Ŋuɖoɖo kpuia
Hadzigbɔkpɔkpɔ nye dɔwɔwɔ siwo le bɔbɔe wu dometɔ ɖeka si nàte ŋu awɔ kple ame si ŋu susu ƒe kuxi le. Tia ha siwo tso eƒe ɖekakpuime, xɔse kple ƒomea me, eye nàƒo wo evɔ boblododo alo toɣliɖeɖe bubu aɖeke mele megbe o. Miate ŋu adzi ha, aƒo asi, aʋuʋu alo aɖo to ɖe ha la ŋu ɖekae. Tia ha fafɛ alo ha si doa ŋusẽ ame le ɣeyiɣia nu, na gbeɖiɖia nanɔ bɔbɔe, eye nàdzudzɔ ne ha aɖe ve ame la nu.
- Ha siwo ame la nya nyuie wua dɔ: ha siwo wòlɔ̃ ŋutɔ esime wònye ɖekakpui, kpakple ha siwo tso eƒe xɔse, dekɔnu kple ƒomea ƒe wɔnawo me.
- Ƒo nu ɖeka ko le ɣeyiɣi ɖeka me, boblododo manɔmee eye television nanɔ tsi.
- Hadzi, asiƒoƒo, ʋuʋu kple toɖoɖo ɖe ha ŋu bɔbɔe hã nye mɔ siwo dzi woato akpɔ gome le eme.
- Zã ha fafɛwo be nàfa akɔ na ame, alo ha siwo doa ŋusẽ ame be wòakɔ dzi ɖe dzi, eye nàkpɔ ale si ame la wɔa nui.
- Numekuku siwo ku ɖe hadzigbɔkpɔkpɔ ƒe ɖoɖo tɔxɛwo ŋu mele gbadzaa o; míele ha ƒoƒo ɖom abe nu si doa dzidzɔ na ame si woawɔ ɖekae ene, menye abe atike ene o.
Le axa sia dzi (6 akpawo) .
Hadzigbɔkpɔkpɔ nye nu bɔbɔe siwo dometɔ ɖeka nàte ŋu awɔ kple ame si ŋu susu ƒe kuxi le. Mebia naneke o: ŋuɖoɖo siwo sɔ mehiã o, afɔɖeɖe siwo woawɔ hã mehiã o. Ha si ame la nya ate ŋu ana wòakɔ mo, aƒo afɔ alo adzi nya ʋɛ aɖewo, le ŋkeke siwo dzi dzeɖoɖo sesẽna gɔ̃ hã. Nu si hiã koe nye ha si sɔ na ame sia tututu kple ɣeyiɣi si me tomefafa le be woaƒoe.
Hadzigbɔkpɔkpɔ ƒe dɔwɔwɔ kawoe nyo na ame siwo ŋu susu ƒe kuxi le?
Toɖoɖo ha ŋu, hadzi, asiƒoƒo, ʋuʋu kple nuƒoƒo tso ha ŋu katã nye dɔwɔwɔ nyuiwo. National Institute on Aging ɖoa aɖaŋu be woaƒo ha, aƒo nu tso ha la kple hadzila la ŋu, adzi ha siwo wonya nyuie alo aɖu ɣe ɖe wo ŋu, eye woayi hadzidziwo alo hadzigbɔkpɔkpɔ ƒe wɔnawo le nutoa me. Alzheimer’s Association gblɔ kpe ɖe eŋu be ʋuʋu abe asiƒoƒo alo ɣeɖuɖu ene ate ŋu ana dzidzɔa nadzi ɖe edzi, eye be ha ate ŋu anye mɔ si dzi woato ado ka kple ame ne nyawo gblɔgblɔ sesẽ.
Aleke nàwɔ atia ha siwo ame la lɔ̃?
Nu vevitɔ si nàte ŋu awɔe nye be nàwɔ ha ƒe xexlẽdzesi siwo gɔme le vevie na ame sia. NHS hã te gbe ɖe ha siwo gɔme le vevie na ame ŋutɔ dzi. Ale si nàwɔe bɔbɔee nye esi.
Dze egɔme tso eƒe agbenɔnɔ me
- Eƒe ƒewuiwo kple ƒe blaeveawo. Bu nu siwo nɔ radio dzi, le ɣeɖuɖuƒewo kple sinimawo me esime wònye ɖekakpui ŋu.
- Ɣeyiɣi veviwo. Ha siwo woƒo le eƒe srɔ̃ɖeɖu me, woƒe ɣeɖuɖu gbãtɔ, alo ha siwo ƒomea lɔ̃na le mɔzɔzɔ me.
- Xɔse kple dekɔnu. Hadzidziwo, mawuhawo, subɔsubɔha, alo ha siwo le eƒe gbegbɔgblɔ gbãtɔ me.
- Dɔ kple subɔsubɔdɔ. Asrafohawo, dɔwɔha, alo ha siwo do ƒome kple eƒe asrafodɔ ƒe ɣeyiɣi.
- Nu si ƒometɔwo ɖoa ŋku. Bia nɔviwo, viwo kple xɔlɔ̃ xoxowo be ha kawoe wòƒona alo dzina ɣesiaɣi.
Bu ha ƒomeviwo ŋu, menye ha ɖekaɖekawo ko o
Ne mènya afi si nàdze egɔme tsoe o la, te ha ƒomevi siawo dometɔ ɖe sia ɖe kpɔ miniti ʋɛ aɖewo eye nàkpɔ ale si wòwɔa nui: big band kple swing, doo-wop, Motown kple soul, rock and roll gbãtɔwo, country kple western, bluegrass, mawuhawo kple hadzidziwo, Broadway ƒe ha, jazz ƒe ha xɔŋkɔwo, Latin ha abe bolero alo mariachi ene, polka, folk kple classical. Dzra ha siwo naa wòkɔa mo alo ƒoa afɔ ɖo, eye nàɖe ha siwo naa mo doa vlo ɖa.
Na eƒoƒo nanɔ bɔbɔe
- Boblododo manɔmee. Alzheimer’s Association xlɔ̃ nu be boblododo ate ŋu ana ame ƒe susu natɔtɔ. Zã ha siwo woɖe ɖi, CD, record alo subɔsubɔdɔ si me boblododo mele o.
- Mɔ̃ bɔbɔe ɖeka. Gbeƒoƒomɔ̃ si ŋu dzesi gã ɖeka le, alo ha ƒe xexlẽdzesi si woɖo ɖi xoxo, ale be ame sia ame nate ŋu adze egɔme.
- Xexlẽdzesi eve kpuiwo. Xexlẽdzesi fafɛ ɖeka na tomefafa kple xexlẽdzesi si doa ŋusẽ ame ɖeka be wòakɔ dzi ɖe dzi.
- Ŋlɔ ŋkɔ ɖe edzi. Ŋlɔ ame la ƒe ŋkɔ kple „ha siwo wòlɔ̃” ɖe mɔ̃a dzi be ƒometɔ siwo va kpɔa ame ɖa kple belélenamekpɔlawo hã nate ŋu azãe.
Hadzigbɔkpɔkpɔ ƒe dɔwɔwɔ 15 siwo nàte kpɔ
- Miɖo to ɖekae. Minɔ axadzi kple kplikplikpli evɔ naneke bubu mele edzi yim o. Toɖoɖo ha ŋu ɖeɖe dzaa nye dɔwɔwɔ blibo.
- Midzi ha ɖekae. Dze egɔme nàdzi ha wò ŋutɔ. Haƒoƒo kple nu alo nyawo gblɔgblɔ kple nu hã sɔ.
- Miƒo asi alo afɔ ɖe ha ƒe ɖiɖi nu. Miƒo klo, miƒo kplɔ̃, alo mizã asiʋui sue alo nuƒoƒonu sue.
- Miɖu ɣe blewu. Milé asi ɖekae eye miaʋuʋu le nuɖazɔƒe, alo miaɖu ɣe esime mienɔ anyi, eye miaʋu miaƒe abɔwo ɖekae.
- Avɔ ƒe ɣeɖuɖu. Mitsɔ avɔ fafɛwo ʋuʋu ɖe ha la nu, esime miele tsitre alo mienɔ anyi.
- Miƒo nu tso ha la ŋu. Kpe ame la, mègadoe kpɔ o: „Esia ɖi ɣeɖuɖuƒe ƒe ha. Gblɔ nu tso ɣeɖuɖuawo ŋu nam.” Mègabia gbeɖe be „Ðe nèɖo ŋku ha sia dzia?” o.
- Miƒo album blibo ɖeka. Ƒo record si wòlɔ̃ ŋutɔ, tso gɔmedzedze va se ɖe nuwuwu, kple kɔfi.
- Mikpɔ album ƒe ŋgonu. Record xoxowo ƒe ŋgonuwo nyo ŋutɔ na nuƒoƒo tso awuwo, ʋuwo kple amewo ƒe mo ŋu.
- Mikpɔ hadzidzi ƒe sinima. Sinima alo hadzidzi si woƒo tso woƒe ɣeyiɣi me ate ŋu anyo na fiẽ. Tɔ vie be miaɖi ɖe eme.
- Miƒo haƒonu si wònya. Ame si ƒoa piano alo gita tsã ate ŋu akpɔ dzidzɔ le haƒoƒo bɔbɔe ŋu. Emegbe la, haƒoƒo ƒe ɖiɖi ʋɛ aɖewo ɖekae hã sɔ.
- Ha le dɔwɔwɔ me. Ƒo ha siwo wòlɔ̃ esime miele awuwo bɔbɔm alo miele kplɔ̃ ɖom.
- Ŋdi ƒe ha. Dze ŋkeke ɖe sia ɖe gɔme kple ha vivi ɖeka ma ke abe ɖoɖo aɖe ƒe akpa ene.
- Midzi hadzidziwo alo subɔsubɔha. Ƒo ha siwo tso eƒe xɔse me eye midzi wo ɖekae.
- Miɖo hadzidziha aɖe. NHS gblɔ be hadzidziha ate ŋu anyo na dziƒoƒo kple ame ƒe nyonyo. Bia le mia gbɔ be hadzidziha siwo xɔa ame siwo ŋu susu ƒe kuxi le hã le afima.
- Miɖo to ha le ame ŋkume. Nutoa me ƒe hadzidzi kpui aɖe alo gota haƒoha. Minɔ gotodoa gbɔ eye miadzo ɣesiaɣi si miedi.
Ne èdi nyagbɔgblɔ ƒe fefe bɔbɔe si me nyawo siwo wonya le la, te wu nyagbɔgblɔ la nu kpɔ, afi si nàte ŋu aɖe nuwuwua afia ɣesiaɣi.
Ha tiatia le ɣeyiɣia nu
Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be nàzã ha atsɔ awɔ yame si nèdi: ha fafɛwo na tomefafa, kple ha si doa ŋusẽ ame tso ame aɖe ƒe ɖekakpuime be wòakɔ dzi ɖe dzi.
| Ɣeyiɣi | Te esia kpɔ | Aɖaŋuɖoɖo |
|---|---|---|
| Fɔfɔ | Ha si wonya, si doa dzidzɔ na ame | Ha ɖeka ma ke ŋdi sia ŋdi ate ŋu azu dzesi fafɛ aɖe |
| Aƒemedɔwo | Ha siwo wòlɔ̃, siwo doa ŋusẽ ame | Ha ate ŋu ana dɔwɔwɔ nadze abe kpekpeɖeŋu ene |
| Nuɖuɣiwo | Ha siwo me dɔwɔnuwo ƒe ɖiɖi le bɔbɔe | Na wòanɔ bɔbɔe ale be magblẽ nu le nuɖuɖu ŋu o |
| Ŋdɔ megbe | Ha fafɛ siwo wonya le kekeli nyui me | Kpɔ ŋdɔ megbe ƒe dzimaɖi |
| Dɔdɔɣi | Ha fafɛ siwo le blewu | Ðiɖi gbeɖiɖia kple akaɖiwo ɖe anyi ɖekae |
| Akpa mamlɛtɔ | Ha siwo wòlɔ̃ wu, le gbeɖiɖi sue ŋutɔ me | Nɔ egbɔ tututu eye nàlé eƒe asi |
Aɖaŋuɖoɖowo be nɔnɔmea nanyo
- Tsi toɣliɖeɖe bubuwo. Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be nàtu fesrewo kple ʋɔtruwo eye nàtsi television be ha la koe nanye ɖiɖi si le afima.
- Na gbeɖiɖia nanɔ bɔbɔe. Ele be ha la nafa na ame, menye be wòaɖi sesĩe o. Ne ame la zãa toɖoɖomɔ̃wo la, kpɔ egbɔ be wole eme eye wowɔa dɔ nyuie; kpɔ tosesese.
- Kpɔ nyuie ɖe ha siwo hea nuxaxa vɛ ŋu. Ha aɖewo hea nuxaxa, aʋawɔwɔ alo nu bubuwo ƒe ŋkuɖoɖowo vɛ. Ne ha aɖe ve ame la nu la, fa akɔ nɛ eye nàtrɔe.
- Na wòakplɔ mɔa. Ne ate ŋu adzɔ la, na ame la natia ha la, eye nàlɔ̃ ɖe edzi ne egblɔ be yemedi o.
- Dzudzɔ ɣesiaɣi. Ha ƒoƒo miniti atɔ̃ nye dɔwɔwɔ nyui aɖe. Etɔtɔ hã nyui nenema ke.**
Nukae numekuku gblɔ tso ha kple susu ƒe kuxi ŋu?
Kpeɖodziwo mesɔ gbɔ o. Cochrane ƒe numetoto si wowɔ le 2025 me lé ŋku ɖe hadzigbɔkpɔkpɔ ƒe ɖoɖo tɔxɛwo ŋu le numekuku 30 me, zi geɖe kple ƒuƒoƒowo le belélexɔwo me. Eke ɖe eŋu be ɖoɖo siawo ate ŋu aɖe nuxaxa ƒe dzesiwo dzi akpɔtɔ vie ne wotsɔe sɔ kple belélename si wowɔna ɖaa, gake mekpɔ ŋusẽkpɔkpɔ si dze ƒãa ɖe dzimaɖi, ame ƒe nyonyo alo susu kple ŋkuɖoɖo dzi o, eye ŋusẽkpɔkpɔ aɖeke meganɔ anyi ne ɖoɖoa wu enu o.
Míeƒoa ha elabena enye mɔ si doa dzidzɔ na ame, si me nyaƒoɖeamenu mele o, si dzi woato azã ɣeyiɣi ɖekae, menye abe atike ene o. Ne èle ƒuƒoƒowo me dɔ wɔm la, kpɔ belélexɔ me ƒe ƒuƒoƒo ƒe dɔwɔwɔwo; ne èdi be yeazã ha kpe ɖe fotowo kple ŋutinyawo ŋu la, kpɔ ŋkuɖoɖo ƒe dɔwɔwɔwo.
Nyabiase siwo bɔ
Ha ƒomevi kae nyo wu na ame si ŋu susu ƒe kuxi le?
Ha siwo ame la nya eye wòlɔ̃ tso gbe aɖe gbe ke, zi geɖe tso eƒe ƒewuiwo me kple eƒe ƒe blaeveawo me, kpakple ha siwo tso eƒe xɔse, dekɔnu kple ƒomea ƒe azãɖuɣiwo me. Ne ate ŋu adzɔ la, na wòatia ha la. Kpɔ eƒe mo kple eƒe ametia be nànya nu si doa dzidzɔ nɛ, eye nàɖe ha sia ha si dze abe ɖe wòvea enu ene ɖa.
Ðe wòle be mazã toɖoɖonu siwo woɖoa to mea?
Ame aɖewo lɔ̃a toɖoɖonu siawo elabena woɖea toɣliɖeɖe ɖa, gake ame bubuwo bua wo be womefa na yewo o alo wowɔa nuku na yewo. Dze egɔme kple gbeƒoƒomɔ̃ be miate ŋu aɖo to ha la ɖekae. Ne èzã toɖoɖonuwo la, na gbeɖiɖia nanɔ sue eye nànɔ egbɔ.
Ðe ha ate ŋu akpe ɖe ame ŋu ne metsi dzimaɖi alo dzi le eƒom oa?
Ha fafɛ siwo ame la nya ate ŋu akpe ɖe ŋuwò nàwɔ nɔnɔme si me tomefafa le. Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be nàzã ha atsɔ awɔ yame si nèdi. Meɖea vi ɣesiaɣi o. Ne ame la le nuxaxa me la, kpɔ hã be vevesese, dɔwuame, toɣliɖeɖe alo ɖeɖiteameŋu le eŋu hã.
Ðe ame siwo ŋu susu ƒe kuxi sesẽ le la gate ŋu kpɔa dzidzɔ le ha ŋua?
Wo dometɔ geɖe ate ŋu. Alzheimer’s Association gblɔ be ame si le susu ƒe kuxia ƒe akpa mamlɛtɔ me gɔ̃ hã ate ŋu aƒo asi ɖe ha ƒe ɖiɖi nu alo adzi ha si wònya tso ɖevime. Nɔ egbɔ tututu, ƒo ha la bɔbɔe, eye nàlé eƒe asi alo miaʋuʋu ɖekae.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Does music-based therapy help people with dementia? · Cochrane
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities for dementia · NHS