Mbohovái mbykymi
Porandu ndahasýi demencia reheve oikovévape g̃uarã oiko porã oñeñandu jave ñomongeta ramo, ndaha'éi aranduchauka. Eporandu mba'e ojeikuaáva yma guare rehe, purahéi, ñe'ẽnga, arete ha tekove ára ha ára rehegua, ha eme'ẽ meme mokõi térã mbohapy poravopyre. Eme'ẽ mbohovái py'aguapýpe, aníke eñemoĩ peteĩ tapicháre, eheja pe jeipapa, ha eipuru peteĩteĩ mbohovái oñepyrũ hag̃ua peteĩ tembiasakue. Porandu “kóva térã péva”, mbohovái vai'ỹre, oiko porãve tenondeve gotyo.
- Eporandu mba'e ojeikuaáva are guare rehe: purahéi, ñe'ẽnga, arete, tembi'u ha tekove ára ha ára yma guare.
- Eme'ẽ mokõi térã mbohapy poravopyre ikatu hag̃uáicha ojehechakuaa pe mbohovái, oñemandu'ỹre.
- Ere py'aguapýpe pe mbohovái ha eku'e. Oimeraẽ ñeimo'ã omoñepyrũva peteĩ tembiasakue ha'e peteĩ ñeimo'ã porã.
- Ani jeipapa, ani aty oñorairõ, ani ehenói peteĩ tapicha año. Eheja umi mbohovái tou opaite atyguágui.
- Ijetu'u vove ojeporavo hag̃ua mbohovái apytégui, emoambue porandu “kóva térã péva” rehe, mbohovái oĩporãva'ỹre.
Ko kuatiápe (9 vore)
- ¿Mba’éichapa ikatu oiko porã porandu demencia reheve oikóva ndive?
- Porandu purahéi ha vy’arã rehegua
- Porandu tekove ára ha ára rehegua
- Porandu arete, ñande yvy ha tenda rehegua
- Porandu tembi’u ha ñembosarái rehegua
- Ñe’ẽnga ojeikuaáva
- Porandu “kóva térã péva”, mbohovái vai’ỹre
- ¿Mba’éichapa oñemboguata peteĩ porandu aty ñangarekorendápe térã aty guasúpe?
- Araka’épa oñemoambue pe tembiporu
Umi porandu ha’e peteĩ tembiaporã ojejerurévéva aty guasúpe ñangarekorenda ha ára pukukue programápe, ha heta familia oñembosarái avei tembi’u róga mesápe. Oñemboguata jave jepiveguáicha, jeipapa ha peteĩ tapicha ombohovái reheve, ikatu ombohasa asy demencia reheve oikóva oñeñandu hag̃ua oñemoĩ hague tenonderãme. Oñemboguata jave mbeguekatu, ha’e peteĩ tape vy’a henduhápe tembiasakue. Ko’ápe oĩ 50 porandu ndahasýi mbohovái poravopyre reheve ha mba’e oñeñomongetakuaa peteĩteĩ rehe, upéi mba’éichapa oñemboguata peteĩ aty.
¿Mba’éichapa ikatu oiko porã porandu demencia reheve oikóva ndive?
Ejapo ojehechakuaa ha oñemandu’u hag̃ua mba’e yma guare rehegua, ha emoneĩ opaite mbohovái.
- Eporandu ymaite guare rehe. Alzheimer’s Association he’i pe techapyrã tenonderãgua ojehechavéva Alzheimer’s-pe ha’e hasy oñemandu’u hag̃ua marandu pyahu ojeikuaáva. Purahéi, ñe’ẽnga ha tekove ára ha ára heta ary rasýgui ikatu ndahasýive.
- Eme’ẽ meme poravopyre. Ojeporavo pe mbohovái oĩporãva mokõi térã mbohapy apytégui ndahasyivéva ojejuhu hag̃ua mba’eve’ỹgui.
- Emoñe’ẽ porandu hatã ha ehechauka tuicháva. Peteĩ kuatia morotĩ térã peteĩ tembipuru’i ojejoko yvate ikatu oipytyvõ umi nahenduporãivévape.
- Eme’ẽ pe mbohovái sãso. Avave ndoikuaáiramo, ere py’aguapýpe ha eku’e. Aníke “Eju, nde reikuaa kóva”.
- Ani jeipapa. Ndaha’éi tapicha peteĩteĩme ha ndaha’éi mesa peteĩteĩme. Oipotáramo peteĩ papapy, eguereko peteĩ papapy aty guasu rehegua.
- Aníke ehenói peteĩ tapicha. Eheja umi mbohovái tou oimeraẽvagui. Mokõi tapicha año oñondive, pembohovái oñondive: “Che aimo’ã ha’e piano. ¿Nde mba’épa ere?”.
- Eipuru pe ñomongeta. Pe mbohovái ha’e ñepyrũ, ndaha’éi paha. Tembiasakue ha’e pe hu’uete.
- Eguereko mbykýpe. Pa porandu, tembiasakue pa’ũme, hetaiterei.
National Institute on Aging omombe’u pe tembiapoukapy mbykýpe: emaña ñeko’õi rehe ha ehecha pe tapicha oñeñandu porã hag̃ua. Alzheimer’s Foundation of America omombe’u umi porandu tembiaporã peteĩha etapa-pe g̃uarã apytépe. Mbyte etapa-pe, eguereko mokõi poravopyre año ha eipuru umi ñomongeta. Upéi rire, emoambue porandu “kóva térã péva” rehe ko’águi tenonderãme.
Porandu purahéi ha vy’arã rehegua
Pe mbohovái oĩ hũvaitépe. Emohenda ko’ã porandu pe tapicha rehe: peteĩ okakuaáva Motown ndive oikotevẽ purahéihára ambuéva peteĩ okakuaáva aty guasu purahéiva ndive.
| Porandu | Poravopyre | Ñomongeta |
|---|---|---|
| ¿Mávapa oñehenói Rock and Roll Ruvicha? | Elvis Presley, Frank Sinatra, Bing Crosby | ¿Rehecha raka’e Elvis tevépe? |
| ¿Mba’e purahéihárapa oñehenói Ol’ Blue Eyes? | Dean Martin, Frank Sinatra, Perry Como | ¿Mba’e Sinatra purahéipa nde rehayhuvéva? |
| Bing Crosby oke va’ekue peteĩ Navidad morotĩ… rehe | Navidad, menda, óga | Pejapurahéi peteĩ joaju oñondive |
| Louis Armstrong opurahéi va’ekue “What a Wonderful…” | Ára, Yvy, Tekove | ¿Mba’épa ojapo ko yvy iporãitereíva ndéve g̃uarã? |
| ¿Mba’e ta’ãngamýipépe Judy Garland opurahéi “Over the Rainbow”? | The Wizard of Oz, Gone with the Wind, Singin’ in the Rain | ¿Moõpa rehecha nde ta’ãngamýi rehayhuvéva? |
| ¿Mávapa ha’e Lucy “I Love Lucy”-pe? | Lucille Ball, Doris Day, Betty White | ¿Mba’e tembiapo rehechapa pe familia ohecha oñondive? |
| ¿Mba’e vaqueropa oguata va’ekue peteĩ kavaju hérava Trigger ári? | Roy Rogers, Gene Autry, John Wayne | ¿Reñembosarái va’ekue vaquero ramo mitãme? |
| ¿Mávapa omotenonde va’ekue “The Tonight Show” 30 ary pukukue? | Ed Sullivan, Johnny Carson, Bob Hope | ¿Repytu’u pyhareve rehecha hag̃ua téve? |
| ¿Mba’e tembipuru purahéipápa oreko 88 tecla? | Mbaraka, piano, putuũ | ¿Oĩpa nde familiágui ombopu va’ekue? |
| ¿Mba’e jerokýpa oñepapa peteĩ-mokõi-mbohapy, peteĩ-mokõi-mbohapy? | Vals, twist, tango | ¿Moõpa peho va’ekue pejeroky hag̃ua? |
Purahéi rehegua hetave hag̃ua, ehecha tembiaporã purahéi rehegua demencia reheve oikovévape g̃uarã.
Porandu tekove ára ha ára rehegua
| Porandu | Poravopyre | Ñomongeta |
|---|---|---|
| Mba’yru ro’ysã mboyve, heta óga oñongatu va’ekue tembi’u ro’ysãme peteĩ… | Hy’ỹi ryru, tatapỹi, óga yvategua | ¿Mávapa ogueru va’ekue hy’ỹi? |
| ¿Mávapa ogueru va’ekue kamby okẽme hyakuã itatĩme? | Kuatiaha, kamby gueruhára, kuatia’i gueruhára | ¿Mba’e ambuépa ogueru va’ekue ógape? |
| ¿Mba’éichapa eñembohéra va’ekue pumbyry ojereóvape? | Embopu votõ, ejere peteĩ rueda, eñe’ẽ chupe | Emombe’u chéve pe pumbyry oĩva’ekue nde rógape rehegua |
| ¿Mba’e atyguasúpa ojapo va’ekue mba’yrumýi Model T? | Ford, Chevrolet, Buick | Emombe’u chéve peteĩ mba’yrumýi rehayhuva’ekue rehegua |
| ¿Moõpa rejuhukuaa va’ekue peteĩ “soda jerk”? | Peteĩ soda ñemuha, panadería, virurenda | ¿Mba’épa rejerure va’ekue pe mesápe? |
| ¿Mba’e ñembosaráipápa ha’e peteĩ itakua resorte ikatúva oguata yvy gotyo? | Yo-yo, Slinky, hula hoop | ¿Mba’e ñembosaráipápa rehayhu va’ekue? |
| “Drive-in” ha’e peteĩ tenda ojehecha hag̃ua… | Ta’ãngamýi ne mba’yrumýigui, ñembosarái, desfile | ¿Mávandi reheho va’ekue? |
| ¿Máva ra’ãngapa oĩ peteĩ dóla kuatiápe? | Lincoln, George Washington, Jefferson | ¿Mba’épa ikatu ojogua peteĩ dóla upe ára rupi? |
| ¿Máva ra’ãngapa oĩ peteĩ centávope? | Abraham Lincoln, Washington, Franklin | ¿Reñongatu va’ekue centávo peteĩ hyakuãme upe ára rupi? |
| ¿Mba’e sa’ýpa jepi mbo’ehao mba’yrumýi? | Pytã, sa’yju, hovy | ¿Mba’éichapa reho va’ekue mbo’ehaópe? |
Porandu arete, ñande yvy ha tenda rehegua
| Porandu | Poravopyre | Ñomongeta |
|---|---|---|
| ¿Mba’e aretépa oĩ jasypa irundyha arapoteĩ Noviembre-pe? | Labor Day, Thanksgiving, Memorial Day | ¿Mba’épa oĩ meme va’ekue ne mesa ári? |
| ¿Mba’e aretépe g̃uarãpa ojapo jack-o’-lantern? | Halloween, Pascua, Navidad | Emombe’u chéve Halloween rehegua reñakãrapu’áva tenda rupi |
| 4 jasypoteĩ ohechaukáta Declaración de… | Derecho, Sacha, Isãsó | ¿Moõpa rehecha va’ekue tataindy? |
| ¿Mba’e jasýpepa oĩ Sy Ára? | Jasyrundy, Jasypo, Jasypoteĩ | ¿Mba’éichapa nde rogata omomorã va’ekue? |
| ¿Mboy mbyjapa oĩ poyvi Estados Unidos-pegua rehe? | 48, 50, 52 | Pe poyvi oreko 48 mbyja 1959 peve. Mokõivéva ha’e mandu’a porã |
| ¿Mba’e para reheguápa oĩ Kuarahy Ñesẽ ykére? | Pacífico, Atlántico, Ártico | ¿Reho va’ekue peteĩ jey y rembe’ýpe? |
| ¿Mba’e távape oĩ pe Kuñakarai Isãsógui? | Boston, Nueva York, Filadelfia | ¿Rehómapa Nueva York-pe? |
| ¿Mba’épa ojapo eiru? | Kamby, eirete, ao ysaja | ¿Eirete pan ári térã ka’ápe? |
| Peteĩ vaka ra’y oñehenói… | Kavaju ra’y, vaka ra’y, kavara ra’y | ¿Reiko va’ekue peteĩ jey peteĩ kokue jerére? |
| ¿Mba’e yvoty yvate sa’yjúpa ojeikuaa ojere hag̃ua kuarahy rehe? | Poty, girasol, tulipán | ¿Mba’épa okakuaa va’ekue nde yvotýpe? |
| ¿Mboy árapa oĩ peteĩ ary oñembohetavévape? | 365, 366, 360 | Emombe’u chéve peteĩ aramboty nemandu’áva rehegua |
| ¿Mba’e ára rokýipa ou ro’y rire? | Araro’y, arapoty, arahaku | ¿Mba’e ára rokýpa nde rehayhuvéva? |
Porandu tembi’u ha ñembosarái rehegua
| Porandu | Poravopyre | Ñomongeta |
|---|---|---|
| Pasas de uva ha’e uva… | Ciruela, uva, guinda | ¿Remoĩ va’ekue pasas tembi’u ryepýpe? |
| Ciruela pasa ha’e ciruela… | Ciruela, higo, guyva | ¿Mávapa nde familiágui ohayhu va’ekue ciruela pasa? |
| Mantequilla de maní ha… | Mermelada, kesu, so’o | ¿Oñemboja’o térã sỹi? |
| Guacamole ojapo jepi… | Arveja, aguacate, pepino | ¿Mba’e mba’e ñemoñáipa osẽ va’ekue atyhápe? |
| ¿Mba’e pastelpa ojehayhu Thanksgiving-pe? | Andaí, limón, guinda | ¿Mba’e pastelpa rejapo va’ekue? |
| ¿Mboy ñembosaráihárapa oĩ peteĩ baseball atyguasu ñu rehe? | 7, 9, 11 | ¿Mba’e atýpape repytyvõ va’ekue? |
| ¿Mboy strike-pa oikotevẽ ojeipe’a hag̃ua baseball-pe? | Mokõi, mbohapy, irundy | ¿Reñembosarái va’ekue peteĩ jey? |
| ¿Mba’e ñembosaráipépe Babe Ruth ojeikuaa va’ekue? | Ñorairõ puño rehegua, baseball, golf | ¿Reho va’ekue ñembosarái jehechápe? |
| ¿Mboy kuárapa oĩ peteĩ golf ñembosarái renda jepivépe? | 9, 18, 24 | ¿Reñembosarái va’ekue golf, térã mini golf? |
| ¿Mba’e ñembosaráipépe ojehupyty peteĩ touchdown? | Fútbol americano, hockey, baloncesto | ¿Mávapa ohecha va’ekue fútbol americano nde rógape? |
Ñe’ẽnga ojeikuaáva
Ñe’ẽnga ñembotuicha oipuru ñe’ẽ ojeikuaáva yma guare ha sapy’ánte ndahasýi. Ore Ñe’ẽnga ñembotuicha ñembosaráipe oĩ hetave, peteĩ jepoko reheve ohechauka hag̃ua oimeraẽ paha.
| Ñe’ẽnga | Poravopyre | Ñomongeta |
|---|---|---|
| Peteĩ yva peteĩ árape omomombyry pe… | Pohanohára, ama, mbarakaja | ¿Mávapa he’i va’ekue kóva ndéve? |
| Guyra opu’ãva korõíme ojagarra pe… | Mba’yrumýi, sevo’i, tren | ¿Nde korõigua? |
| Aníke epapa ne ryguasu omoñembota mboyve… | Hẽi, oke, opurahéi | ¿Oñongatu va’ekue ryguasu nde rogata? |
| Peteĩ viru’i oñeñongatúva ha’e peteĩ viru’i… | Ojehupytýva, okañýva, ojeipurúva | ¿Mávapa ha’e va’ekue ñongatuhára nde familíape? |
| Óga ha’e pe tenda oĩhápe pe… | Yvoty, korasõ, tembi’u renda | ¿Mba’épa ojapo peteĩ tenda oñeñandu hag̃ua ógaramo? |
| Iporãve peteĩ jehasa areve… | Kuarahyẽ, araka’eve, ñerõ | ¿Mávapa ohasa are meme va’ekue? |
| Opaite arai oguereko peteĩ… | Henda sakã, kuimbe, viru’i | Emombe’u chéve peteĩ mba’e porã ojehu sapy’a rehegua |
Porandu “kóva térã péva”, mbohovái vai’ỹre
Ko’ã porandu oiko porã opaite etapápe, pe tenondeveguápe avei, ndorekóigui mba’e ojejavykuaa. Eporandu, ehendu, ha emombe’u avei ne mbohovái.
- ¿Kafé térã ka’a?
- ¿Y rembe’y térã yvyty?
- ¿Jagua térã mbarakaja?
- ¿Arahaku térã ro’y?
- ¿Pastel térã torta?
- ¿Jeroky térã jehecha?
- ¿Kuarahy ñesẽ térã kuarahy reike?
- ¿Korapy tenondegua térã korapy huguaitĩgua?
- ¿Radio térã disco?
- ¿Tortilla térã ryguasu rupi’a?
- ¿Poty térã margarita?
- ¿Tren rupi jeho térã tape rupi jeho?
Ñomongetarã ta’anga reheve hag̃ua, eipuru ore Ñomongeta kuatia’i ikatúva oñembokuatia.
¿Mba’éichapa oñemboguata peteĩ porandu aty ñangarekorendápe térã aty guasúpe?
- Emoĩ tapichakuéra ikatu hag̃uáicha ohecha ha ohendu. Tyapuha oĩ porã, tesa’ỹijoaju oĩ porã, téve oñembogue.
- Emoñepyrũ ñomongeta ramo. “Areko heta porandu yma ára rehegua, ha aimo’ã peikuaa chégui hetave.”
- Emoñe’ẽ peteĩteĩ porandu mokõi jey ha ehechauka poravopyre tuicháva.
- Emoneĩ mbohovái tou oimeraẽ tenda aty guasúgui. Ejapo jey mbohovái porã ikatu hag̃uáicha opaite ohendu.
- Ere pe mbohovái opavavépe g̃uarã, upéi eporandu ñomongeta rehegua aty guasúpe.
- Ehapykueho pe vy’a. Peteĩ porandu omoñepyrũramo pa aravo’i tembiasakue, eheja toiko.
- Emohu’ã peteĩ purahéi térã peteĩ porandu “kóva térã péva” reheve, ikatu hag̃uáicha opaite opa peteĩ mba’e ndahasýiva reheve.
Aty ambuéva hag̃ua, picture bingo ha purahéi oñondive, ehecha tembiaporã aty guasu rehegua ñangarekorendápe g̃uarã.
Araka’épa oñemoambue pe tembiporu
Oĩramo oñeñandu jepy’apy, okirirĩ térã he’i “Ndaikuaái” peteĩ jeygui hetave, ejapo ndahasýive: eguereko mokõi poravopyre año, pembohovái oñondive, térã emoambue porandu “kóva térã péva” rehe. Pe aty oipotavéramo oñeñomongeta peteĩ porandu rehe ka’aru pukukue, upéva ha’e peteĩ mba’e porã. Pe hu’u ndaha’éikuri araka’eve mbohovái oĩporãva. Ha’ekuri ára oñehasa porã hag̃uáicha aty porãme.
Porandu jepiguáva
¿Iporãpa umi porandu demencia reheve oikovévape g̃uarã?
Ikatu, oñemboguata mbeguekatu ramo. Alzheimer's Foundation of America omombe'u umi porandu tembiaporã peteĩha etapa-pe g̃uarã apytépe. Eguereko porandu mba'e ojeikuaáva are guare rehe, eme'ẽ poravopyre, aníke emoĩ peteĩ tapicha año tenonderãme, ha ehecha umi mbohovái ñomongetarã ramo, ndaha'éi aranduchaukaramo.
¿Mba'e témapa oiko porãve porandu demencia reheve oikovévape g̃uarã?
Mba'e ojeikuaáva ymaite guare oiko porãve jepi: purahéi ha purahéihára ojekuaáva pe tapicha mitã rerekue, ñe'ẽnga ojeikuaáva, arete, tembi'u, ñembosarái ha tekove ára ha ára, kamby jegueraha térã pumbyry ojereóva. Emboyke marandu pyahu ha oimeraẽ mba'e oikotevẽva oñemandu'u hag̃ua mba'e oiko va'ekue ko aty aja.
¿Mba'éichapa amboguata porandu aty guasu peteĩ ñangarekohápe ani hag̃ua avave oñetĩ?
Emoñe'ẽ peteĩteĩ porandu opaite aty-pe, ehechauka térã ere umi poravopyre, ha emoneĩ oimeraẽva ombohovái. Aníke ehenói tapicha peteĩteĩme térã eguereko jeipapa. Ere pe mbohovái pytu'u reheve oimeraẽva oñeimo'ãva'ekue, ha eporandu upéi, “¿Mávapa ko'ápe oho va'ekue ta'ãngamýi ojehecháva mba'yrumýigui?”, emoambue hag̃ua tembiasakue-pe.
¿Mba'épa ikatu ajapo porandu rendaguépe etapa tenondeveguápe?
Emoambue porandu mbohovái vai'ỹvape, “¿Kafé térã ka'a?” térã “¿Y rembe'y térã yvyty?”, ha emoĩmba ñe'ẽnga térã purahéi ojeikuaáva oñembotuicha hag̃ua oñondive. Ojehecha jave ta'anga ha oñemombe'u oñondive avei oiko porã.
Mba'ekuaa rape
Romoĩ enlace umi aty ha tembikuaareka ko kuatia oiporúva rehe. Peteĩteĩ oñehesa'ỹijo ko kuatia oñembopyahu jave.
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- What is Alzheimer's Disease? · Alzheimer's Association