Yn answoor giare
Ta cooinaghtyn er coontey jeh goaill soylley jeh’n traa t’er ngoll shaghey ry-cheilley, lesh jallooyn, reddyn, kiaull as skeealyn. Jean kishtey cooinaghtyn, trog lioar skeeal bea aashagh, ny jeeagh er jallooyn ry-cheilley. Ny jean quiz erbee: lhig shaghey “Vel cooinaght ayd?” as “Quoi t’ayn shoh?” as jean ymmyd jeh cuirraghyn foshlit myr “Insh dou mychione shoh.” Ta coloayrtys çheh ny smoo scanshoil na fakin dagh nhee dy kiart.
- She coloayrtys t’ayn, cha nee prawal. Cha nel eh scanshoil dy ve kiart; ta goaill soylley scanshoil.
- Caghlaa ‘Vel cooinaght ayd...?’ as ‘Quoi t’ayn shoh?’ gys focklyn as cuirraghyn myr ‘Insh dou mychione yn laa shoh.’
- Ta kishtey cooinaghtyn lesh reddyn veih bea yn persoon cur red ennagh da ny laueyn as da’n coloayrtys.
- Ta lioar skeeal bea cooney lesh lught-thie, keayrtee as lught-kiarail dy hoiggal yn persoon, cha nee ynrican y diagnoos.
- My ta cooinaght cur trimshey er, cur gerjagh hoshiaght as gow er dty hoshiaght dy meen.
Er y duillag shoh (7 rheynn)
Ta cooinaghtyn goaill toshiaght er goaill soylley jeh’n traa t’er ngoll shaghey ry-cheilley. Son ymmodee sleih ta cummal lesh dementia, foddee cooinaghtyn veih bleeantyn er dy henney tannaghtyn ny s’glarey na ny haghyr moghrey jiu. Foddee jallooyn, reddyn ennoil, kiaull as skeealyn fosley ny cooinaghtyn shen as cur red çheh diu dy rheynn. Yn un rool: she coloayrtys t’ayn, cha nee quiz rieau.
Cre ta cooinaghtyn, as cre’n aght t’eh anchasley rish quiz?
She rheynn cooinaghtyn t’ayn trooid jallooyn, reddyn, kiaull ny feeshan, ec astyr yn persoon hene. Ta’n NHS cur coontey jeh myr rheynn eashyn as skeealyn t’er ngoll shaghey lesh cooney jallooyn, reddyn, feeshanyn ny kiaull, ayns lioar ny er taablet. Ta quiz anchasley: t’eh shirrey er y persoon cur ansoor kiart, as foddee shen cur nearey ayns ynnyd jeh soylley.
Ta’n National Institute on Aging cur stiagh briaght my vel cooinaght ec persoon er red ennagh ny er peiagh ennagh mastey ny reddyn dy haghney. Ta’n Family Caregiver Alliance coyrlaghey dy haghney feyshtyn ta croghey er cooinaghtyn giare as dy loayrt mychione yn traa foddey er dy henney ayns ynnyd jeh.
| Ayns ynnyd jeh | Jean eh shoh |
|---|---|
| “Vel cooinaght ayd er shoh?” | “Ta shoh jeeaghyn myr laa maynrey. Insh dou mychione.” |
| “Quoi t’ayn shoh?” | “Shoh Aunt Rose er y traie. Jeeagh er yn edd shen.” |
| “Cre’n vlein v’ayn?” | “Ta shoh jeeaghyn myr y thie shenn. Cre v’eh myr cummal ayns shen?” |
| “Cha nee, cha nee Bill t’ayn, she Frank t’ayn.” | “T’eh jeeaghyn dy row eh lane dy aitt.” |
| “D’insh oo shen dou hannah.” | “S’mie lhiam y skeeal shen.” |
Kys t’ou loayrt mychione jallooyn fegooish quiz?
Toshiaght lesh ny t’ou fakin, as eisht faag reamys da’n persoon dy chur red ennagh stiagh my by vie lhieu.
- Soie lhiattee ry lhiattee. Cum yn albym eddyr iu myr shen dy vel shiu jeeaghyn ry-cheilley, cha nee prawal harrish boayrd.
- Reih kuse dy jallooyn. Ta queig jallooyn mie ny share na lane kishtey. Ta prentyn mooarey, glen gobbraghey share.
- Enmys sleih oo hene. “Shoh uss as Dad er laa yn phoosey eu” t’eh goaill ersooyl y tranlaase.
- Abbyr red ennagh mychione myn-chooishyn. Eaddagh, gleashtanyn, bee, emshir, eddinyn. “Cre’n gleashtan. T’eh jeeaghyn cha sollyssagh.”
- Cur cuirrey, cha nee geam. “Insh dou mychione…” ny “Cre t’ou fakin?” Ta shassoo tost mie dy liooar.
- Eiyr orroo. My t’ad loayrt mychione red ennagh elley, gow maroo.
- Scuirr choud’s t’eh taitnyssagh. Doon yn albym roish my vees ad skee.
Son cuirraghyn jalloo aarloo, jean eab er conversation cards. Dy hyndaa ny jallooyn lught-thie ayd hene gys cloie co-chochiangle aashagh, jean eab er photo pairs; ta ny jallooyn t’ou reih tannaghtyn ayns dty yeeagheyder.
Kys t’ou jannoo kishtey cooinaghtyn?
She coyr dy reddyn veih bea yn persoon t’ayn dy ghoaill ayns laue as dy loayrt mychione.
- Reih kishtey lajer ta aashagh dy oscail, myr sampleyr kishtey braag, kishtey edd ny kishtey beg fuygh.
- Reih cooish ny mestey. Obbyr, giennaght, boayl, eash, ny beggan dy chooilley red.
- Cruinnaghey reddyn sauçhey. Ta queig gys jeih reddyn dy liooar dy thoshiaght.
- Jean ymmyd jeh coipyn jeh reddyn deyr. Jean coipyn jeh jallooyn as docamadyn asliee as freill ny firrinagh sauçhey.
- Gow magh un nhee ec y traa. Cur eh daue, abbyr red ennagh my-e-chione, as fakin raad ta’n coloayrtys goll.
Reddyn oddys oo cur stiagh:
- Obbyr: badge ennym, greie beg, peesh uniform, lioar coontey, pin altys ny lioar-chookery veih caa.
- Thie: cart resoon ayns nyn screeu hene, aanrit çhibbyr, scaairyn ny cooat smoo deyr.
- Giennaghtyn: breag-eeastee fegooish dooan, bluckan base, cruinn sniengan, poage rass.
- Buill: cartyn-post, caslyssyn-thallooin, cooinaghtyn troailt, peesh dy phabyr-naight ynnydoil.
- Lught-thie: coipyn jeh jallooyn, jalloo jeant ec paitçhey, cuirrey poosey.
Faag magh reddyn geyre, reddyn beggey oddagh ve sluggey, as red erbee oddagh cur cooinaghtyn trimshagh er, mannagh vel oo shickyr dy vel eh failt.
Kys t’ou jannoo lioar skeeal bea?
She albym aashagh t’ayn jeh jallooyn as fo-screeunyn giare mychione bea yn persoon. T’eh red mie dy yeeaghyn er ry-cheilley, as t’eh cooney lesh keayrtee as lught-kiarail dy akin yn persoon slane.
- Reih cummey. Bindeil lesh coodaghyn duillag, lioar-jallooyn prentit, ny taishbyney er taablet.
- Jean plan son kuse dy rheynnyn. Oikan, scoill, obbyr, lught-thie, buill v’ad cummal ayndoo, credjue, giennaghtyn, bee as kiaull smoo deyr lhieu.
- Cur un ny daa halloo er dagh duillag lesh fo-screeuyn giare, mooarey: “Mary, 22 bleeaney d’eash, goaill toshiaght er obbyr ec y vanc.”
- Cur stiagh reddyn s’mie lhieu as cliaghtaghyn. “T’ee goaill caa lesh bainney. S’mie lhee arraneyn Jedoonee. Cha mie lhee çhellvee feiyr.” Ta shen cooney lesh peiagh erbee ta kiarail orroo.
- Cur yn persoon stiagh wheesh as by vie lhieu, reih jallooyn, ginsh skeealyn ny jus jeeaghyn er.
- Jean eh ny smoo. Cha lhiass da ve jeant dy ve ymmydoil.
Tooilley ideaaghyn cooinaghtyn
- Cloie kiaull veih’n aegid oc as loayrt mychione yn boayl t’eh cur ad. Jeeagh er obbraghyn kiaullee.
- Jeeagh er fillymyn thie ny claaghyn çhellvee veih ny jeihaghyn s’mie lhieu.
- Jean aarlaghey bee veih’n oikan oc as lhig da ny soar millish leeideil y coloayrtys.
- Jeeagh er caslys-thalloo jeh’n valley oc as ronsaghey straidyn ennoil.
- Cum catalogyn ny earishlioaryn shenn as loayrt mychione praghyssyn, aash as gleashtanyn.
- Recortyss ny skeealyn oc er çhellvane, lesh kied, son y lught-thie.
- Rheynn ayns feyshtyn. Cum seose un jalloo ayns feysht feeshan; jeeagh er feyshtyn çhellvane as feeshan.
- Cur lhiat jalloo ny red tra t’ou çheet dy yeeaghyn orroo. T’eh cur cooish aashagh da’n cheet; jeeagh er çheet dy yeeaghyn.
Cre my ta cooinaght trimshagh?
Foddee paart dy chooinaghtyn cur trimsey, arrys ny aggle er. My ta’n persoon goll dy ve seaghnit, scuirr, cur gerjagh daue as chyndaa yn chooish ny yn obbyr dy meen. Ny jean arganey mychione ny haghyr. Ta’n Family Caregiver Alliance coyrlaghey nagh jean oo eab dy choyrlaghey persoon dy vel ad neu-chiart as dy jean oo freggyrt da ny feyshtyn t’ad soilshaghey magh, ta firrinagh. My t’ad loayrt mychione peiagh t’er ngeddyn baase myr dy beagh ad bio foast, freggyr da’n ennaghtyn: “Ta treih ort nyn yeï. Insh dou mychione.”
Cre ta’n rannsagh gra?
Hooar aavriwnys Cochrane jeh cooinaghtyn, goaill stiagh 22 prowal as 1,972 persoon, dy row ny eiyrtyssyn neu-chonsistent, beg as anchasley lurg yn ynnyd as y chummey. Cha dooar eh feanish jeh assee da sleih ta cummal lesh dementia. Ta shin coyrlaghey cooinaghtyn er-yn-oyr dy vod ad cur traa çheh as scanshoil diu ry-cheilley, cha nee myr lheeys. Son tooilley mychione coloayrtys aashagh, jeeagh er oyryn loayrt.
Feyshtyn cadjin
Cre ta cooinaghtyn er son sleih ta cummal lesh dementia?
She rheynn cooinaghtyn as eashyn t’er ngoll shaghey t’ayn, dy mennick lesh cooney jallooyn, reddyn, kiaull ny feeshanyn. Foddee eh taghyrt un er un ny ayns possan. She coloayrtys taitnyssagh as scanshoil y chooish, cha nee prawal cre foddee yn persoon cooinaghtyn.
Cre’n fa nagh lhisagh mee briaght ‘Vel cooinaght ayd?’
Foddee feyshtyn ta prawal cooinaghtyn cur er persoon gennaghtyn nearey ny imneagh tra nagh vel ansoor ry-heet. Ta’n National Institute on Aging cur stiagh briaght my vel cooinaght ec persoon er red ennagh ny er peiagh ennagh mastey ny reddyn dy haghney. Abbyr red ennagh mychione ny t’ou fakin, as lhig da’n persoon cur stiagh red erbee by vie lhieu.
Cre lhisagh mee cur ayns kishtey cooinaghtyn?
Reih reddyn sauçhey, lajer ta bentyn rish bea yn persoon: reddyn obbree, reddyn giennaghtyn, scaairyn smoo deyr, cartyn-post, cartyn resoonyn, cooinaghtyn spoyrt ny coipyn jeh jallooyn. Ny jean ymmyd jeh reddyn geyre, reddyn beggey oddagh ve sluggey, ny reddyn asliee nagh vod oo cur er ash.
Cre my ta ny fysseree oc neu-chiart?
Lhig shaghey eh. My ta dty voir gra dy vel yn jalloo jeeish jeh e shuyr tra t’eh jeh e co-inneen, ta shen mie dy liooar. Ta kiartaghey chyndaa traa çheh gys prawal. Eiyr er y skeeal t’ad ginsh as gow soylley jeh ry-cheilley.
Bun-farraneyn
Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Reminiscence therapy for dementia · Cochrane
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS