Naitchuaq kiun
Dementiaqaqtuq iñuk “naagga” uqautigumi, naipiqsaaġlugu nalunaiqsilugu, kingulliq atuġuminaġlugu allaŋŋuumilluunniit uuktuutilugu. Iñiqsirut sumik piġuġniaqtuq: savaaq sapiqnaqtuq iġñiqsuullunilluunniit, iñuk aqilġuq, anniqsuq, kaakł̣iqsuq, imiqsuksrauq, uvvaluunniit nipinik avatimiñik uummaġiksraqtuq. Aŋaiyyutiginiaŋitkik, piquġniġniaŋiḷḷu. Sapitqusiġlugu, malġuŋnik piqpagiksiniaqsi, ikayuġlusiññilluunniit apiqsrilugu. Allaŋŋuut taimuŋa payyaŋŋuqtuat, aullaqtillugu naunaitkutaaġniq nalunaiġniġmiḷḷu taiguutimik nutaaqtuamiklu, taiguqtiŋnun qimilguuġniqsaqaqtuq.
- “Naagga” tusaavlugulu kamagisukługu, akimmaġiŋił̣ł̣ugu.
- Iñiqsirut piġuġniaqtuq: sapiqnaqtuq, iġñiqsuulluni, aqilġuq, anniqsuq, nakuuruŋitchuq, uvvaluunniit avatimigut uummaġiksraqtuq.
- Utaqqilutin atuġuminaġlugu, alla piviksrami, uvvaluunniit sapitqusraġlugu.
- Ikayuġlusiññik apiqsriut nakuuruq aulaqtitquvlugu piñiaġniaqtitquvlugu.
- Aŋaiyyutiginiaŋitkik, piquġniġniaŋitkik, apiqqutiġniaŋitkik, aaqqiḷḷugiŋiḷḷu. Ilvitñi qiñiġñiaqtutin suqutigun tuyuġḷutin.
- Allaŋŋuut taimuŋa payyaŋŋuqtuat, aullaqtillugu naunaitkutaaġniq taiguutimik nutaaqtuamiklu, taiguqtiŋnun qimilguuġniqsaqaqtuq.
Uvani makpiġaami (7 avgutit)
Iḷuvatin tamatkikpiñ, piŋuaqtuutinik pisukł̣utik uvvaluunniit, tusaavlutin “Naagga.” Uvvaluunniit savaaq nakuuruq aullaqtilugu, aglaan tavruma tablet-kun tigliġlugu uqautimiglu qanuġumiḷḷu nuŋuluni. Isummakł̣uktuq, aglaan amisunik atuqtuq. Iñiqsirut uummaġiksraunlu uqautchiaguuq, aksuataŋiññiqsuiḷḷuni. Uqautchiaq sunauruat paqinnasigiga ilvitñun sumik alla atuġniqsaġnialik.
Sumiñ dementiaqaqtuq iñuk savaatigutinik iñiqsraġumi?
Piġuġniaqtuq, iñuum uqautigilaaŋiḷḷugu. Alzheimer’s Association uqautiqaqtuq iñiqsirut nalunaiqniaġaa iñuum savaaq sapitqiññaguuruq uvvaluunniit iqsiñiaġumiñaqtuq. Atniaqtut piġut imaatun ittuat:
- Sapiqnaqtuq. Savaat dementia sapiqtiŋagaat atuġumiñaŋi piḷḷugu, iñuum qiñiġaaŋani kamanaqł̣uni kaŋiqsisuġumiñaqtuq.
- Iġñiqsuulluni iḷisaqtuq. Iñuich aġnat aglalligaat iġñiqpait aasii, nipait uvvaluunniit savaat iġñiqsuanun savaŋŋuliktut.
- Aqilġniq. Iñuich ilaiŋŋuat aqilġunaqtuat uvlup nuŋani. Qiñiġlugu uvlup nuŋani saŋŋitqusrautinik.
- Timigun nakuuruŋił̣ł̣iq. National Institute on Aging (NIA) uqautiqaqtuq anniqsuutit, siñiġñiqsuiḷḷiq, qiñiġumiñaqł̣uni uvvaluunniit naalaktuġumiñaqł̣uni, anaqł̣uitł̣iq, kaakł̣iqsuŋił̣ł̣iq, imiqsuksrauł̣iq, taiguutit nutaat iluqaisa iluqaisa uummaġiksrautaaġniġmun piġusaaġniaqtuat.
- Amisuq atuqtuq avatimni. TV nipiqaqtuq, uqallautit amisut uvvaluunniit iniqaqtuq uummaġiksraġumiñaqtuq.
- Piquġniġmun iḷisaqtuq. NIA uqautiqaqtuq piquġniq iñuŋmik savaamun dementia sapiqtiŋagaa, uvvaluunniit iñuŋnik pisuŋnik itqaumaniġmun, uummaġiksrautaaġniqsiñiaġaaqtuq.
- Isumalluakł̣iq. Savaat tamaita quviasuiḷḷiqpata, isumalluakł̣iq nalunaiġutausaaqtuq, taiguqtiŋnun uqautigiñaqtaq.
- Iñiqsraġumi kisimi. Iñuich aġnat iñiqsiñiaġaat.
Iñuk “naagga” uqautigumi, sumik atuġniaqpak?
Naagga nalunaiqsilugu, allaŋŋuqtitlugu: piviksraq, savaaq, sapitqusraun, uvvaluunniit qanuq apiqsriutin.
- Utaqqilugu. “Nakuuruq. Kingulliq atuġuminaġluta.” Tavra allaŋŋuunmun nuġiutilutin.
- Kingulliq atuġuminaġlugu. Alzheimer’s Association uqautiqaqtuq kingulliq atuġuminaġlugu, uvvaluunniit alla piviksrami uvlumi.
- Sapitqusiġlugu. Atausiq nalautiniq savaam tamatum iñuunani. Atausiq saunikłuk aqipaiqługit tamaita. Iġautit ikitqiat, piqpagit ikitqiat, iġautit qiñiġnaqtilugit.
- Malġuŋnik piqpagiksiniaqsi. “Tiŋmiaq iġautinik qiñiġumaġuviñ atuqtuaqł̣iŋmik naalaktumaguvich?” Piqpagik iñuŋmun kamanautaaġniq uutiqtitniaqtuq.
- Ikayuġlusiññik apiqsrilugu, piñiaġniaqtitquvlugu. “Iḷaannauvigiñ ikayuġlutiŋ imaŋna avguġlugit?” uvvaluunniit “Qaunagiliuq nalunaiqsilaaġuviñ nakuuruatqiaġuruq?” Ikayuutiksraq nalautitqunniġmiñ ilaan allaŋŋuqtuq.
- Ilvit aullaqtitlugu. Savaat saniani aullaqtitlugu apiqsriŋił̣ugu. Iñuich ilaiŋŋuat ilausiñiaġaat savaaq aullaqtillugu, ilauŋiḷḷiqpallu aquvittiŋŋuqtuusi.
- Timigun uvvaluunniit saŋŋitqusraunmun nuġiutilugu. Pisuġumiñaq pisukł̣utiq, atuqtuaqł̣iq, niġiuraq, aqipaiq, uvvaluunniit saŋŋiqsaaġluni aniqł̣iutit aquvittiŋŋuani. NIA uqautiqaqtuq atuqtuaqł̣iŋmun, makpiraŋmun uvvaluunniit pisukł̣utinmun nuġiutigiñaqtugut.
- Ilaan pisuġumiñagaa nalunaiqsilugu. Allakuaġluni piñiaġumi, nalunaiqsilugu. Alzheimer’s Association uqautiqaqtuq sapitqusraullasugiñiaqtutin.
Uummaġiksraqtuġumi, sumik uqautiniaqpak?
Sukkunaiqłutin, nipi saŋŋiqsiġlugu, saŋŋitqusiġlugulu. Alzheimer’s Association uummaġiksrautimik uqautchiani uqautiqaqtuq utaqqilugu apiqsrisuglugu, saŋŋiqsaaġlutin nakuuruamik uqautilutin, malġuŋnik piqpagiksilugu. Uqautit imaatun:
- “Quyanaq, una sapiqnaqtuq. Nutqaqtigu.”
- “Nakuuruamik piñiaqtutin. Uvani iñuuruŋa.”
- “Piviksaqaqpiñ ikayuġlutiŋ allaŋŋuamik?”
- “Cafimigluunniit imiqtukkuk?”
Tavra savaaq nutqaqtilugu uqautchianik anuġaiññiaġumiñaitkik. Uqallautimik ikayuutinik qiñiġñiaqtutin.
Sumik piŋitkumiñaqpak?
Ilanat piñiaġniġit uummaġiksraun ikitqusiñiaġaat.
- Aŋaiyyutigiñiq piquġniġlu. “Atauchsimiḷu” uvvaluunniit “Quviasugiñaqpiuŋ” ikayuuniaŋitchuat.
- Apiqqutiġniq aaqqiḷḷugniġlu. “Iḷisimagikpiuŋ” uvvaluunniit “Naagga, taamna iḷumunŋił̣ł̣uq” sapiqtiŋagaagik.
- Ilvitñun tiguġniq. NIA itqaumautiqaqtuq taamna naunaitkutaaġniq, iñuk iñuunani, allaŋŋuutinik piḷḷugu.
- Qanitqigun tuyuġniq uvvaluunniit sukł̣uni. Alzheimer’s Association uqautiqaqtuq nipimik ikilġuiññiaġitkik, iqsiñiaġitkik, qanitqiññiaġitkik, iḷuviññiaġitkik, tigummiqł̣uiññiaġitkik, kamanaqł̣uiññiaġitkik, nalunaiqsuqiññiaġitkik, aŋaiyyutigiññiaġitkik, uvvaluunniit taimuŋa qiñiŋagaaŋani allaŋŋuqtuiññiaġitkik.
- Kaŋiqsisuutigiñiq. “Uvamnun itqanaiqsivigiñ” iluqatin kaŋiqsisugniaqasi.
- Atiŋnik taliqniq. “Aksuataŋiqsuq” uvvaluunniit “sapiqnaqtuq” piġusaa iḷumun iḷisimanaqł̣uiññiaġaa.
Iñiqsirut atuġumaġumi allamik, qanuq paqiñniaqpak?
Savaam iñuŋniñi titiraqsiuvlugu. NIA uqautiqaqtuq allaŋŋuutinik maliguaqniq ikayuġniaġai kamaksrit taiguqtiḷḷu nalunaiqsiñiaġlugit piġusaa.
Titiraġlugu:
- piviksraq uvlumi;
- suna piviŋagikpiuŋ qanuqlu apiqsriviuŋ;
- suna atuqtuq avatimni (nipi, tikiġutit, TV);
- qanuq siñiġḷuni, niġiḷuni, imiġḷuni, qaquliqlu anaqpagiḷḷuni;
- taiguutit nutaat uvvaluunniit naunaitkutaaġniq nutaq.
Piqut nalunaqsaaqtuat: iñiqsirut uvlup nuŋani 4 p.m.-miñ kinguani, savaam ataupkuani, uvvaluunniit TV-kuaqtuq. Family Caregiver Alliance uqautchiani dementia allaŋŋuutaanik uqaqtuq: iñuk allaŋŋuqtitñiaġutigiññagikput, aglaan ilivut piñiaġniġivut avatigullu allaŋŋuqtitñiaġikput.
Qaquliqa taiguqti uqautiginiqsaġiga iñiqsirut uummaġiksraunlu?
Taiguqti uqautigilugu allaŋŋuut taimuŋa piḷḷiqpata, payyaŋŋuqpata, uvvaluunniit naunaitkutaaġniġmik ilaliuġumi. NIA uqaqtuq allaŋŋuut taimuŋa payyaŋŋuqtuat, aullaqtillugu naunaitkutaaġniq uvvaluunniit taiguuti nutaaq, taiguqtiŋnun qimilguuġniqsaqaqtuat.
Taiguqti qimilguuġlugu qiñiġuvich:
- taimuŋa puqiktuq nalunaiġniq uvvaluunniit allaŋŋuut ikaunranik uvlunilluunniit sivunni;
- anniqsuun nalunaiġutaa, imaŋŋa igḷutuġniq, timigun avataq tigummiqniq, uvvaluunniit nutaaq sapiġniq aullaqtiniġmun;
- uquqtaun uvvaluunniit naunaitkutaaġniġmun nalunaiġutit allat;
- taiguutit nutaat uvvaluunniit allaŋŋuqtuat kingugaani allaŋŋuut piḷḷiqpata;
- savaatigutinik tamainnik quviasuiḷḷiq, qiaġniq uvvaluunniit uniuġniq malġuŋnik savaanik sivuani;
- niġiuiññiq imiqsuiññiqlu.
Alzheimer’s Association uqautiqaqtuq taiguqtimun qiñiñiqsraqaqtuq iñuŋnun allaŋŋuutinik nalunaiġniaqtunun, aullaqtillugu taimuŋa piḷḷiqpata. Family Caregiver Alliance uqautiqaaġmiuq taiguqti sivulliqpaaq apiqsriñiaġlugu, allaŋŋuut timigun piġusaaqtuat. Taiguuti nutaaq aullaqtitniaŋitkik, nutqaqtitniaŋitkik, allaŋŋuqtitniaŋiḷḷu taiguqti uvvaluunniit taiguutinik ilisimaruaq apiqsriŋił̣ugu.
Iñuk anniqsuutimi iḷḷiguuruq, 911-mi ququuġiniaqsi. NIA uqautiqaqtuq ququuġniqti uqautilugu iñuum dementiaqaqtuq.
Savaaqpiŋił̣łuta nakuuruva?
Ii. Ilaani savaaq nakuutqiaq savaaqpiŋił̣ł̣iq: aquvitillugu, argak tigummiqługu, atuqtuaqł̣iŋmik quviasuktamik naalaktuqatigiilugu, uvvaluunniit tiŋmiat igalaakun qiñiġlugit. Taamna kamanaqł̣uiññiqsuiḷḷuq. Aquvitillugu piñiaġniġmi uqautchiaq uqautiqaqtuq nutqaġniq suli, uvvaluunniit aullaqtisuigiñiq, nakuuruġumiñaqtuq.
Apiqqutit iñugiaktut
Savaatigisuiññiaġmi iñiqsraġumi nakuuruva?
Ii, uvlumi atausiŋŋuami. Aquvitlugu iñuuqatigillugu, atuqtuaqł̣iŋmik naalaktuqatigiilugu, uvvaluunniit qiñiqatigiilugu nakuuruq. Iñuk savaatigutinik tamainnik quviasuiḷḷiqpata savaanik amisunik, taiguqtiŋnun uqautilugu, isumalluaqtuŋił̣ł̣u, anniqsuŋił̣ł̣u, alla timigun aŋalatchiġniġumilluunniit piġusaaqtuq.
Sumiñ iñiqsraġumi savaanik uqallautimiñi quviasuktaminnik?
Savaat uqallautimi quviasuktuaq sapiġnaqsiñiaġaaqtuq ilaan dementia atuġumiñaŋi piḷḷugu sapitquniaqsiñiaġai, iñugum kaŋiqsisuġniaqtuq. Ilagiisaa atuġuminaġlugu, imaŋŋa tuuġutit avguġlugit miqłiqtuutigiŋił̣lugit, uvvaluunniit nautchiaq igluqpaksraq qiñiġlugu nautchiaguiñił̣lugu.
Uqautigiuminaqsikpiuk piquvlugu?
Naagga. Iñuŋmik piqugniq dementia sapiqtiŋagaat siaŋŋuġumiñaġniaqtuq uummaġiksrautaaġniġmun. Naagga nalunaiqsilugu, alla uqautilugu, kingulliq atuġuminaġlugu allakuaġlutiŋ uvvaluunniit.
Qaquliqa allaŋŋuut anniqsuutiqpauruq?
911-mi ququuġiniaqsi iñuk anniqsuutimi iḷḷiguuruq uvvaluunniit taimuŋa ikayuġniaqtuq. Taimuŋa puqiktuq nalunaiġniq uvvaluunniit allaŋŋuut payyaŋŋuqtuat ikaunranik uvlunilluunniit sivunni, aullaqtillugu uquqtautaaġniq, naunaitkutaaġniq uvvaluunniit taiguuti nutaaq, taiguqtiŋnun qimilguuġnigili.
Pivikput
Pituutikput ikayuqtigiit suli uuktuutit uvani makpiġaami atukkatigut. Atuniŋat qiñiqtauplutik makpiġaaq nutaŋuqtitaumat.
- Activities · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance