Pe tapicha demencia reheve ojapojey jave porandu

“Araka’etépa pe jehechaukarã pohanohára ndive?” Pa aravo’i rire: “Araka’etépa pe jehechaukarã pohanohára ndive?” Ehendu jave peteĩchagua porandu hetajey, ha’e peteĩ mba’e omokane’õvéva reñangareko jave peteĩ ava oikovéva demencia reheve. Ojehecha meme, ndaha’éi oipotaiterei rupi, ha oĩ tape py’aguapy embohovái hag̃ua ikatúva ombohapeve pe ára mokõivéva peẽme guarã.

Mba’érepa peteĩ ava demencia reheve ojapojey porandu?

Hetave jey pe mandu’a rehe. Demencia ombyai pe mandu’a pyahu, upévare pe tapicha sapy’ánte nemandu’ái oporandu hague térã nemandu’ái pe mbohovái rehe. Alzheimer’s Foundation of America omombe’u porandu heta jey ha’eha peteĩ mba’e ojehecháva meme ha oñeha’ãrõva.

Pe porandu oguereko jepi avei peteĩ ñeñandu. Alzheimer’s Association omyesakã peteĩ porandu oñemohendajeýva ikatuha ohechauka jepy’apy, peteĩ jerure pytyvõ térã kyhyje ha tekorosã’ỹ, ha pe tapicha oheka jepi py’aguapy ha mba’e ojekuaámava. “Araka’épa jaháta?” ikatu he’ise añetehápe “Chepy’apy ahata haguére”. Pe kane’õ, kyhyje, tyapu ha ñemoambue pe jepokuaa ára ha árape ikatu omoñepyrũ upe mba’e, ha peteĩ porandu oñemohendajeýva ikatu avei ohechauka peteĩ tekotevẽ, techapyrã oho hag̃ua bañome (Family Caregiver Alliance).

Mba’épa amombe’u va’erã?

Embohovái py’aguapýpe ha mbykýpe, peteĩha jey ramo guáicha.

• Eheja pe mbohovái mbykýpe ha peteĩchagua. “Pe jehechaukarã oĩ mokõi aravo ka’aru. Che añe’ẽta nendive.” Peteĩ mbohovái peteĩchagua ndahasýive oñemog̃uahẽ hag̃ua chupe.
• Embohovái pe ñeñandúpe. “Reñeporandu pe jehechaukarã rehe. Oĩ ko ka’aru, ha che agueraháta ñandéve. Ndaipóri mba’eve rejapo va’erã.”
• Eipuru peteĩ ñe’ẽ mborayhu ha peteĩ jepoko mbegue, ohayhu ramo jepoko. Alzheimer’s Association omombe’u eñepytu’u hag̃ua ha ani eipuru ñe’ẽmbyry térã ñombohovái.
• Eme’ẽ pe mbohovái ohekáva, heta jey oikotevẽháicha. Alzheimer’s Association he’i ejapojey hag̃ua ikatuháicha heta jey oporandu.

Mba’épa ani ajapo?

• “Nde rejerurema chéve upe mba’e.” Family Caregiver Alliance omombe’u ani hag̃ua ehechauka oporandu ramóva. Ndikatúi oipytyvõ chupe nemandu’a hag̃ua, ha ikatu oñandu oñemoñe’ẽramo chupe.
• Ñemyesakã ipuku. Hetave ñe’ẽ ome’ẽ hetave mba’e oñemboyke hag̃ua.
• Ñepytu’umbu guasu, tesa ñemomýi térã ñe’ẽ hatã. National Institute on Aging omombe’u eguereko hag̃ua py’aguapy ha ani ehechauka ndepochy. Upe hasy; ehecha pe vore ñepytu’u rehegua ko’ápe yvýpe.

Tembiporu simple ombohovaíva nderehe

Pe tapicha omoñe’ẽkuaa gueteri jave, peteĩ mbohovái ojehaíva ohechahápe ikatu oipytyvõve peteĩ mbohovái oñe’ẽvagui.

Ko’ã temimo’ã ou Alzheimer’s Association ha Alzheimer’s Los Angeles guive. Ehechauka pe kuatiajehaipyre mbeguekatu (“Jahechamína pe pizarrape oñondive”) ani eréijey “Ahaíma ndéve guarã”.

Emombe’u chupe umi mba’e ojehútava hi’aguĩ mboyve

Emombe’u jave peteĩ jehechaukarã térã jeho heta ára mboyve, ikatu oñemoambue heta aravo porandu jepy’apypýpe. Family Caregiver Alliance ha Alzheimer’s Los Angeles mokõivéva omombe’u oñe’ẽ hag̃ua umi tembiaporã rehe, avei umi omojepy’apýva, techapyrã jehechaukarã pohanohára ndive térã ñjahuka, jeýnte hi’aguĩ mboyve. Upéi emombe’u mba’épa ojehútava upéi, peteĩ peteĩme.

Tembiapo ikatúva omombue pe jesareko

Rembohovái ha rehechakuaa rire pe ñeñandu, peteĩ tembiapo py’aguapy ha vy’apópe guarã ikatu oipytyvõ, avei pe kane’õ rupi oñepyrũramo umi porandu. Opaite kuatia ko’ápe yvate omombe’u egueraha hag̃ua jesareko peteĩ mba’e pe tapicha ohayhúvape.

1. Peteĩ ñembosarái mbyky ha ndahasýiva oñondive. Picture pairs ohechauka opaite ta’anga, upévare ndaipóri tekotevẽ nemandu’a hag̃ua.
2. Peteĩ tembiapo ojekuaámava. Emboypy ao de toalla, emohenda ao peteĩ hendápe térã emohenda mesa. Sort together ha’e peteĩchagua tembiapo pantallápe.
3. Eñe’ẽ peteĩ mba’e ohayhúva rehe. Conversation cards ome’ẽ porandu ijurujáva, ndorekóiva mbohovái hekopete.
4. Purahéi, jeguata térã peteĩ tembi’u michĩ. National Institute on Aging omombe’u ko’ã mba’e peteĩ tape simple egueraha hag̃ua jesareko.
5. Peteĩ ñepytu’u kirirĩháme. Eguapy oñondive, ehecha okápe gotyo, térã eha’ã peteĩ aravo calm breathing oñondive.

Ojevy jeyramo upe porandúpe, embohovái jey, mborayhúpe. Upéva iporã.

Eheka umi jepokuaa jepi oikóva

Alzheimer’s Association omombe’u ehecha hag̃ua umi porandu oúpa peteĩ aravo árape, peteĩ tapicha ndive térã peteĩ tendápe. Osẽmemeramo tapicha ou mboyve térã ka’aru paha gotyo, ikatu rembyaty mboyve: peteĩ kuatiajehaipyre pe jeike rehegua, peteĩ tembiapo ojekuaámava oĩmbáma, peteĩ koty kirirĩve. Ore guía tembiapo py’aguapy ka’aru pahápe ikatu oipytyvõ hasyve ramo pyharekue.

Eñangareko ndejehe

Embohovái jey hag̃ua peteĩchagua porandu mokõipa jey omokane’õ. Reñandu ramo nde py’aguapy opa hína ha pe tapicha oĩ tekorosãme, eho ambue kotýpe sapy’ami ha eñepytu’u, Alzheimer’s Los Angeles omombe’uháicha. National Institute on Aging omokyre’ỹ umi oñangarekóvape ojerure hag̃ua pytyvõ ha ojehecha hag̃ua ñepytu’u aravo (respite care). Hetave temimo’ã oĩ ore guía oñangarekoha ijeheguáva ryepýpe.

Araka’épa ehenói va’erã pohanohárape?

Ehenói pya’e pohanohárape oñemoambue pya’e térã oñembyaiete jave umi porandu, pe javy térã pe jeiko heta aravo térã ára pukukue aja. National Institute on Aging he’i pe jeiko oñemoambuéva pya’e térã oñemoambuéva pya’eterei, avei peteĩ mba’asy vai térã pohã ñemoambue rire, ojehechaukava’erãha pohanohárape pya’e. Dementia Australia omyesakã mba’asy vai, pohã, y’uhéĩ, hasy térã tye ñyñýi ikatuha omoheñói delirium, peteĩ javy pya’e ha tuicha oikotevẽva pohanopyre pya’e. Ehenói 911 oĩramo máva vai危险 (peligro)me.