Deebii gabaabaa
Hojiiwwan miiraa tuquu, urgaa’uu, dhandhamuu, dhaggeeffachuu fi ilaaluu fayyadamu: harka suuta jedhanii qoqqoodsuu, baaskeetii huccuu laafaa, biqiltuu urgaa’aa haaraa urgaa’uuf, sagalee uumamaa, ykn foddaa irraa simbirroo ilaaluu. Sadarkaa hunda irratti ni gaarii hojjetu, boodatti immoo caalaatti barbaachisaa dha. Dursa balaa rukkutaa, aleerjii, rakkoo gogaa fi urgaa irratti ofeeggannoo ilaalaa, wanta tokko yeroo tokko kennaa, namni sun yoo mijaa’aa hin taane dhaabaa.
- Hojiiwwan miiraa deebii sirrii hin barbaadan, kanaaf sadarkaa hunda irratti, siree ykn teessoo irrattis, hojjetu.
- Miira tokko yeroo tokko kutaa calla’aa keessatti kennaa, osoo hin tuqin dura gaafadhaa ykn beeksisaa.
- Wanta xiqqaa fi nyaata fakkaatu ykn urgaa nyaata fakkaatu garuu nyaata hin taane irraa of qusadhaa, sababni isaas namoonni wanta afaan isaanii keessa galchuu danda’u.
- Osoo lotion, urgaa ykn nyaata hin fayyadamin dura aleerjii, rakkoo gogaa fi rakkoo hafuura baafachuu ilaalaa.
- Aromatherapy mallattoo dementia akka gargaaru ragaan amansiisaan hin jiru; urgaa gammachuu salphaaf qofa, yoo fayyadamte, fayyadamaa.
Fuula kana irratti (kutaa 6)
Hojiiwwan miiraa miira shanan, tuquu, urgaa’uu, dhandhamuu, dhaggeeffachuu fi ilaaluu, fayyadamu. Yaadannoo, tarkaanfii fi deebii sirrii hin barbaadan, kanaaf sadarkaa kamittuu hojjechuu danda’u. Boodatti caalaatti barbaachisaa dha. Alzheimer’s Association sadarkaa boodaa keessatti addunyaan baay’ee miiraan akka mul’atu, kunuunsa tuquu, sagalee, ilaaluu, dhandhamuu fi urgaa’uun agarsiisuu akka dandeessan ibsa. Ilaalcha nageenyaa muraasni hojiiwwan kana hundumaaf tasgabbaa’aa taasisa.
Hojiiwwan miiraa dementiaaf maal dha?
Hojiiwwan miiraa muuxannoo salphaa miira tokko yeroo tokkotti irratti hundaa’an dha, akka huccuu tuquu, biqiltuu urgaa’aa urgaa’uu ykn rooba dhaggeeffachuu. NHS hojiiwwan sadarkaa boodaa yeroo baay’ee miiraa irratti xiyyeeffachuu akka qaban, muuziqaa, wantoota tuquu fi qabuuf, fi harka qoqqoodsuu akka tarreessu jedha. Alzheimer’s Foundation of America namoonni sadarkaa boodaa keessa jiran tasgabbaa’uuf wanta tokko cinaa qabachuuf fedhii cimaa qabaachuu akka danda’an ibsa.
Yaadota miiraan miiraatti
Tuquu
- Harka qoqqoodsuu. Lotion (dibata) xiqqoo harka keessan keessa ho’isaa, achiis suuta jedhaa harka isaanii irraa gara quba isaanii dhumaatti qoqqoodaa. National Institute on Aging tasgabbaa’uuf lotion urga hin qabneen qoqqoodsuu ni ibsa.
- Baaskeetii huccuu. Kutaa huccuu guguddaa velvet, corduroy, fleece, satin fi suufii (wool) tuquuf, maramuuf fi waa’ee isaanii haasa’uuf.
- Huccuu ho’aa. Guyyaa qabbanaa’aa harkaaf huccuu qulqulleessaa (washcloth) jiidhaa ho’aa. Dursa harka keessan irratti ho’a isaa madaalaa.
- Apron hojii ykn huccuu lugaa. Button guguddaa, zipper, riibon fi kutaa bifa qabu jabaatti hodhamanii.
- Maramuu fi diriirsuu. Baaskeetii huccuu qodaa ykn napkin qulqulluu maramuu, walitti tuulu fi deebisanii maramuuf.
- Wanta laafaa qabuuf. Huccuu fleece, cushion ykn bineensa laafaa dhugaa fakkaatu (soft animal), salphaatti dhiyeessaa, gonkumaa akka tapha hin dhiyeessinaa.
Urgaa’uu
- Biqiltuu urgaa’aa haaraa. Baala mint, rosemary, basil ykn lavender quba gidduutti maraa, achiis darbaa.
- Urgaa mana nyaataa. Buna bilcheessuu, daabboo ho’ifamu, cinnamon ykn burtukaana dhiyoo irratti gogaan isaa baafamu.
- Abdaa. Abdaa haaraa muraasa dhaabaa ykn gabaa irraa fidaa.
- Meeshaa beekamaa. Saamunaa ykn lotion yeroo hundaa fayyadaman, yoo gogaan isaanii fudhatu.
Dhandhamuu
- Mi’aa jaallatame. Waan jaallatan qaanqee xiqqaa tokko, akka applesauce, pudding ykn ice cream, bifa nageenya qabeessatti nyaachuu danda’anii.
- Bake gochuuf gargaaruu. Waliin bake gochaa osoo jirtanii muduraa ykn frosting xiqqoo dhandhamuu.
- Mi’aa yeroo. Watermelon yeroo ho’aa, cider ho’aa yeroo qabbanaa’aa, ho’a nageenya qabuun.
Sagalee
- Muuziqaa jaallatame. Sirba beekamaa sagalee laafaan; hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.
- Sagalee uumamaa. Rooba, sagalee galaanaa (waves) ykn faarfannaa simbirroo. NIA muuziqaan, sagaleen adii (white noise) fi sagaleen uumamaa namoota tokko tokko akka tasgabbeessu ibsa.
- Sagalee keessan. Sagalee ol dubbisuu, sagalee xiqqaan hum gochuu (humming), ykn seenaa himuu.
- Meeshaalee muuziqaa salphaa. Dibbee harkaa, shaker ykn bell, muuziqaa waliin taphachuuf.
Ilaaluu
- Foddaa irraa ilaaluu. Nyaata simbirrootaa (bird feeder) foddaa alaa, ijoollee gara manaatti deeman, ykn rooba roobu.
- Aquarium (kuusaa qurxummii) ykn viidiyoo suuta jedhu. Sochii laafaa sagalee guddaa malee.
- Suuraa guguddaa. Suuraa ifaa tokko yeroo tokko, sadarkaa ija irratti qabame.
- Halluu fi bifa. Kutaa huccuu halluu ifaa, abdaa ykn napkin halluu qabu filuu, ykn fuula halluu itti dibamu (coloring page) salphaa halluu keenya keessaa.
- Alatti. NHS iddoowwan tokko tokko dhaabaa miiraa (sensory gardens), biqiltuu urgaa’aa, qabiyyee fi bishaan qabu akka qaban ibsa. Hojiiwwan alaa fi dhaabaa ilaalaa.
Saanduqa miiraa akkamitti tolchuu
- Mata-duree filadhaa jireenya nama sanaa wajjin wal-qabate: galaana, dhaabaa, mana nyaataa, mana hojii, hodhuu.
- Wantoota guguddaa nageenya qaban shan ykn jaha filadhaa, akka seashell guddaa, qaanqee mukaa, scarf laafaa, saanqaa lavender goguu hodhame, ykn bloka mukaa suphaa.
- Wanta hundumaa ilaalaa kutaa xiqqaa, qaara, wal-hodhuu laafaa fi wanta cabuu danda’u irratti.
- Wanta tokko yeroo tokko baasaa. Kennaa, ibsaa, nama sanaan akka qoratu eeyyamaa.
- Booda saanduqicha kaa’aa, kanaaf addaa ta’ee itti fufa, wantoonni immoo osoo hin fayyadamin dura deebi’anii ilaalamu.
Nageenyi dursa
Hojiiwwan miiraa laafaa dha, garuu balaawwan muraasni barbaachisoo dha. Namoonni dementia wajjin jiraatan tokko tokko wanta nyaata hin taane nyaata fakkeessu, liqimsuun immoo yeroo wajjin ulfaataa ta’uu danda’a; NIA rakkoon liqimsuu sadarkaa boodaa balaa rukkutaa dabaluu akka danda’u akeekkachiisa.
| Balaa | Maal gochuu |
|---|---|
| Rukkutaa | Wantoota liqimsuuf guddaa ta’an qofa fayyadamaa. Button, bidiiwwan, maallaqa, kubbaa ykn tapha xiqqaa saanduqa keessa laaffatee hin dhiisinaa. Nyaata bifa gareen kunuunsaa nageenya qaba jedhe qofa kennaa. |
| Wantoota nyaata fakkaatan | NIA lotion, saamunaa, shaampuu fi urgaa nyaata fakkaachuu ykn urgaa’uu danda’an cufuu, muduraa fakkeessaa immoo baasuu gorsa. Wantoota miiraa fayyadamanii booda kaa’aa. |
| Aleerjii | Osoo hin jalqabin aleerjii nuts, latex, wool, biqiltuu ykn urgaa irratti ilaalaa. |
| Urgaa cimaa | Urgaa cimaa fi essential oils, keessumaa yeroo asthma ykn rakkoo hafuuraa biraa jiraatu, irraa of qusadhaa. Urgaa laafaa uumamaa caalaa nageenya qaba. |
| Gogaa | Osoo hin qoqqoodin dura gogaa dhukkubsatu, cabe ykn laafaa ilaalaa. Dhiibbaa laafaa fayyadamaa, yoo fuula qaanessan dhaabaa. |
| Ho’a | Huccuu ho’aa fi dhugaatii dursa harka keessan irratti madaalaa. |
| Wanta qara qabu ykn summaa’aa | Meeshaa qara qabu, galaasii ykn meeshaa hojii harkaa summaa’aa hin fayyadaminaa. |
Aromatherapy ni gargaaraa?
Karaa safaramuu danda’uun, hin gargaaru ta’a. Qorannoon Cochrane waa’ee aromatherapy dementiaaf qorannoo 13 fi namoota 708, hunda isaanii mana kunuunsaa keessa, ilaale, faayidaa amansiisaa hin argine. Qorannoon xiqqaa dha, bu’aan wal-hin-simne, dhiibbaan biraa immoo gaarii hin gabaafamne. Yoo namni sun urgaa laafaa beekamaa, akka lavender dhaabaa irraa, jaallate, qooduuf sababa gaarii dha. Kun yaala miti.
Hojii miiraa akkamitti dhiyeessuu
- Yeroo calla’aa filadhaa TV cufaa.
- Fuuldura irraa dhufaa, maqaa isaanii waamaa, osoo hin tuqin dura himaa ykn gaafadhaa: “Lotion qaba. Harka qoqqoodsuu barbaaddaa?”
- Wanta tokko yeroo tokko kennaa akka hin guutne.
- Deebii ilaalaa. Fuulli laafaa, harka laafate ykn kolfa laafaa mallattoo gaarii dha. Harka harkisuu, fuula dhiphisuu ykn boqonnaa dhabuun dhaabuu jechuu dha.
- Gabaabsaa. Daqiiqaa shan calla’aa sagantaa gaarii dha.
Boqonnaa afuura suuta jedhu waliin, akka afuura tasgabbaa’aa, karaa laafaa xumuruu danda’a. Yaada siree cinaa dabalataaf, hojiiwwan sadarkaa boodaa ilaalaa, mijaa’aa dhabuu galgalaaf immoo boqonnaa dhabuu galgala dhiyoo ilaalaa.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Hojiiwwan miiraa gaarii nama dementia wajjin jiraatuuf maal dha?
Yaadonni salphaan harka lotion wajjin suuta jedhanii qoqqoodsuu, huccuu laafaa tuquu, biqiltuu urgaa’aa haaraa ykn buna urgaa’uu, muuziqaa jaallatame ykn sagalee uumamaa dhaggeeffachuu, simbirroo ykn kuusaa qurxummii ilaaluu, fi nyaata jaallatame bifa nageenya qabuun dhandhamuu of keessaa qabu. Wanta tokko yeroo tokko kennaa, nama sun akkamitti deebisu ilaalaa.
Hojiiwwan miiraa namni wanta afaan isaa keessa galchu biratti nageenya qabaa?
Ni danda’a, of eeggannoo wajjin. Wantoota guguddaa nama hin liqimsiisne qofa fayyadamaa, wanta xiqqaa ykn cabuu danda’u hunda irraa of qusadhaa, booda lotion, saamunaa fi meeshaa urgaa’aa ga’umsa irraa kaa’aa, sababni isaas nyaata fakkaachuu ykn urgaa’uu danda’u. Yeroo hunda nama sana wajjin turaa.
Aromatherapy dementiaaf ni gargaaraa?
Qorannoon Cochrane aromatherapy namoota dementia qaban akka gargaaru ragaa amansiisaa hin argine, qorannoon isaa xiqqaa fi wal-hin-simne ture. Yoo namni sun urgaa laafaa fi beekamaa jaallate, rakkoo hin qabu, garuu zayitii urgaa cimaa (essential oils), keessumaa rakkoo hafuuraa ykn aleerjii yoo jiraate, irraa of qusadhaa.
Fidget ykn apron hojii maali?
Kutaa huccuu, apron ykn huccuu lugaa irratti wantoota harkaan qabaman jabaatti hodhamanii, fakkeenyaaf button guguddaa, zipper, riibon fi kutaa bifa qabu. Harka hojjetaa ta’eef wanta qorachuuf kenna. Wanta laaffate hin harkifamne ta’uu isaa irra deddeebi’ii ilaalaa.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Late-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Care in the Last Stages of Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging
- Aromatherapy for dementia · Cochrane
- Activities for dementia · NHS
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America