Deebii gabaabaa
Gaaffiin salphaan nama dementia wajjin jiraatuuf, yeroo haasaa fakkaatu malee qormaata hin fakkaanne, gaarii hojjeta. Wanta duraan baratan, akka sirba durii, ayyaana, nyaata fi jireenya guyyaa guyyaa, gaafadhaa, yeroo hundaa filannoo lama ykn sadi kennaa. Deebii tola kennaa, nama tokko illee adda hin baasinaa, qabxii dhiisaa, deebii tokkoon tokkoon isaa seenaa jalqabuuf fayyadamaa. Gaaffii “kana moo kana” kan deebii dogoggoraa hin qabne sadarkaa boodaatiif mijaa’aa dha.
- Wanta duraan baratan irratti gaafadhaa: sirba, ayyaana, nyaata fi jireenya guyyaa guyyaa waggoota dura.
- Filannoo lama ykn sadi kennaa, kanaaf deebiin yaadachuu osoo hin ta’in beekuudhaan argama.
- Deebii ho’aan himaa achiis darbaa. Tilmaamni seenaa jalqabu hundi tilmaama gaarii dha.
- Qabxii hin kennin, garee wal-ariifatu hin godhin, nama tokko hin waamin. Deebiin kutaa guutuu irraa haa dhufu.
- Yoo deebii filachuun ulfaate, gara gaaffii “kana moo kana” kan deebii sirrii hin qabnetti jijjiiraa.
Fuula kana irratti (kutaa 9)
- Gaaffiin nama dementia wajjin jiraatuuf akkamitti hojjeta?
- Gaaffii muuziqaa fi gammachuu
- Gaaffii jireenya guyyaa guyyaa
- Ayyaana, uumama fi iddoowwan
- Nyaata fi tapha
- Lakkoofsaa, halluu fi tartiiba
- Gaaffii “kana moo kana” deebii dogoggoraa hin qabne
- Mana kunuunsaa ykn garee keessatti sagantaa gaaffii akkamitti geggeessuu?
- Yeroo karoora jijjiiruu
Gaaffiin salphaan hojiiwwan garee mana kunuunsaa fi sagantaawwan guyyaa keessatti baay’ee gaafataman keessaa isa tokko dha, maatiiwwan baay’eenis minjaala mana nyaataa irratti ni taphatu. Akkaataa idilee, qabxii fi nama tokko deebisuu wajjin yoo geggeeffame, nama dementia wajjin jiraatu akka dhiibbaa irra jiru isaanitti dhaga’amsiisuu danda’a. Suuta jedhee yoo geggeeffame, seenaa dhaggeeffachuuf karaa ho’aa dha. Gaaffiiwwan salphaa 50 armaan gadii, filannoo deebii fi wanta tokkoon tokkoon isaaf haasa’uu wajjin, itti aansee akkamitti sagantaa geggeessuu ibsa.
Gaaffiiwwan kun Afaan Oromoo dubbattootaaf qophaa’aniiru. Nama isin kunuunsitaniif sirreessaa; gaaffii tokko tokko maatii isaanii biratti hin beekamne ta’uu danda’a, kanaaf gaaffii nama sanaaf mijaa’u filadhaa.
Gaaffiin nama dementia wajjin jiraatuuf akkamitti hojjeta?
Wanta durii beekuu fi yaadachuu irratti taasisaa, deebii hunda immoo simadhaa.
- Waa’ee yeroo fagoo gaafadhaa. Alzheimer’s Association mallattoon jalqabaa Alzheimer baay’inaan mul’atu odeeffannoo haaraa baratame yaadachuu rakkachuu dha jedha. Sirboonni, jechoonni fi jireenyi guyyaa guyyaa waggoota kurnan dura yeroo baay’ee lafa salphaa dha.
- Yeroo hundaa filannoo kennaa. Deebii sirrii lama ykn sadi keessaa filachuun duwwaa irraa dhiheessuu caalaa baay’ee salphaa dha.
- Gaaffii sagalee ol dubbisaa, guddaa agarsiisaa. Boordii adii ykn taabileetii ol qabame nama dhaga’uu xiqqaa qabu ni gargaara.
- Deebii tola kennaa. Yoo namni tokkollee hin beekne, ho’aan himaa achiis darbaa. Gonkumaa “Kottu, ati ni beekta” hin jedhinaa.
- Qabxii hin kennin. Nama tokkoon tokkoof ykn minjaalaaf hin kenninaa. Yoo namoonni lakkoofsa barbaadan, waliigala garee tokko qofa qabadhaa.
- Gonkumaa nama tokko hin waamin. Deebiin nama kamiyyuu irraa haa dhufu. Yoo nama tokko wajjin jirtan, waliin deebisaa: “Ani piano natti fakkaata. Ati maal sitti fakkaata?”
- Wanta haasa’uuf fayyadamaa. Deebiin jalqaba, xumura miti. Seenaan kaayyoo dhugaa dha.
- Gabaabsaa. Gaaffii kudhan seenaa gidduu qabu baay’ee ga’aa dha.
National Institute on Aging seera ijoo salphaatti ibsa: dhiphina eeggadhaa, namni sun milkaa’uu akka dhaga’u mirkaneessaa. Alzheimer’s Foundation of America gaaffii salphaa hojiiwwan sadarkaa jalqabaa keessaa tarreessa. Sadarkaa giddu galeessaa keessatti, filannoo lama qofa kennaa, wantoota haasa’uu irratti hirkadhaa. Boodatti, gara gaaffii “kana moo kana” armaan gaditti jijjiiraa.
Gaaffii muuziqaa fi gammachuu
Deebiin jabaan barreeffameera. Nama sanaaf sirreessaa: gaaffiin tokko tokko maatii keessatti hin beekamne ta’uu danda’a.
| Gaaffii | Filannoo | Waa’ee haasa’aa |
|---|---|---|
| Dibbee akkamitti taphatama? | Dha’uudhaan, afuufuudhaan, nyaachuudhaan | Maatii keessaa eenyutu dibbee ykn meeshaa muuziqaa taphata ture? |
| Sirba sirbuuf maal fayyadamna? | Sagalee, ija, funyaan | Sirba kam jaallattu? |
| Muuziqaa dhaggeeffachuuf maal fayyadamna? | Gurra, funyaan, miila | Muuziqaa kamtu isin gammachiisa? |
| Raadiyoon maal nuuf fida? | Sagalee, urgaa, dhandhama | Raadiyoo eenyuu wajjin dhaggeeffachaa turtan? |
| Televiziyoonii maal agarsiisa? | Suuraa fi sagalee, urgaa, dhandhama | Sagantaa kam maatiin keessan waliin ilaalaa turtan? |
| Yeroo gammannu maal goona? | Kolfina, rafna, soomna | Yeroo dhumaa maaltu isin kolfise? |
| Sirba gammachiisaa yeroo dhaggeeffannu harka keenyaan maal goona? | Walitti rukutna, boona, rafna | Sirba kam yeroo dhaggeeffattan harka walitti rukuttu? |
| Piano furtuu meeqa qaba? | 80, 88, 100 | Maatii keessaa eenyutu piano taphata ture? |
Muuziqaa irratti caalaatti argachuuf, hojiiwwan muuziqaa dementiaaf ilaalaa.
Gaaffii jireenya guyyaa guyyaa
| Gaaffii | Filannoo | Waa’ee haasa’aa |
|---|---|---|
| Torbanni guyyaa meeqa qaba? | 5, 7, 10 | Guyyaa torbanii isin jaallattan kam? |
| Waggaan ji’a meeqa qaba? | 10, 12, 14 | Ji’i dhaloota keessanii kami? |
| Sanbata booda guyyaan dhufu kami? | Wiixata, Dilbata, Kamisa | Dilbata akkamitti dabarsitu turtan? |
| Wiixata booda guyyaan dhufu kami? | Kibxata, Jimaata, Sanbata | Wiixata ganama maal hojjechaa turtan? |
| Jimaata dura guyyaan dhufu kami? | Kamisa, Dilbata, Roobii | Jimaata maal gochuu jaallattan? |
| Sa’aatiin maal nutti agarsiisa? | Yeroo, bishaan, nyaata | Maatii keessaa eenyutu sa’aatii qaba ture? |
| Harka tokko irratti quba meeqa jira? | 4, 5, 6 | Quba irratti lakkaa’uu baraa turtan? |
| Mataa irratti maal kaa’ama? | Koofiyaa, kophee, saamunaa | Koofiyaa jaallattan ture? |
| Miila irratti maal uffanna? | Kophee, koofiyaa, ija | Kophee durii kam yaadattu? |
| Harka dhiqachuuf bishaan fi maal fayyadamna? | Saamunaa, sukkaara, cuuphaa | Saamunaa gosa kam fayyadamaa turtan? |
| Halkan maal goona? | Rafna, qonna, taphanna | Halkan akkamitti rafuu jaallattan? |
| Ija lamaan maal goona? | Ilaalla, dhaga’na, urgaa’na | Wanta ilaaluuf bareedaa isin kam jaallattan? |
Ayyaana, uumama fi iddoowwan
Ayyaanni fi iddoowwan tokko tokko maatii fi hawaasa nama sanaa irratti hundaa’uun garaagarummaa qabu. Kan isaanii ta’e filadhaa; kan hin ta’in dhiisaa.
| Gaaffii | Filannoo | Waa’ee haasa’aa |
|---|---|---|
| Aduun eessaa ba’a? | Bahaa, lixa, kaaba | Ganama aduun yeroo ba’u eessa turtan? |
| Roobni eessaa kufa? | Samii irraa, lafa irraa, bishaan keessaa | Rooba keessa kufuu ykn deemuu yaadattuu? |
| Qurxummiin eessa jiraata? | Bishaan keessa, muka irra, mana keessa | Qurxummii nyaattanii beektuu? |
| Simbirroon maal gochuu danda’a? | Balali’uu, deemuu qofa, bishaan keessa jiraachuu qofa | Simbirroo kam ilaaluu jaallattu? |
| Sa’aan maal kennitti? | Aannan, buna, damma | Maatii keessan sa’a qabaa turtanii? |
| Lukkuun maal kennitti? | Hanqaaquu, aannan, damma | Lukkuu mana keessan keessa ture? |
| Margaan halluu maali? | Magariisa, diimaa, gurraacha | Dhaabaa keessan keessa maal guddata ture? |
| Kanniisa (bees) maal tolchu? | Damma, aannan, dhadhaa | Damma jaallattu? |
| Biqiltuun maal barbaada guddachuuf? | Bishaan fi aduu, dhagaa qofa, ibidda | Isin biqiltuu kam kunuunsitanii beektuu? |
| Irreecha maali? | Ayyaana galataa, tapha kubbaa, gabaa | Irreecha akkamitti kabajaa turtan? |
| Ji’a Ramadaan keessa Muslimoonni maal godhu? | Soomu, deemu, taphatu | Ramadaan akkamitti dabarsaa turtan? |
| Finfinneen maali? | Magaalaa guddoo Itiyoophiyaa, galaana, tulluu | Finfinnee deemtanii beektuu? |
Nyaata fi tapha
| Gaaffii | Filannoo | Waa’ee haasa’aa |
|---|---|---|
| Dhadhaan maal irraa tolfama? | Aannan, bishaan, daakuu | Dhadhaa eenyutu mana keessatti tolchaa ture? |
| Buddeenni maal irraa tolfama? | Daakuu, aannan, damma | Buddeena eenyutu mana keessatti tolchaa ture? |
| Xaafiin maali? | Midhaan, kuduraa, bineensa | Xaafii nyaata kamiif fayyadamaa turtan? |
| Sukkaarri dhandhama maal qaba? | Mi’aawaa, cuuphaa, ho’aa | Shaayii keessan sukkaara itti naqaa turtanii? |
| Buna maal irraa argama? | Biqiltuu irraa, bineensa irraa, dhagaa irraa | Buna eenyuu wajjin dhugaa turtan? |
| Dheebuun nu yeroo qabu maal dhugna? | Bishaan, biyyee, dhagaa | Bishaan eessaa fidaa turtan? |
| Nyaanni maal nuuf kenna? | Humna, hirribaa, kophee | Nyaata kamtu isin gammachiisa ture? |
| Garee kubbaa miilaa tokko keessatti taphattoonni dirree irratti meeqa? | 7, 11, 15 | Garee kam deeggaraa turtan? |
| Kubbaan miilaa maal fayyadamuun taphatama? | Miilaan, harkaan qofa, mataan qofa | Kubbaa miilaa taphattanii beektuu? |
| Taphni kubbaa miilaa waliigalatti daqiiqaa meeqa? | 60, 90, 120 | Kubbaa miilaa daawwachuu deemtanii beektuu? |
Lakkoofsaa, halluu fi tartiiba
Kutaan kun gaaffii himata xumuruu (finish the saying) bakka bu’a: lakkoofsaa, halluu fi tartiiba wantoota beekaman irratti hundaa’a. Dubbii durii (proverbs) kutaa kana keessatti hin galchine, dhugaa isaanii eeguuf. Yoo namni sun fi maatiin isaa dubbii durii ykn sirba beekan, itti dabalaa. Taphni keenya Himata xumuri fakkeenya dabalataa qaba.
| Gaaffii | Filannoo | Waa’ee haasa’aa |
|---|---|---|
| Aannan halluun isaa maali? | Adii, gurraacha, diimaa | Aannan akkamitti dhugaa turtan? |
| Dhiigni halluun isaa maali? | Diimaa, adii, magariisa | Halluu kam jaallattu? |
| Tokko, lama, ___? | Sadii, shan, jaha | Maatii keessaa ijoollee meeqa turtan? |
| Lama fi lama walitti dabaluun meeqa? | 3, 4, 5 | Lakkaa’uu eenyutu isin barsiise? |
| Kudhan irraa shan hir’isuun meeqa? | 4, 5, 6 | Maallaqa lakkaa’uu jaallattanii? |
| Galgala booda maal dhufa? | Halkan, ganama, guyyaa | Galgala maal gochuu jaallattan? |
| Jimaata, Sanbata, ___? | Dilbata, Wiixata, Kamisa | Dilbata maal gochuu jaallattan? |
| Aduun bahaa irraa ba’ee eessatti lixa? | Lixa, kaaba, bahaa | Aduu lixuu yeroo ilaaltan maal yaaddu turtan? |
Gaaffii “kana moo kana” deebii dogoggoraa hin qabne
Kunneen sadarkaa hundaaf, boodaas dabalatee, mijaa’aa dha, sababni isaas wanta sirriitti deebisuu hin jiru. Gaafadhaa, dhaggeeffadhaa, deebii keessanis qooddadhaa.
- Buna moo shaayii?
- Galaana moo tulluu?
- Saree moo adurree?
- Yeroo ho’aa moo yeroo qabbanaa’aa?
- Buddeena moo keeki?
- Sirbuu moo dhaggeeffachuu?
- Aduu ba’uu moo aduu lixuu?
- Mana duratti moo duubatti taa’uu?
- Raadiyoo moo televiziyoona?
- Hanqaaquu moo buddeena?
- Abdaa moo muduraa?
- Imala konkolaataan moo miilaan?
Kaka’umsa haasaa suuraa wajjin deemuuf, Kaartii haasaa maxxanfamoo keenya yaalaa.
Mana kunuunsaa ykn garee keessatti sagantaa gaaffii akkamitti geggeessuu?
- Namoota akka arguu fi dhaga’uu danda’aniif teessisaa. Meeshaa dhaga’uu galchaa, gilaasii uffadhaa, TV cufaa.
- Akka haasaatti beeksisaa. “Waa’ee yeroo durii gaaffii qaba, isin immoo na caalaa akka beektan nan abdadha.”
- Gaaffii tokkoon tokkoon al lama dubbisaa, filannoo guddaa agarsiisaa.
- Deebii kutaa irraa iddoo kamiyyuu irraa simadhaa. Deebii gaarii deddeebisaa, kanaaf nama hundi ni dhaga’a.
- Deebii hundaaf himaa, achiis waa’ee haasa’uu garee gaafadhaa.
- Humna hordofaa. Yoo gaaffiin tokko seenaa daqiiqaa 10 jalqabe, haa ta’u.
- Sirba ykn gaaffii “kana moo kana” wajjin xumuraa, kanaaf hundi wanta salphaa irratti xumura.
Bifa garee biroo, picture bingo fi waliin faarfachuu dabalatee, argachuuf hojiiwwan garee mana kunuunsaaf ilaalaa.
Yeroo karoora jijjiiruu
Yoo namni tokko yaaddoo agarsiise, calla’e ykn “hin beeku” al tokko ol jedhe, salphisaa: filannoo lamatti gad-buusaa, waliin deebisaa, ykn gara gaaffii “kana moo kana”tti jijjiiraa. Yoo garreen gaaffii tokko irratti guyyaa guutuu haasa’uu filate, kun milkaa’ina. Kaayyoon deebii sirrii gonkumaa hin turre. Yeroo hiriyyaa gaarii wajjin dabarsuu ture.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Gaaffiin salphaan nama dementia wajjin jiraatuuf hojii gaarii dha?
Ni danda’a, yoo suuta jedhanii geggeeffame. Alzheimer's Foundation of America gaaffii salphaa hojiiwwan sadarkaa jalqabaa keessaa tarreessa. Gaaffii mata-dureewwan duraan baratamaniin kaa’aa, filannoo kennaa, nama tokko osoo hin waamin, deebiin akka karaa haasaatti malee akka qormaataatti hin fudhatinaa.
Mata-dureewwan kamtu gaaffii dementiaaf caalaatti gaarii hojjeta?
Wanta duraan baratan yeroo baay’ee caalaatti gaarii hojjeta: sirboota fi faarfattoota yeroo dargaggummaa nama sanaa, ayyaana, nyaata, tapha, fi jireenya guyyaa guyyaa. Oduu dhiyoo fi wanta yeroo sagantaa duraa yaadachuu barbaadu irraa of qusadhaa.
Mana kunuunsaa keessatti nama tokko osoo hin qaanessin gaaffii akkamitti geggeessuu?
Gaaffii hunda garee guutuudhaaf dubbisaa, filannoowwan agarsiisaa ykn himaa, deebii nama kamiyyuu irraa simadhaa. Namoota tokkoon tokkoon hin waamin, qabxii hin qabin. Deebiin maal iyyuu yoo ta’e kolfaan himaa, achiis gaaffii itti aanu, akka ‘Isin keessaa eenyutu ayyaana kana waliin kabajee beeka?’, gaafadhaa, kunis seenaa ta’a.
Sadarkaa boodaa keessatti gaaffii bakka maal gochuu dandeenya?
Gara gaaffii deebii dogoggoraa hin qabne, akka ‘Buna moo shaayii?’ ykn ‘Galaana moo tulluu?’, deemaa, akkasumas wanta beekaman waliin xumuruu. Suuraa waliin ilaaluu fi ibsuunis gaarii hojjeta.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- What is Alzheimer's Disease? · Alzheimer's Association