellal to lopital
- Nabbude sukaaɓe e yillitaango
- Toppito hoore maa kadi
Yillitaade mo yiɗ-ɗaa to suudu toppitaagu, suudu wonɗo walla lopital ina waawi addude miijooji keewɗi. Aɗa waawi miijaade ko kaalataa, ko addataa, walla so yillitaango ngo ina himmi hay so o siftortaa ngo. Ina himmi. National Institute on Aging ina teskii wonde yimɓe wonɓe e Alzheimer’s ina heewi weltaade jokkondiral hay so ɓe siftortaa ko hommbo yilli ɓe. Hello ngoo ina rokka peeje wallitooje hade yillitaango, e nder yillitaango e caggal mum, e ballal keeriiɗo wonande sahaa lopital.
Hol no teeltor-mi yillitaango?
Teeltagol seeɗa ina weeɓnana on onon fof yillitaango ngo.
- Suɓo sahaa moƴƴo. Dementia Australia ina wasiyaa yillitaade so neɗɗo oo ina heewi wonde e hakkille mum no feewi, ko heewi subaka walla hakkunde ñalawma. Family Caregiver Alliance ina wasiyaa anndude time nokku oo tee yillitaade e sahaa nde alaa huunde teeltaande.
- Namnito gollotooɓe ɓen. Naamno hol no o woni hannde, tee ƴeewto kuulal kala baɗte nyaamdu, kulli walla yaltingol yaasin.
- Teelto saak yillitaango tokkooro. Huunde wootere walla ɗiɗi nde lolliron ina yonata (ndaaraa doggol les ngol).
- Teelto fannuji seeɗa. Neɗɗo oo ina waawi waasde wonde e kabaruuji ngam lollinde, nden add kabaruuji maa: kabaruuji ɓesngu, weeyo, fijirde fuku bal, walla taaliŋkeel welngol.
- Teelto miijooji maa. Won e yillitaaje maa welde tee keewde haala. Won e ɗe maa deeƴde walla saɗtude. Ɗiɗi fof ina heewi.
Ko hommbo mbaɗ-mi addude?
Add piiji ɗi lolliron, wonaa piiji ɗi ƴeewndoo. Suɓaade moƴƴe ina jeyaa heen:
- Deftere nate tokkere jogiinde nate mawɗe, laaɓɗe. Winndu ɗe caggal ngam gollotooɓe ɓen.
- Doggol gaaci ɗi o yiɗi e cinndel, e headphone feewɗe walla kolliro sawto tokkooro.
- Huunde feewnde nde jooɗotoo, wano dolokke, safa walla siweta mo o anndunoo.
- Nebban ɗannde ngam weelitaade juuɗe no feewiri, so neɗɗo oo ina yiɗi meɗdeede.
- Deftere nate walla hello baɗte huunde nde o yiɗunoo, wano remru, motaaji, colli walla defgol.
- Nyaamdu mo o yiɗi, so gollotooɓe ɓen mbiyi ina hisi.
- Piiji anndaaɗi e suudu ndu. Family Caregiver Alliance ina wasiyaa piindi, lekki, nate ɓesngu e nate, walla nate ɓesngu mawɗe ɓennuɗe.
- Alluwal, ngam ndaarde nate ɓesngu walla fijde fijirde feewnde no wonndude.
Ko mbaɗen no wonndude e sahaa yillitaango?
Waɗde huunde no wonndude ina ittude teddeengal e haala. Dementia Australia ina wasiyaa ndaarde nate, huunde feewnde nde mahata, aawde puɗi tokki, gaaci, lollinde nyaamdu, walla yaawde seeɗa. Woɗɗi peeje:
- Ndaaren nate. Hollu ko njiy-ɗaa: “Ndaaraa laamba oo.” “Weendu nduu ina weli.” Accu neɗɗo oo ardina. Hoto naamno “Ko hommbo woni ɗoo?”
- Fijnen gaaci tee njimɗen. Gaaci anndaaɗi ena mbaawi ɓeydude weltaare tee addude sahaa nde lolliron, hay so haala ka ena saɗti.
- Yaawen seeɗa. Family Caregiver Alliance ina wasiyaa yaawde e nokku oo, tentini so wonii ko e ngalbi. Yaawde e jooɗorgal pooɗirgel ina moƴƴi kadi.
- Weeliten juuɗe. Nebban seeɗa e memminde juuɗe no feewiri ina waawi deƴƴinde.
- Wallu e peewnugol. Dementia Australia ina haalude fii succude gite hoore, diƴƴinde conngu walla wallude mo ɓoornude dolokke mo o yiɗi, so omo weltii ɗum.
- Fijee fijirde feewnde. Family Caregiver Alliance ina wasiyaa karte, domino, walla ko o fijunoo. E alluwal, Picture Pairs ina waawi fijireede tawa nate ina kollitaa tee alaa limo sahaa. Photo Pairs ina waylita nate ɗe cuɓ-ɗaa e fijirde jokkondirnde, tee nate ɗen ina heddoo e wanngorde maa.
- Ndaaren huunde no wonndude. Family Caregiver Alliance ina wasiyaa fiilmeeji jalkooji e fiilmeeji ɓooyɗi. Hay so neɗɗo oo waawaa reende taali oo, onon mbaawi jooɗaade ɓadii tee lollirde sahaa oo.
- Janngu e dow sawto. Ɓennungal juutngal naa, taali mo o yiɗi, walla ɓatakuure iwnde e neɗɗo ɓesngu.
- Jooɗen tan no wonndude. Joggondirde juuɗe walla jooɗaade deƴƴere ko yillitaango goonga. Alzheimer’s Association ina wi’a ina moƴƴi so a anndaa ko kaalataa, tee wonnde maa ina ɓuri himmude.
Conversation Cards ina waawi wallude so a heɓaa ko kaalataa. Karte kala ina jogii natal e naamnal udditiingal.
Hol no haaldor-mi e sahaa yillitaango?
- Inno hoore maa sahaa kala. “Jaam, Baaba, ko Mark, ɓiy maa gorko.” NIA ina wasiyaa yillotooɓe ɓen innaade hoore maɓɓe no yaawiri ngam fuɗɗaade haala.
- Ɓado mo yeeso tee jooɗo to tolno gite makko.
- Hoto sahtu walla yeddu. NIA ina wasiyaa yillotooɓe ɓen hoto ɓe njaɓtina neɗɗo oo so o juumi walla o yejjitii huunde.
- Munnu so konguɗi ena njaɓti heɓaade. Hokku mo sahaa yonɗo.
- Jaabo e miijooji makko. So neɗɗo oo ina wayi no mettuɗo walla annduɗo, jaɓ ɗum hade maa waylude fannu.
- Reeno naamne ƴeewndo wano “Aɗa anndi kam?” walla “Ko nyaam-ɗaa ñallal?”
Ndaaraa peeje jokkondiral amen ngam ɓeydaade humpito.
Ko mbaɗ-mi so o wiyi “Miɗo yiɗi yahde galle”?
Jaabo e miijo wonɗo caggal konguɗi ɗii (ynoore amen baɗte so goɗɗo ina duumii naamnaade yahde galle ina yaajna heen). Family Caregiver Alliance ina faamnii wonde “Miɗo yiɗi yahde galle” ena heewi firtude “Miɗo yiyat miɗo weli,” tee ina wasiyaa jaabawuuji wano “Haalan baɗte galle maa” walla “Ko hommbo ɓuri welde maa to galle?” Dementia Australia ina ɓeyda wonde “galle” ina waawi firtude sahaa walla nokku mo neɗɗo oo yiyatno omo hisi, wano paykunngol makko.
Eto:
- jaɓde miijo makko: “Ina wayi no aɗa faandaa galle.”
- okkude mo deeƴre rewrude e meɗdeede, so omo yiɗi ɗum
- ndaarde nate walla haalde baɗte galle ɓesngu
- okkude mo yaawde seeɗa, yarirde walla nyaamdu seeɗa
Reeno yeddude walla faamninde ko waɗi o waawaa yahde. Ena heewi wallude seeɗa, kono ina heewi ɓeydaade annde.
Ko foti yillitaango ngo juutde?
Juutɗo naa kono ɓuri heewde ina heewi yahde no ɓuri moƴƴude. Family Caregiver Alliance ina teskii wonde neɗɗo oo ina heewi waasde siftorde so a wonii hojomaaji joyi walla waktuuji joyi, tee ina wasiyaa wonde yillitaaje tati juutɗe naa e yontere ina mbaawi ɓurde yillitaango gooto juutngo. Dementia Australia ina wi’a alaa limo yillitaaje moƴƴo walla dumunna moƴƴo gooto tan.
E yontere arwanɗe caggal eggude to suudu toppitaagu, Family Caregiver Alliance ina wasiyaa yillitaade ko heewi, caggal mum naatirde e ngonka nde waylataa seeɗa seeɗa. Naamno gollotooɓe ɓen ko ɓe njiyi.
Hol no mbayr-mi tawa mi mettinaa mo?
Yahde ina waawi wonde geɗal ɓurɗo saɗtude. Dementia Australia ina wasiyaa:
- Haal ko foti a wonde toon so a yettii. “Mi waawi wonde haa waktu gooto, caggal mum miɗo yahde soodde.”
- Huutoro huunde nde mbaɗon no timmitirde welnde. “So min timminii jimol ngol, miɗo yahde.”
- Teelto ɗum e sahaa nyaamdu walla huunde nde waɗata, walla naamno gollotooɓe ɓen ngam wallude mo naatde e huunde woɗnde.
- Waɗ waynitaare nde juutɗo naa, nde waylataa sahaa kala. Luttitaade, wullitaade walla heddorde “seeɗa tan” ina waawi saɗtinde waynitaaje garooje.
Caggal nde njah-ɗaa, ina heewi mettaade. Accu hoore maa fooftaade. So neɗɗo oo mettii, gollotooɓe ɓen ina keewi waawde wallude mo deeƴtude ko yaawi.
Yillitaade mo won-ɗaa e majjere cellal to lopital
Lopital ko nokku hitoowo, keso, tee heewɗo yimɓe ɓe neɗɗo oo anndaa, ɗum ena waawi saɗtude no feewi wonande neɗɗo wonɗo e majjere cellal. Yinoore NIA baɗte nabbude mo won-ɗaa e Alzheimer’s to lopital ina wasiyaa:
- Wondu e makko no foti fof: neɗɗo ɓesngu, giɗo mo hoolaa walla toppitiiɗo soodaaɗo.
- Hokku gollotooɓe ɓen hello humpito jogiingo ngonka makko ñalawma kala, innde nde o yiɗi, ko o yiɗi, ko o yiɗaa, ko waawi ɓeydaade annde, e maantaaɗe muuseede ɗe kollataa e konguɗi. Waɗ koppi e suudu ndu e nokku nars en.
- Wallu e nyaamde e yarde. Mawɓe ena mbaawi waasde heɓde nyaamdu yonɗo e lopital. Uddit huunde nde udditata, wallu e nyaamdu, nyaamon no wonndude, tee ndokku mo ndiyam.
- Add piiji deeƴinooji wano nate walla piiji diine.
- Ustit hito. Ñif tele, tee ustit sawto cinndel e koltu.
- Eto ngonkaaji deeƴinooji, wano gaaci feewɗi, janngugol, du’aade, jimmude walla ndaarde nate ɓennuɗe.
- Walla mo dillude no foti fof so ina hisi, tawa gollotooɓe ɓen njaɓii.
- Haal feewde dokteer oo so a yiyii omo ɓuri bonnde walla omo waylii ko yaawi. NIA ina faamnii wonde jiiɓru jaawndu, wi’eteende delirium, ina waawi arde e caɗeele wano ñawu jokkondirngu, nguleendi, ŋakkere ndiyam walla battane lekki, tee ina haani toppiteede e cellal.
Yillitaango juutngo naa, deƴƴungo, e yeeso anndaango e jimol mo o yiɗi ina waawi wonde geɗal ɓurɗo deeƴinde e ñalawma lopital.
Nabbude sukaaɓe e yillitaango
Sukaaɓe ena mbaawi addude weltaare heewnde. Teelto ɓe ko adii sahaa e konguɗi feewɗi, goonga, waɗ yillitaango ngo juutɗo naa, tee ndokku ɓe golle, wano hollude natal ngal ɓe ŋatni walla jonnude natal. NIA ina wi’a sukaaɓe e yimɓe wonɓe e Alzheimer’s ena mbaawi weltaade huunde feewnde no wonndude, wano ndaarde deftere nate walla heɗaade gaaci. Dementia Australia ina wasiyaa nabbugol saak tokkooro jogiingo piiji welɗi walla piiji deeƴɗi ngam sukaaɓe mbaawa wonde e huunde.
Toppito hoore maa kadi
Yillitaade ina waawi ŋakkinde semmbe tee memminde ɓernde, tentini so neɗɗo oo waylii no feewi. Ina moƴƴi yillitaade seeɗa so aɗa haani, addude giɗo ngam wallitde ma, walla yahde law so ñalawma oo ina saɗti. Ngam heɓde peeje toppitaade hoore maa, ndaaraa toppitaare hoore toppitiiɗo. So aɗa woni woɗɗi, ndaaraa yinoore amen baɗte noddaandu cinndel e widewoo.
Naamne keewɗe
Ko hommbo mbaɗ-mi addude so miɗo yillitoo mo won-ɗaa e majjere cellal?
Add huunde nde lolliron, wonaa huunde nde kaaldon. Deftere nate tokkere, doggol gaaci ɗi o yiɗi, dolokke feewɗo, nebban ɗannde, deftere nate baɗte huunde nde o yiɗunoo, walla nyaamdu mo gollotooɓe ɓen jaɓii ina moƴƴi. E suudu toppitaagu, nate ɓesngu e piiji ɗi o anndunoo ena mbaawi waɗde suudu ndu ina ɓura nanndude e galle mum.
Ko foti mi wonde toon so miɗo yillitoo mo won-ɗaa e majjere cellal?
Alaa dumunna moƴƴo gooto tan. Ɓesngu heewngu ina tawoyi yillitaade juutɗo naa kono ɓuri heewde ina ɓuri moƴƴude e yillitaade juutɗe kono nde heewi, sabu o ina waawi ŋakkude semmbe ko yaawi, tee o waawaa siftorde ko foti a wonde toon. Reen maantaaɗe ŋakkude semmbe, tee yah tawa yillitaango ngo ina weli haa jooni.
Ko kaal-mi so o naamnii yahde galle?
Jaabo e ko o woni e yiyde e ɓernde, wonaa tan e konguɗi makko. 'Miɗo yiɗi yahde galle' ena waawi firtude 'Miɗo yiyat miɗo weli walla miɗo hisi.' Eto wiyde, 'Haalan baɗte galle maa,' ndaaree nate no wonndude, walla ndokku mo yaawde seeɗa walla nyaamdu seeɗa. Yeddude e makko walla faamninde mo ko waɗi o waawaa yahde ina heewi ɓeydaade annde.
Hol ko mbaɗ-mi so o annditaa kam?
Ina waawi mettaade, kono eto hoto sahtu mo walla naamno 'A anndaa ko hommbo won-mi?' Inno hoore maa no weliri, no feewiri, tee njejjiton sahaa mo wonndon. Yimɓe heewɓe ina cemba jokkondiral tee ina njogii ɓernde welnde e yillitaango, hay so ɓe mbaawaa siftorde ko hommbo ngoni-ɗaa.
Hol no mbaaw-mi wallirde e sahaa lopital?
Wondu e makko so a waawii, wallu mo nyaamde e yarde, tee add piiji ɗi o anndunoo wano nate. Hokku gollotooɓe ɓen hello winndungo jogiingo ngonka makko ñalawma kala, innde nde o yiɗi, ko o yiɗi, ko o yiɗaa, e maantaaɗe muuseede. Haal feewde dokteer oo so a yiyii omo ɓuri bonnde walla omo waylii ko yaawi, sabu jiiɓru jaawndu ena waawi wonde maande caɗeele cellal.
Fuɗɗoode
Min njokkondiri e juɓɓule e jaŋdeeji ɗi ngoo hello tuugnii e mum. Gooto heen fof ƴeewtaama nde hello ngoo hesɗitinaa.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Residential Care Options: Visiting Someone in Dementia Care · Family Caregiver Alliance
- Visiting someone with dementia · Dementia Australia
- Taking a Person With Alzheimer's Disease to the Hospital · National Institute on Aging
- Helping Family and Friends Understand Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication · Alzheimer's Association