Ŋuɖoɖo kpuia
Na azãŋkekea nalɔ vie, nàwɔe ŋkekea ƒe gɔmedzedze, eye wòanɔ te ɖe ame si dzi nèkpɔna ƒe gbesiagbe ɖoɖo ŋu. Na dɔ ŋutɔŋutɔ si le dedie wòawɔ, abe kplɔ̃ ɖoɖo, amagbewo ƒlɔƒlɔ, nunana babla, alo atsyɔ̃nu tsɔtsɔ de teƒe ene. Miase ha siwo wonya kple foto xoxowo ɖekae, nàgblɔ nya na amedzrowo do ŋgɔ, eye nàdzra xɔ si me ŋutifafa le ɖo. Wɔ nusi ko nàte ŋu akpɔ edzi nyuie; azã kpui si me ŋutifafa le nye azã nyui aɖe.
- Wɔ azãa ŋkekea ƒe gɔmedzedze, abe ŋdɔnuɖuɖu alo ŋdi nuɖuɖu ene, ne ɖeɖiteameŋu dzɔna zi geɖe le ŋkekea ƒe nuwuwu.
- Na dɔ ŋutɔŋutɔwo woawɔ: kplɔ̃ ɖoɖo, amagbewo ƒlɔƒlɔ, nunana babla, atsyɔ̃ɖoɖo alo nuvivinu tsɔtsɔ ɖo agba me.
- Ha siwo wonya, azãhawo kple foto xoxowo ƒe agbalẽwo nye mɔ bɔbɔewo siwo dzi woato akpɔ gome le azãa me ɖekae.
- Gblɔ nusiwo woakpɔ mɔ na la na amedzrowo do ŋgɔ, eye nàtsɔ amesiwo gbɔna ƒe fotowo afia ame si dzi nèkpɔna.
- Dzra xɔ si me ŋutifafa le ɖo kple avɔ alo awu si wòlɔ̃na, eye na amedzrowo nava ame ʋɛ aɖewo ko ɣeyiɣi ɖeka.
- Ƒo asa na nusiwo ate ŋu ado ŋɔdzi na ame, siwo dome atsyɔ̃nu siwo le abe nuɖuɖu ene kple akaɖi siwo le keklẽm enuenu le.
Le axa sia dzi (7 akpawo) .
Azãŋkekewo ate ŋu ahe ŋkuɖodzi dzidzɔwo vɛ, eye woate ŋu ahe toɣliɣli, ameha kple tɔtrɔ siwo va gbesiagbe ɖoɖoa me hã vɛ. Na ame si le dementia me la, azã siwo wɔa dɔ nyuie wu zi geɖe nye esiwo lɔ vie, siwo yia edzi blewuu, eye woɖoa wo ɖe nu siwo wògate ŋu kpɔa dzidzɔ le ŋu. Susu siawo sɔ na Thanksgiving, Christmas, Hanukkah, Ƒe Yeye kple ƒomea ƒe dzigbeŋkekewo siaa.
Aleke mawɔ aɖo azã si me ŋutifafa le ŋu?
Dze egɔme kple ame si dzi nèkpɔna ƒe gbesiagbe ɖoɖo, eye nàɖo ŋkekea ɖe eŋu. Alzheimer’s Foundation of America ɖoa aɖaŋu be woawɔ azãa ŋkekea ƒe gɔmedzedze, elabena ɖeɖiteameŋu kple ɖeɖiteameŋumanɔmanɔ dzina ɖe edzi zi geɖe le ŋdɔ megbe kple fiẽ (si woyɔna ɣeaɖewoɣi be sundowning). Azãŋkeke ƒe ŋdɔnuɖuɖu alo ŋdi nuɖuɖu ate ŋu anɔ bɔbɔe wu fiẽ nuɖuɖu.
- Na lolome nasɔ. Takpekpe sue si me vovo mele o, alo amedzrowo ƒe vava ame ʋɛ aɖewo ɣeyiɣi ɖeka, zi geɖe nɔa bɔbɔe wu kplɔ̃ ɖeka si yɔ fũu.
- Ma dɔwo. Bia ƒome me tɔwo be woatsɔ nuɖuɖu vɛ, woaƒle nu alo woanɔ ame si dzi nèkpɔna gbɔ esime nèle nu ɖam. Gblɔ nusi akpe ɖe ŋuwò tututu.
- Na atsyɔ̃ɖoɖo nanɔ bɔbɔe. Alzheimer’s Association gblɔ be akaɖi siwo le keklẽm ate ŋu ana ame naɖe ɖeɖiteameŋu, eye be woate ŋu abu vivimenutsi alo kutsetse siwo menye ŋutɔŋutɔ o, siwo wozã abe atsyɔ̃nu ene, be wonye nuɖuɖu.
- Tso nya me le nusi nàgblẽ ɖi ŋu. Ne kɔnu aɖe va zu nusi hea nuxaxa alo afɔku vɛ la, enyo be nàŋe aɖeŋu alo nàte nu bɔbɔe bubu aɖe kpɔ.
Azãŋkeke ƒe dɔwɔwɔ kawo míate ŋu awɔ ɖekae?
Tia dɔwo kple modzakaɖenu siwo sɔ kple nusi ame si dzi nèkpɔna ate ŋu awɔ egbea. Gomekpɔkpɔ le ŋkekea me le vevie wu ale si wòva yi.
- Miɖo kplɔ̃ ɖekae. Tsɔ agbawo da ɖe kplɔ̃ dzi gbã, emegbe kplɔ̃dzi avɔwo, emegbe kplɔ̃nuwo. Kplɔ̃dzi avɔ bɔbɔ nye dɔ nyui si woate ŋu awɔ esime woanɔ anyi.
- Ƒlɔ amagbewo eye nàɖo wo ɖe ɖoɖo nu. Atɔwo ƒlɔƒlɔ alo amagbe damawo gbagbã le nuɖakplɔ̃ ŋu le dedie eye wònya na ame geɖe siwo ɖa nu tsã.
- Ʋuʋu, tsakatsaka alo tsɔ nu ɖo agba me. Cranberry ƒe ʋeʋẽ ʋuʋu, nu tsaka bɔbɔe aɖe tsakatsaka alo kukiwo tsɔtsɔ ɖo agba me nana asiwo nɔa dɔ wɔm le adzɔƒe kple hɛwo gbɔ.
- Bla nunana. Lã agbalẽa kple kasɛta do ŋgɔ, eye nàna ame si dzi nèkpɔna nabɔbɔe ahalée nyuie. Menye be bablaa nanɔ dzadzɛ tututu ye nye taɖodzinu o.
- Tsɔ atsyɔ̃nu ʋɛ aɖewo de teƒe. Tia atsyɔ̃nu siwo megblẽna bɔbɔe o kple teƒe sue ɖeka, abe atsyɔ̃nu si wode ʋɔtru nu alo ati sue aɖe ene.
- Wɔ asinudɔ bɔbɔe aɖe. Agbalẽ kɔsɔkɔsɔwo, aŋgbawo ƒe atsyɔ̃ɖoɖo alo azãgbalẽvi si dzi wode dzesiwo ɖo la wɔa dɔ nyuie. Míaƒe asinudɔwo ƒe mɔfiame na susu bubuwo.
- Midzi ha eye misee. Azãhawo kple ha siwo wonya la le bɔbɔe be woakpɔ gome le wo me, na ame si megblɔa nya geɖe fifia o gɔ̃ hã. Kpɔ míaƒe ha ƒe mɔfiame hena ha ƒe xexlẽdzesi wɔwɔ.
- Kpɔ azã ƒe foto xoxowo. Tsɔ foto xoxowo ƒe agbalẽwo tso azã siwo va yi me vɛ, eye nàkpe wo be woagblɔ ŋutinya («Gblɔ nu tso kplɔ̃ sia ŋu nam») ɖe nusiwo nàbia be amekae nye ameka teƒe. Míaƒe ŋkuɖodziyɔyɔ ƒe mɔfiame ɖe ale si woawɔe la me.
- Miƒo ƒome ƒe fefe fafɛ aɖe. Woate ŋu ata Picture bingo le miniti ʋɛ aɖewo me eye wòsɔ na ƒexɔxlɔ ɖesiaɖe, eye conversation cards naa nya aɖe ame sia ame be wòaƒo nu tso eŋu.
- Miɖo amadede nu ɖekae. Woate ŋu ata amadede axawo bɔbɔewo na ɖeviwo kple ame tsitsiwo be woawɔ ɖekae le kplɔ̃ ŋu.
- Kpɔ azã ƒe sinima si nèlɔ̃na. Sinima si wonya la naa gbɔdzɔe, eye enyo be woakpɔ eƒe akpa aɖe ko.
- Yi ʋu me mɔzɔzɔ kpui aɖe be nàkpɔ akaɖiwo. Mɔzɔzɔ fafɛ aɖe le ʋu me to aƒe siwo woɖo atsyɔ̃ na ŋu ate ŋu anɔ bɔbɔe wu dɔwɔna si me ameha le.
Ne nuɖaɖa nye akpa vevi aɖe le ame si dzi nèkpɔna ƒe agbe me la, míaƒe mɔfiame tso aƒemedɔwo abe dɔwɔwɔwo ene ŋu naa mɔ bubuwo siwo dzi woato ana nuɖakplɔ̃ dzi dɔwo nanɔ dedie eye woana dzidzeme.
Aleke mawɔ adzra amedzrowo ɖo?
Gblɔ nusiwo woakpɔ mɔ na la na amedzrowo do ŋgɔ hafi woava, vevietɔ ƒome me tɔ siwo meva kpɔ mí ɖa kpɔ o. Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be woaɖe eme be tɔtrɔ siwo vaa ŋkuɖodzinya kple nuwɔna me la tso dɔlélea gbɔ, menye amea ŋutɔ gbɔ o.
- Gblɔ aɖaŋu bɔbɔe ʋɛ aɖewo: miaƒo nu ame ɖekaɖeka, mina ɣeyiɣi woawu susu ɖeka nu, migaɖɔ nya ɖo alo abia nya sesẽwo o, eye miɖo ŋu ɖe ame ƒe gbe ƒe nɔnɔme ŋu ne nyaawo sesẽ be woase.
- Gblɔ nusi kpena ɖe ame ŋu kple nusi vena. Ne gbe sesẽwo, ŋuɖoɖo kaba alo nya aɖewo hea nuxaxa vɛ la, gblɔe.
- Ðe amedzrowo fia do ŋgɔ. Tsɔ amesiwo gbɔna ƒe fotowo afia ame si dzi nèkpɔna, gblɔ ŋutinya ɖeka alo eve, alo wɔ telefon alo video ƒe dzeɖoɖo kpui aɖe do ŋgɔ hafi ŋkekea naɖo.
Míaƒe nuƒoƒo ƒe aɖaŋuwo ɖe nya siawo me tsitotsito wu.
Nukae mawɔ ne eva zu agba akpa na ame?
Dzra xɔ si me ŋutifafa le ɖo do ŋgɔ hafi amedzrowo nava, le adzɔge tso toɣliɣli gbɔ, kple nu siwo wonya siwo faa akɔ na ame, abe avɔ si wòlɔ̃na, awu alo dɔwɔwɔ bɔbɔe aɖe ene. Kpe wo wòayi afima kaba eye enuenu: «Ɖe míayi teƒe si me ŋutifafa le vie ɖanɔ anyi sẽea?»
Ne ame aɖe dzo le kplɔ̃ ŋu, yi ɖamlɔ kaba alo megakpɔ gome le ŋkekea ƒe akpa aɖe me o la, menye vodada o, ke boŋ enye nu nyui aɖe. Ne ame si dzi nèkpɔna ƒe dzi dze agbo la, gbe fafɛ, ha si wonya alo zɔzɔ yi xɔ bubu me zi geɖe kpena ɖe ame ŋu wu nutsotso. Míaƒe mɔfiame tso ŋkeke ƒe nuwuwu ƒe ɖeɖiteameŋumanɔmanɔ ŋu naa susu bubuwo na fiẽwo.
Aleke ƒome siwo le adzɔge ate ŋu akpɔ gome?
Video yɔyɔwo nana ƒome me tɔwo kpɔa gome evɔ womegadzia ameha la ɖe edzi o. Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be woana ɖoɖo nanɔ yɔyɔawo ŋu, le kpɔɖeŋu me, azãhawo dzidzi, foto siwo tso azã siwo va yi me mama, nuɖuɖu ɖeka ɖaɖa ɖekae alo azã ƒe sinima ɖeka kpɔkpɔ ɣeyiɣi ɖeka. Na yɔyɔawo nanɔ kpuie, eye nàbia amewo be woaƒo nu ame ɖekaɖeka, elabena nya siwo woƒoa ƒu la sesẽna hena sese. Míaƒe telefon kple video yɔyɔ ƒe mɔfiame na susu siwo woate ŋu awɔ afɔɖeɖe ɖesiaɖe.
Ne ame si dzi nèkpɔna le ŋkuɖodzixɔ me la, bia woƒe amedzrodzedze ƒe ɖoɖowo eye nàbia dɔwɔlawo be woakpe ɖe ŋuwò nàdzra yɔyɔa ɖo. Míaƒe mɔfiame tso ame si le ŋkuɖodzixɔ me kpɔkpɔ ŋu ƒo nu tso nusiwo nàtsɔ yi kple ale si nàdzo nyuie ŋu.
Nunana kawo sɔ na ame si le dementia me?
Nunana bɔbɔe siwo le dedie siwo wòate ŋu akpɔ dzidzɔ le fifia la wɔa dɔ nyuie wu zi geɖe: nuɖuɖu si wòlɔ̃na, avɔ fafɛ alo awu, ha siwo wonya, ŋkekedzesi si ƒe nuŋɔŋlɔ lolo, alo ƒomea ƒe foto agbalẽ. Alzheimer’s Association ɖoa aɖaŋu be woaƒo asa na dɔwɔnu siwo ate ŋu agblẽ nu le ame ŋu, elektrɔnikmɔ̃ sesẽwo kple fefewɔgba siwo sesẽ.
Nunana ate ŋu ale vevie abe nuxɔxɔ ene. Kuki siwo ame si dzi nèkpɔna kpe ɖe ŋu woɖa tsɔtsɔ de akplo me, alo egbɔ kpɔkpɔ be wòabla nunana si nèƒle, nana wòkpɔa gome le azãa me. Ƒomea ƒe foto fefe hã nye susu bubu: photo pairs trɔa foto ʋɛ aɖewo siwo nètia wozua foto ƒe fefe fafɛ aɖe le internet dzi.
Kpɔ ɖokuiwò dzi hã
Azãŋkekewo dzia dɔ ɖe edzi na ame siwo le ame dzi kpɔm. Na ame bubu nadzra teƒe ɖo alo aɖa koklozi la, gblɔ be ao na dɔwɔna siwo asesẽ, eye nàgbɔ ɖe eme esime ame bubuwo le ame si dzi nèkpɔna gbɔ. Ne wò ŋutɔ alo ame si dzi nèkpɔna mele lãmesẽ me o la, asiʋuʋu tso ʋu si le aƒea godo alo video yɔyɔ nye amedzrodzedze nyui aɖe ŋutɔ. Míaƒe mɔfiame tso ame si le ame dzi kpɔm ƒe ɖokuidzikpɔkpɔ ŋu naa kpekpeɖeŋu bubuwo.
Nyabiase siwo bɔ
Nukae ame si le dementia me ate ŋu awɔ le Thanksgiving ŋkeke dzi?
Na dɔ bɔbɔe si le dedie si sɔ kple nusi wòate ŋu awɔ egbea: amagbewo ƒlɔƒlɔ, cranberry ƒe ʋeʋẽ ʋuʋu, kplɔ̃ ɖoɖo, kplɔ̃dzi avɔ bɔbɔ alo nuvivinuwo tsɔtsɔ ɖo agba me. Le ema megbe la, mikpɔ ƒomea ƒe foto xoxowo alo midzi ha siwo mienya ɖekae. Gomekpɔkpɔ le ŋkekea me le vevie wu ale si dɔa va yi.
Ɖe wòle be míagawɔ ƒome ƒe takpekpe gã aɖea?
Ne míate ŋu akpɔ edzi ko. Ameha kple toɣliɣli ate ŋu ado ŋɔdzi na ame, eyata ƒome geɖe trɔna ɖe takpekpe sue si me vovo mele o ŋu, nuɖuɖu do ŋgɔ, alo amedzrowo ƒe vava le ƒuƒoƒo suewo me. Alzheimer's Association dea dzi ƒo na ame siwo le ame dzi kpɔm be woawɔ nusiwo ko woate ŋu akpɔ edzi nyuie eye dedie.
Aleke mawɔ adzra ƒome me tɔ siwo meva kpɔ mí ɖa kpɔ o la ɖo?
Gblɔ na wo do ŋgɔ hafi woava tso tɔtrɔ siwo woate ŋu akpɔ ŋu, eye be tɔtrɔ siawo tso dɔlélea gbɔ, menye amea ŋutɔ gbɔ o. Bia wo be woagaɖɔ nya ɖo alo abia nya sesẽwo o, be woaƒo nu ame ɖekaɖeka, eye be woana ɣeyiɣi hena ŋuɖoɖo. Ame siwo gbɔna ƒe fotowo tsɔtsɔ afia ame si dzi nèkpɔna do ŋgɔ hã ate ŋu akpe ɖe eŋu.
Nunana kawo sɔ na ame si le dementia me?
Nu bɔbɔe siwo le dedie siwo wòate ŋu akpɔ dzidzɔ le fifia: nuɖuɖu si wòlɔ̃na, avɔ fafɛ alo awu, ha siwo wonya, alo ƒomea ƒe foto agbalẽ. Ƒo asa na elektrɔnikmɔ̃ sesẽwo, dɔwɔnuwo kple fefewɔgba siwo sesẽ. Ne èna wòkpɔ gome le nunana me, abe nunana babla alo kuki siwo wòkpe ɖe ŋu woɖa ƒe tsɔtsɔ de akplo me ene, ema ŋutɔ ate ŋu anye nunana.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- The Holidays and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- 6 Steps to Make Thanksgiving Dementia Friendly · Alzheimer's Foundation of America