Dementia jaqi mayampi mayampi jawsañ: kunas sañ

“¿Doctor kuna pachas?” Tunka minuto qhipa: “¿Doctor kuna pachas?” Dementia ch’amani jaqi uñjañ utjki ukax mayampi mayampi jawsañ, uk ch’amäñ tuqi jan sapa ch’amaniw. Akax wali sapa utjaraki, janiw jupa kuti luratäkiti, ukat jaqi jupanakampi uñjasiñ ch’iwi arunakas utjarakiwa, ukax sum sarnaqañ yanapt’i.

¿Kunatsa dementia ch’amani jaqix mayampi mayampi jawsaski?

Ukax sapa amtaw. Dementia qharürïaki amtañ ch’amar ch’amañchi, ukat jupax janiw jawsta sañ amtkiti, jan ukax jawsäwi ch’iwi sañ jan amtkiti. Alzheimer’s Foundation of America uñt’ayi, mayampi mayampi jawsañax wali sapa ukat suyasiñ utjki sasa.

Jawsäwix mä llakiwa sapa utji. Alzheimer’s Association uñt’ayi, mayampi mayampi jawsäwix mä llakiñ, yanapt’aña mayiñ, jan jan ist’asiña llakisiña uñt’ayañ atiwa, ukat jaqix sum amuyt’añ, uñjasiñ thakhi thaqhañ sapa. “¿Kunapachas sarañ?” sañax, “Sarañ tuqi llakisiwa” sañ sapa. Ch’amp’a, llakisiña, jach’a sañ, thakhi sarnaqañ ch’amañchañ ukanakas jawsäwi mayt’ayi, ukat mayninakan jawsäwix jan jak’ar jiwasa ukhamaraki (Family Caregiver Alliance).

¿Kunas sañ?

Ch’iwiyañ arunakampi ukat sallq’a, mä kuti jaqi sapa uñjasiñ.

• Ch’iwi aru sallqa ukat mayni sañ. “Doctor patak paqallq pacha. Nayax jumampi utjapxäma.” Mayni ch’iwi aru ist’añ sum.
• Llakisiña amuyaña. “Doctor tuqi jawsta. Jichhuruw, nayax apaqapxäma. Janiw kunas lurañkiti.”
• Suma arunakampi ukat uñjasiñ sut’a, jupa munaski ukhaxa. Alzheimer’s Association sañ, ch’iwi jan ch’amañchañ, jan yuqañ, jan ist’añ.
• Jupax munañ aru jaytañ, kuntix mayiri ukhama. Alzheimer’s Association sañ, kuntix mayiri ukhama jaytañamawa.

¿Kunas jan lurañamawa?

• “Jumax maya kuti jawsta.” Family Caregiver Alliance sañ janiw uñt’ayañ munkiti kuna jawsta sañ. Jupax janiw amtañ yanapt’kiti, ukat khuchhaña pä lurat ist’asiwa.
• Jach’a arunaka. Walja arunakax jan amtañ walja utji.
• Jiw jiwasa, jan suma arunaka. National Institute on Aging sañ, ch’amp’a jan llakisiñ ukat jan khuchhaña. Akax wali ch’amaniwa; uñjañ tuqi sapa sarnaqañ.

Yanapt’ir uñjasiñanakax jawsäwi jaytañ

Jupax uñjañ atiñ ukat qillqata arunakax, ch’iwiyañ arunakat sum yanapt’i.

Akax Alzheimer’s Association ukat Alzheimer’s Los Angeles uñt’ayatawa. Qillqata sum uñjañ sañ sallq’a (“Pizarra uñjasipxañani”) sañ, janiw “Nayax qillqta” sañ sapa.

Llakisiña pacha tuqi sarnaqañ

Doctor jan sarañ uru mayni ukax walja uru mayampi jawsäwinak utji. Family Caregiver Alliance ukat Alzheimer’s Los Angeles sañ, llakisiña lurañanakax, akham sañapachi doctor uñjasiña jan bañu uñjañ, sapa pachaw parlañ. Ukat kuntix jutiri ukax mä mä lurañanakampi sarnaqañ.

Ch’iwiyañ lurañanakax jawsäwi jaytañ

Jawsäwinak ch’iwiyañ, ukat llakisiña amuyatax, kusisiñ lurañ yanapt’i, jach’a sañ aski jawsäwi jiwasa. Sapa yatiñ jaqinakax sañ, munañ lurañ tuqi.

1. Sallq’a, sum lurañ. Picture pairs uñjasiñ uñtayiwa, jan amtañ munañ.
2. Yatiñ lurañ. Ch’uqi aptaña, calcetines ch’allaña jan mesa uñtaña. Sort together uñjasiñ lurañ uñtayiwa.
3. Munañ tuqi parlaña. Conversation cards jan jak’ar arunakaniw.
4. Qhathu, sarañ jan ch’uqi. National Institute on Aging sañ, ukanakax sallq’a ch’iwiyañ thakhinakaw.
5. Jan jach’a sayt’añ. Chika sayt’añ, qhuqhi uñjañ, jan calm breathing sañ sapa.

Jupax maya kuti jawsi ukax, sum ch’iwiyañamawa. Ukax walikiw.

Uruw uñjasiña

Alzheimer’s Association sañ, jawsäwinakax uru pacha, jaqi tuqi jan ukax thaki tuqi uñjasiñ utjaspas uñjañamawa. Jupanakax sapa jutañ uñjañ sañ, sarnaqañ lurañamawa: uñjasiñ qillqata, yatiña lurañ, jan ch’uqi pacha. Tarde qhipa wali ch’amañchañ utji ukax, calm late-afternoon activities uñjañ yanapt’i.

Kikim uñjasiñ

Mayampi mayampi jawsañ, uka mismo jawsäwi qhipa kutinakax wali ch’amañchañ. Llakisiña sapa ukax, jaqi sapa kuntix jaqi ch’iwi ch’amañchi, mä thaki ch’uqi sayt’añ, jan sarañ, uka Alzheimer’s Los Angeles uñt’ayi. National Institute on Aging sañ, yanapt’añ mayiñ ukat yanapt’ir jaqi sapa. Yatiñ lurañanakax caregiver self-care guide uñjañamawa.

¿Kunapachatsa doctor yuqañ?

Kunapachatix jawsäwi, ch’amani jan ch’iwi, jaqi lurañ jan uru jan sumäki ukax, doctor yuqañamawa sapa. National Institute on Aging sañ, jan suma usuchäwi, infeccion ukat machaq ch’amanchañ uru, doctor uñjañamawa. Dementia Australia uñt’ayi, infeccion, machaq ch’amanchañ, usu jan ch’amapa, llakisiña jan jan ist’asiña, ukanakax delirium sañ jan suma usuchäwi utjañ sañ. Sapa jan walt’äwi utjkchixa, emergencia yupana ukat jach’a yanapt’ir jaqinak uñjañamawa.