Qanuq kiiñaqtułłani dementiaqaqtumik

Kiiñaq nakuuq dementiaqaqtumik iñuumik atautchik apiġñiŋitchuq. Malġuk iñuuk nuiguk atautchik, agaayyuit tikkuġuk, uqaayautuġuk, suŋalu uqaaġuk. Kiiñaq kisiani savaa atautchik ittuġługuk.

Una ilitqusrimaruq qanuq qanigigivlugu, qanuq kiiñaq atakkami, suŋa uqaaġlugu piiġñiq piyagman, qanuq kiiñaq kisaŋarulġiaġlugu uapi aŋirulġiaġlugu, qanuq uqaagumut allanġuġlugu, qanuq uniyagivlugu nalunaġlugu. Savaaġaqtuq kiiñait kalitaallu, puzzilaallu, allulu piqaqqagviñ.

Suŋa kiiñaq nakuunġuruq dementiaqaqtumik iñuumik?

Nakuuġniq isummaniġlugu, apiġñiq isummaniġługu. Taanna qitiqquŋa ilitqusrimaruq Alzheimer’s Association guidance on activities-miñ: iñuum piqaqqaġviŋa atuġługu, ikaayuługu aġuiłuni, aŋiruat ilait qaġiługit, uvva nalliŋitchuġu piiġñillu naluaŋŋitchuġu.

Iluagviŋmi taanna aglaan:

• Nuiguk atautchik, aŋmaŋitchuġlu. Atautchik nuiłłuta, sikriin uapi talu takuġuk, ikaayuġniq atautchik savaaġniq, qaunnaġiuġniq nakuuŋitchuq.
• Kiiñaq atausiq tunniusuk. Niviakkat aŋiruat apiġñiuġaruq aġuiyuumman.
• Iñuum nukkilugu. Agaayyuit nukkilluni tappiqquai, agaayyuq atausiq qulit minutit uqaaguk, uapi malġuk pivik uniłuni, taanna uvva kiiñaq.
• Nakuutigikkaŋat ukiullaŋat, qaġiruat nalliŋitchut. Quviasuktuq, unipkaaq, uapi nakuuq pivik — taanna nakuuġniq qiniqquagivik.

Qanuq qanigigivlugu aġuiłuta?

Mikisuumman qanigigitłuta, aŋiruat iñuit qiluugiñaat kiiñaq nakuuŋitchuġman taanna piŋŋitchuq.

1. Nakuunġuruq uvvaq ilaa niviakługu. National Institute on Aging (NIA) guidance on adapting activities-mi ilitqusrimaruq pisuktuaġniq savaallu uvvaq ilaa nakuunġuruq niviałługu. Aŋiruat iñuit uvvaq qitiqquŋa nakuutigiŋat. Unnuġmaluq suli aŋiruq; qiniġuk unnuġmaluq qunuuġniq savaat.
2. Iġġi nipiŋitchuġlugu. TV-lu radio-lu qamittigik, ammuum qamiġługu. Family Caregiver Alliance-mi ilitqusrimaruq nipi mikirulġiaġlugu uqaagiłłuni.
3. Nakuuġniq qiniqługu sivulliq. Imiiġaaq qanigigivlugu, kunniiġvik sivulliq, aquppiutaq nakuuq, iġiġutit naalautillu atuġługit.
4. Qayaġnaqtuġlugu. Qayaġnaqtuq, sikriimmi aŋŋaqquŋitchuq, agaayyuit takuyagivlugu kisaŋarulġiaġlugu.
5. Kiiñaq qanigigivlugu nuilłuta sivuani. Matuugik, niviakługu, nipillu nalliługu ilvi. Taavrumunga sikriin taŋmaġługu. Tabletaq qalqautillu ilitqusrimaruq qiniġuk tabletaq qalqautillu qanigigivlugu.
6. Tabletaq taluġullugu. Taluġun uapi case tabletaq mivittailaq, iñuk atakkami atuŋŋitchuq, tikkuyagivlugu kisaŋarulġiaġlugu.

Qanuq qaiḷiługu apiġñiŋitchumi?

Qaiḷiġniq kisaŋaruġlugu, naumi-uuqługu kisaŋaruġlugu. Uqautit nakuutigikkaŋat:

• “Nauraġviñmi agaayyuit piyuŋa. Atautchik qiniġuk?”
• “Puzzilaq una ikaayullaŋa? Aŋiġiaqtuŋa.”
• “Uvvaq nunaat niviakkivik uapi tiŋmiat?” (malġuk niviakkat apiġñiuġarut aŋiruŋmi apiġñiŋitchuġu)
• “Kalitaq ilviñ nuŋaaġmun savaaġaqtuaŋa. Miḷaq suŋa piłłaa?”

Alzheimer’s Association-mi ilitqusrimaruq nalunaġłu savaa suŋa piyagivlugu — soŋa kalitaq iḷannaŋmun savaaġługu — soŋa savaa atuġniq-qaqtuq. Ikaayuġniq apiqługu aasii savaaġaqtuq, iñuk atuŋŋaġuni isummaiyaaqłuni.

Naumi-uuġman, tigilugu. Aasii tauqługu uapi alla tunniuk. Ilitqusrimaruġput suŋa piyaglugu naumi-uuġman-mi suli aŋiruruq.

Qanuq akłuni kiiñaq piyagivlugu, qanuq sukaġlugu aullaqługuk?

Iñuum nukkilugu sukaŋitchuġlugu, pivik mikiruġlugu isummagiłłuta. Kiiñaq atautchik pivik akluġiaġniq nalunaġlugu piŋŋitchuq. Malġuk talliman uapi minutit nakuuqtut qaġiługu savaa.

• Suli akluġiaġlugu utiqḷugu. NIA-m ilitqusrimaruq iñuum kiuyaaqłu akluġiaġlugu uqaaŋŋitchuġu. Qulit ukiullaŋŋa qaatchaġmiñ ikaayuyaagvik sivuani.
• Atausiq ilaa ataataaq. Uqauti mikiruq atausiq tunniusuk (“Agaayyuq tappiqquk”), taavrumunga utiqḷugu. Tautuktigik uqaaŋitchuġu: tikkuaqługu naammaktuaq.
• Qunuuġniq suli. Agaayyuumik uqaagiłuni uniġman, kiiñaq utiqquaqtuq. Sukaaŋitchuġu.
• Qiniġługu aatchiuk. NIA-m ilitqusrimaruq ilait iñuit qiniġługu nakuutigiŋat, taanna niviaklaaqtuq.

Piiġñit nalliġivigaġa?

Naumi. Iñuk nalliġłuqqaġlugu aasii aasii uqaaqługu, nakuuŋitchuq, ilvi nakuutigigiviḷḷu. Alzheimer’s Association-mi ilitqusrimaruq nalliŋitchuġu piiġñillu naluaŋŋitchuġu. Kiiñami, piiġñit tamarmik naluaŋŋitchut.

Piiġñiq iñuum qilugiŋŋaġman, ikaayuługu niġḷiŋitchuġu. Agaayyuq naammaktuq tikkuługu, ilvi pivik tigiługu, uapi tumaaqmi kiiñaq kisaŋarulġiaġlugu. Uqaayauq niġḷiŋitchumi naammaktuaq piyagman, uqaġaġługu. Iñuum naammaktuaa suli nakuuruaq.

Qanuq kiiñaq kisaŋarulġiaġlugu aŋirulġiaġlugulu?

Kiiñaq iñuumun uvvaq piyagivlugu nalliługu, apiġñiq-mik atiġługu. Iñuk taanna uvvaġmi unnuġman mikiruruġaruq piyagivlugu uapi uvlaami. NIA-m sivulliq ilitqusrimaruq savaa iñuum piyagviŋa atuġługu, nakuuġniq-qaqłuġu.

Nalunaġługu kiiñaq aŋiruq: akluġiaġniq isummanaitchuq, aasii aasii “Piŋŋitchuŋa”, tablet aŋmaqiługu, uapi piiġñit qilugiłgit. Nalunaġługu kiiñaq kisaŋaruq: paŋaġisaq, uapi iñuum uqaaġniq iyaaluktuq. Taanna piyagman, tigiługu kiiñaq allanġuġługit aŋiruruq — word search, puzzle agaayyuumiñ, uapi iñuum savaaġviŋmi agaayyuq uqaagiługu.

Qanuq kiiñaq uqaagumut allanġuġlugu?

Agaayyuq ataataaq uqaagiłłuta atuġługu, iñuum uqaasuuġat tamarmik nakuuġniq nalliługu. Aŋiruat ilaqutariit, taanna kiñaġniq nakuunġuruq ilaa.

• Apiġñit mataruq, kiuġniq naluaŋŋitchuq. “Suŋa nalunaġivik?” “Suŋa nakuutigivik?” “Uqaakiŋa nigiġvik una ayuġaqtuq.”
• Sivulliq uqaaguk. “Aaka qimmiq una ayuġaqtuq piqaqtuq.” Ilviñ unipkaaq iñuum unipkaaŋa kisaŋarulġiaġlugu.
• Nukkilugu. Agaayyuq car-mik aŋmaġman unipkaaŋmun pisuktuaġniq, unipkaaq taanna savaa. Kiiñaq qunuttigilugu.
• Naluaŋŋitchuġu. Eqqaajaaqniġmi, uqaagiik nakuuq aŋiruġaqtuq apiġñit naammaktuat sivulliq. Unipkaaq allanġuġman sivunniñ, unipkaaq nutaaq nakuutigilugu.
• Apiġñit savaaġgit atuġługit. Finish the Saying uqauti ataataaq apiġñimun uqaagumut maliktuq, Conversation Cards taanna savaa. Photo Pairs ilviñ ilaqutariit agaayyuit atuġługit, unipkaat nakuutigikkaŋat aŋiruat.

Suli isummat eqqaajaaqniq savaat-mi ilitqusrimaruġput uqaagiik ilitqusrimaruat-milu.

Qaŋa uniyagivlugu?

Uniuk qaviłłuni uapi qilugiłłuni nalunaġman, nakuunġuruq suli sivunni. Alzheimer’s Association-mi ilitqusrimaruq uniługu uapi allanġuġługu savaa isummanaitchuġman uapi qilugitamman.

Nalunaġługit:

• qaviłłuni, niviłłuni, uapi iġit sikriimmiñ aŋmaġtut;
• aqsaqluni, miviiłłuni, uapi aniłu apiqługu;
• qanialluni, kiuġniq mikiruq, uapi “Una piyagivlugu nakuuŋitchuŋa”;
• nakuuŋitchuumi tappiqluni uapi tablet aŋmaqiługu;
• qialłuni, qilugiłuqtuq, uapi isummait allanġuġman.

Qanuq nakuuġmi uniłu:

• Kisaŋaruq qaġiługu. Naammaktuaq atausiq qaġiġniq iñuum piyagviŋa, uapi agaayyuq naammaktuq qiniaqługu.
• Uvaŋa uqaaġługu. “Ti imiġługitquŋa. Qaŋa uniguk?” iñuum piyautaiġisaġaaluapi uqaaŋitchuq.
• Suli piyaaġlugu uapi qunuutilugu. Mikiruq pisuktuġniq, niqi, annuġaat piḷḷaġługit, uapi atausiuq.
• Nakuumik uqaaġuk. “Nakuutigiga taanna piyaglugu ilviñik.” Apiġñiŋitchuq uqaaqługu “naammaktuq”, kisiani pivik atautchik nakuuġniq.

Sivunniuniġniq, isummait allanġuġniq, uapi kiiñaq uniḷugu kisiani atautchik nuiġniq — tamarmik nakuuġniq.

Kiiñaqsruġuk iñuŋni uapi video-qalqautimi?

Ii, mikiruq qanigivlugu aŋiruruq. Iñuŋni, iñuit mikiruq atuġługit, ikaayuqtuit iñuumun ikaayuyaagumi nuiługu qanigługit, kiiñaq atausiq nakuutigikkaŋa atautchik niviakługu. Picture Bingo kalitaallu printigumaat, video-qalqautimik iñuŋni savaaġluq. Qiniġuk savaat iñuit iġġiŋni suli.

Video-qalqautimik, iñuk qalqautimiit agaayyuq nalunaġługu uqaaqtuq, iġġimiit iñuk tikkułuni tappiqluni. Qalqautit mikiruġlugit nalunaġługit. Ilitqusrimaruġput qalqautit video-lu-mi suli isummaqaqtuq.

Suŋa piyagivlugu kiiñaq savaaŋitchuġman?

Ilait uvvaq suŋa piŋŋitchuq, taanna ilvi uapi iñuum apiġñiuŋitchuq. Kiiñaq qamittigik, uvvaq ilaa alla tauqługu, kiiñaq alla, uapi kiiñaq piŋŋitchuq. Aŋiruat savaat nakuut nakuutut sikriim-mik apiġñiŋitchut: atausiuq, annuġaat piḷḷaġługit, agaayyuit album-mi qiniġługit, uapi mikiruq pisuktuġniq. Qiniġuk savaat isummat-mi suli.