Demansla Yaşayan Biriyle Nasıl Oyun Oynanır

Demansla yaşayan biriyle oynanan güzel bir oyun, bir yarışmaya benzemez. Yakın oturan, resimleri gösteren, bir atasözüne gülen ve aklına ne gelirse onun üzerine konuşan iki kişiye benzer. Oyun, birlikte vakit geçirmek için sadece bir bahanedir.

Bu rehber nasıl hazırlanacağınızı, oyunun temposunu nasıl ayarlayacağınızı, bir şey “yanlış” gittiğinde ne söyleyeceğinizi, herhangi bir oyunu nasıl kolaylaştıracağınızı ya da biraz zorlaştıracağınızı, onu nasıl sohbete dönüştüreceğinizi ve ne zaman bırakacağınızı nasıl anlayacağınızı anlatıyor. Hem oyunlarımız hem de evde zaten olan kâğıt oyunları, yapbozlar ve kutu oyunları için geçerlidir.

Demansla yaşayan biriyle oyun oynamanın en iyi yolu nedir?

Başarıya değil, keyfe odaklanın. Alzheimer’s Association’ın etkinlikler üzerine önerilerinin özü budur: kişinin hâlâ sahip olduğu becerilerin üzerine kurun, başlamasına yardım edin, zor kısımları siz bitirin ve zararsız etkinlikleri eleştirmeyin ya da düzeltmeyin.

Pratikte bunun anlamı şudur:

• Karşısına değil, yanına oturun. Yan yana oturduğunuzda ikiniz de ekranı ya da masayı görebilirsiniz ve yardım etmek denetim gibi değil, ekip çalışması gibi hissettirir.
• Her seferinde tek bir oyun önerin. Bir seçenekler listesi, daha hiçbir şey başlamadan bir sınav gibi gelebilir.
• Onu izleyin. Resimlere kendi sırasıyla dokunmak, on dakika tek bir resim üzerine konuşmak ya da iki turdan sonra bırakmak istiyorsa, bugünün oyunu budur.
• Biten turları değil, güzel anları sayın. Bir gülümseme, bir hikâye ya da sakin bir yarım saat, aradığınız sonuçtur.

Başlamadan önce nasıl hazırlanırım?

Birkaç dakikalık hazırlık, insanların oyuna yüklediği hayal kırıklığının çoğunu önler.

1. Günün en iyi olduğu saatini seçin. National Institute on Aging’in (NIA) etkinlikleri uyarlama önerileri, gezmeleri ve etkinlikleri kişinin günün en iyi olduğu saatine göre planlamayı öneriyor. Pek çok kişi için bu, kuşluk vaktidir. Akşamüstü çoğu zaman daha zordur; akşamüstü için sakin etkinlikler rehberine bakın.
2. Odayı sessizleştirin. Televizyonu ve radyoyu kapatın, mümkünse kapıyı kapatın. Family Caregiver Alliance, konuşmaya çalışmadan önce gürültüyü ve dikkat dağıtan şeyleri azaltmayı öneriyor.
3. Önce rahatlığını kontrol edin. Yakında bir içecek, öncesinde tuvalete gitmek, rahat bir sandalye; gözlükler ve işitme cihazları takılı.
4. Ortamı iyi aydınlatın. Ekranda yansıma yapmayan parlak, eşit bir ışık resimlerin daha kolay görülmesini sağlar.
5. Oturmadan önce oyunu hazırlayın. Oyunu açın, ayarları seçin ve sesi kendiniz ayarlayın. Sonra ekranı ona doğru çevirin. Tablet ipuçları için tablet ya da telefonu hazırlamak rehberine bakın.
6. Cihazı dik durdurun. Tableti dik tutan bir stand ya da kılıf, kimsenin onu elinde tutması gerekmediği ve göstermenin daha kolay olduğu anlamına gelir.

Baskı yapmadan nasıl davet ederim?

Daveti gündelik ve reddetmesi kolay tutun. Genellikle iyi karşılanan bazı cümleler:

• “Birkaç bahçe resmi buldum. Benimle bakmak ister misiniz?”
• “Bu yapbozda bana yardım eder misiniz? Takıldım.”
• “Bugün çiçeklere mi bakalım, kuşlara mı?” (iki seçenek açık bir sorudan daha kolaydır)
• “Kız kardeşinize bir kart hazırlıyorum. Bu hangi renk olsun?”

Alzheimer’s Association, bir etkinliğin amacını, örneğin bir arkadaşa kart hazırlamak olduğunu açıklamayı öneriyor; çünkü bir neden, etkinliğe anlam katar. Yardım istemek de işe yarar, çünkü kişinin işe yaradığını hissetmesini sağlar.

“Hayır” derse kabul edin. Daha sonra yeniden deneyin ya da farklı bir şey önerin. “Hayır” dediğinde ne yapmalı rehberimiz bu konuyu daha ayrıntılı anlatıyor.

Bir oyun ne kadar sürmeli ve ne kadar hızlı gitmeliyiz?

Tempoyu kişinin belirlemesine izin verin ve kısa oturumlar planlayın. Birlikte oynanan bir oyun için kanıta dayalı ideal bir süre yoktur. İki ila beş sakin dakika başlı başına bir etkinlik olabilir.

• Size doğal gelenden daha uzun bekleyin. NIA, kişiye cevap vermesi için daha fazla zaman tanımayı ve sözünü kesmemeye çalışmayı öneriyor. Yardım etmeden önce içinizden ona kadar sayın.
• Her seferinde tek adım. Tek, kısa bir yönerge verin (“Bir resme dokunun”), sonra bekleyin. Anlatmak yerine gösterin: Nereye dokunacağını parmağınızla gösterin.
• Rahatça ara verin. Bir resim üzerine konuşmak için durursa oyun bekleyebilir. Acele etmeye gerek yok.
• İzlemesine izin verin. NIA, bazı kişilerin izlemeyi tercih ettiğini ve bunun da geçerli bir seçim olduğunu belirtiyor.

Yanlış cevapları düzeltmeli miyim?

Hayır. Birini nazikçe de olsa tekrar tekrar düzeltmek, iyi niyetle bile olsa ona başarısız olduğunu söyler. Alzheimer’s Association, zararsız etkinlikleri eleştirmemeyi ya da düzeltmemeyi öneriyor. Bir oyunda hataların neredeyse hepsi zararsızdır.

Bir hata onu açıkça üzüyorsa sessizce yardım edin. Doğru resmi gösterin, sırayı kendiniz alın ya da bir sonraki turda oyunu kolaylaştırın. Bir atasözü komik, yanlış bir sonla biterse birlikte gülün. Onun bulduğu son daha iyi bile olabilir.

Bir oyunu nasıl kolaylaştırır ya da zorlaştırırım?

Oyunu bir evre etiketine göre değil, kişinin o günkü hâline göre ayarlayın. Aynı kişinin akşam, sabaha göre daha basit bir sürüme ihtiyacı olabilir. NIA’nın ilk önerisi, etkinliği kişinin yapabildiğine uydurmak ve başardığını hissetmesini sağlamaktır.

Oyunun fazla zor olduğunun işaretleri: düşünceli değil endişeli görünen uzun duraklamalar, tekrar tekrar “Yapamıyorum” demek, cihazı itmek ya da onu üzen hatalar. Fazla kolay olabileceğinin işaretleri: sıkılmak ya da oyunun çocukça olduğunu söylemek. Böyle olursa buna saygı gösterin ve yetişkince hissettiren bir şeye geçin; örneğin bir kelime avı, gerçek bir fotoğraftan yapılmış bir yapboz ya da eski mesleğiyle ilgili bir resim üzerine sohbet.

Bir oyunu nasıl sohbete dönüştürürüm?

Her resmi konuşmaya bir davet olarak kullanın ve söylediği her şeyi güzel bir cevap olarak kabul edin. Pek çok aile için oyunun en güzel kısmı budur.

• Yanlış cevabı olmayan açık sorular sorun. “Neler dikkatinizi çekiyor?” “Hangisini beğendiniz?” “Bana böyle bir mutfaktan söz edin.”
• Önce siz anlatın. “Babaannemin de buna benzeyen bir köpeği vardı.” Sizin hikâyeniz, onun da bir hikâye anlatmasını kolaylaştırır.
• Konu dağılırsa onu izleyin. Bir araba resmi bir yolculuk hikâyesine götürüyorsa, etkinlik o hikâyedir. Oyunu bekletin.
• Doğruluğunu kontrol etmeyin. Anılar üzerine konuşurken hoş bir sohbet, ayrıntıların doğru olmasından daha önemlidir. Hikâye geçen seferkinden farklıysa yeni hâlinin tadını çıkarın.
• Oyunların içindeki soruları kullanın. Atasözünü tamamla her atasözünden sonra bir sohbet sorusu sunar; Sohbet kartları tam da bunun için tasarlandı. Fotoğraf eşleştirme kendi aile fotoğraflarınızı kullanır ve bunlar çoğu zaman en zengin hikâyeleri başlatır.

Daha fazla fikir anılar üzerine etkinlikler ve iletişim ipuçları rehberlerimizde.

Ne zaman bırakmalıyız?

Yorgunluk ya da üzüntünün ilk işaretlerinde, hatta mümkünse biraz öncesinde bırakın. Alzheimer’s Association, dikkat azaldığında ya da hayal kırıklığı arttığında etkinliği bırakmayı veya değiştirmeyi öneriyor.

Şunlara dikkat edin:

• esnemek, çökmek ya da gözlerin ekrandan uzaklaşması;
• kıpırdanmak, ayağa kalkmak ya da gitmek istemek;
• iç çekmek, kısa cevaplar ya da “Ben bunda iyi değilim” demek;
• rastgele dokunmak ya da cihazı itmek;
• gözlerin dolması, sinirlilik ya da ruh hâlinde ani bir değişiklik.

İyi bir şekilde bırakmak için:

• Kolay bir şeyle bitirin. Yapabileceği son bir eşleşme ya da hayranlıkla bakılacak son bir resim.
• Bunu kendinize bağlayın. “Canım bir çay çekti. Burada bırakalım mı?” demek, kötü yaptığına dair her türlü imayı önler.
• Bedensel ya da rahatlatıcı bir şeye geçin. Kısa bir yürüyüş, bir atıştırmalık, çamaşır katlamak ya da müzik.
• Sıcak bir şey söyleyin. “Bunu sizinle yapmak hoşuma gitti.” “Doğru bildiği” için övgü değil, sadece birlikte geçen zamandan duyulan keyif.

Erken bitirmek, planları değiştirmek ya da oyunu bırakıp sadece birlikte oturmak, hepsi güzel sonuçlardır.

Grup içinde ya da görüntülü görüşmede oynayabilir miyiz?

Evet, biraz daha fazla hazırlıkla. Grup içinde kişi sayısını az tutun, ihtiyacı olan herkesin yanına bir yardımcı oturtun ve herkesin odaklanabileceği net bir oyun seçin. Resimli tombala gruplar için yazdırılabilir kartlar ve ekranda çekiliş yapan bir bölüm sunar. Daha fazlası için huzurevleri için grup etkinlikleri rehberine bakın.

Görüntülü bir görüşmede, görüşmedeki kişi bir resmi anlatırken odadaki biri gösterip dokunabilir. Görüşmeleri kısa ve tanıdık tutun. Telefon ve görüntülü görüşmeler rehberimizde daha fazla ipucu var.

Bir oyun bir türlü işe yaramıyorsa ne yapmalı?

Bazı günler hiçbir şey tutmaz ve bu ne sizinle ne de onunla ilgilidir. Oyunu kaldırın; günün başka bir saatini, farklı bir oyunu ya da hiç oyun oynamamayı deneyin. Pek çok güzel etkinliğin ekranla hiçbir ilgisi yoktur: müzik, havlu katlamak, bir fotoğraf albümüne göz atmak ya da kısa bir yürüyüş. Daha fazlası için etkinlik fikirlerimize göz atın.