Manma'å'ñao

Taimanu para un huegu yan taotao ni guaha demensia

Ma'aprueba 9 minutos na tinige'Ginen i gurupon Golden Moments · taimanu in tuge'

I åpmam na ineppe

Na’setbe i huegu komo tiempon dos, ti eksåmen. Ayek i tiempon ha’åni ni kalma, fåtto fi’on-ña gi un kuåtto ni tahdong, yan ofresi un huegu ni senlibiånu. Seddi i taotao ni un adadahi para u disidi i paso, cha’-mu kumorehi i linachi ni ti ha na’chatsaga, na’fa’libiånu i huegu gi finenina na señåt na ha’åniñilañ, yan usa i litratu para un kuentusi. Para mientras gof ya-mu ha’. Maole na risuttåt yanggen un para åntes, pat un atan ha’ hamyo.

  • I minagof yan i inachetton i metgot-ña, ti i makomplidu pat i dinanche na ineppe.
  • Preparåyi åntes di un tutuhon: kuåtto ni tahdong, maole na kandet, anteohos yan ineyak gi talanga, apagåyi i TV, yan listo un huegu.
  • Cha’-mu kumorehi i linachi ni ti ha na’chatsaga. Sangåni «Tåya’, ta chagi ta’lo taiguini» pat sige ha’.
  • Na’fa’libiånu i huegu åntes di u guaha frustasion: menos litratu, menos na para u ayek, yan litratu ni ma fa’nu’i.
  • Usa i litratu para un tutuhon istoria ni «Sangåni yo’ put...» imbes di «Un hasso hao...?»
  • Para gi finenina na señåt na ayo o inestotba. Maole na risuttåt yanggen un para åntes, ti linachi.
Gi este na pahina (10 seksion siha)
  1. Håfa i mas maole na manera para in huegu yan taotao ni guaha demensia?
  2. Taimanu para bai hu prepara åntes di in tutuhon?
  3. Taimanu para bai hu kombida gue’ sin presisu?
  4. Kuanto tiempon para un huegu, yan taimanu i paso?
  5. Debi di hu korehi i linachi na ineppe?
  6. Taimanu para bai hu na’fa’libiånu pat hu na’metgot mas ki didide’ i huegu?
  7. Taimanu para bai hu na’kuentusi ginen i huegu?
  8. Kuando para in para?
  9. Siña in huegu gi grupo pat gi bidiu na kuentusi?
  10. Håfa yanggen ti mafunhåyan maole i huegu?

Un maole na huegu yan taotao ni ma’gås-ñiha gi demensia ti taiguihi komo kompetensia. Parehu ha’ yan dos taotao ni manå’cho’cho’ fi’on-ñiha, manmanåtudong gi litratu, manchålek put un sinangån, yan mankuentusi put maseha håfa na asunto. I huegu i rason ha’ para in na’setbe tiempon dos.

Este na giha ha kubre taimanu para un prepara, taimanu para un na’paso i huegu, håfa para un sangån yanggen guaha «linachi», taimanu para un na’fa’libiånu pat un na’metgot mas ki didide’ maseha håyi na huegu, taimanu para un na’kuentusi, yan taimanu para un tingo’ kuando para. Maole este para i huegun-måmi yan para katta, puzzle, yan huegun lamasa ni gaige giya-miyu.

Håfa i mas maole na manera para in huegu yan taotao ni guaha demensia?

Na’fokos gi minagof, ti gi finatto. Ennåo i sentråt na konsehu gi giha put aktibidåt ginen i Alzheimer’s Association: na’setbe i abilidåt ni gaige ha’ gi taotao, ayude gue’ para u tutuhon, cho’gue hao i mas mappot na påtte, ya cha’-mu kritika pat korehi i aktibidåt ni ti ha na’chatsaga.

Gi praktika, kumekeilekña este:

  • Fåtto fi’on-ña, ti gi me’nan-ña. Annai dos hamyo gi fi’on, siña ha’ in li’e’ i pantåya pat i lamasa, ya i inayuda parehu ha’ yan inachetton, ti pigadera.
  • Ofresi un huegu ha’ gi un biahi. Un menu ni meggai na para un ayek siña ha parehu yan eksåmen åntes di u tutuhon håfa.
  • Dalalak i lina’la’-ña. Yanggen malago’ gue’ u tucha i litratu gi otdin-ña, kumuentusi put un litratu dies minutos, pat u para despues di dos na biåhi, ennåo i huegu på’go na ha’åni.
  • Tufong i maole na momento, ti i makomplidu na rånda. Un minagof, un istoria, pat un kalma na media ora, ennåo i risuttåt ni un aligao.

Taimanu para bai hu prepara åntes di in tutuhon?

Unos kuantos minutos na preparasion siña ha na’suha i maså’pet ni ma blema i huegu mismo.

  1. Ayek i mas maole na tiempon ha’åni para gue’. I giha ginen i National Institute on Aging (NIA) put ma’adåpta na aktibidåt ha recomendiendi na planu’i i aktibidåt gi tiempon ha’åni annai mas maole i taotao. Para meggai, gi talu’åni. I pupuengi mas mappot siña; atan kalma na aktibidåt gi pupuengi.
  2. Na’tahdong i kuåtto. Apagåyi i TV yan i rediu, ya huchom i pettan yanggen siña. I Family Caregiver Alliance ha recomendiendi na na’menos i boruka yan i distraksion åntes di un chagi kumuentusi.
  3. Chek i kinemprende finenina. Hånom gi fi’on, i båtde åntes, un maole na siya, yan anteohos yan ineyak gi talanga.
  4. Na’gåsgas i kuåtto. Maole na kandet sin brillantina gi pantåya para mas libiånu ma li’e’ i litratu.
  5. Na’listo i huegu åntes di un fåtto. Baba gue’, ayek i setbisio, yan na’listo i bos hao mismo. Pues bira i pantåya para guiya. Para ayudo put tablet, atan taitai na manera para un usa i tablet pat telifon.
  6. Na’såga i aparåtu. Un stand pat kåha ni ha na’totohge i tablet kumekeilekña na tåya’ nesesita u gogotte, yan mas libiånu para u tucha.

Taimanu para bai hu kombida gue’ sin presisu?

Na’libiånu yan chåda’ i imbitasion. Guaha siha na palabra ni siña maole:

  • «Hu sodda’ unos litratu gi hatdin. Malago’ hao un atan yan guåhu?»
  • «Siña un ayuda yo’ gi este na puzzle? Manå’i yo’.»
  • «Malago’ hao i flores pat i paluma på’go?» (dos na para un ayek mas libiånu kinu un abri na kuestion)
  • «Hu fa’tinas un kåtta para che’lu-mu palao’an. Håyi na kulot para este?»

I Alzheimer’s Association ha sugeri na sangåni i rason i aktibidåt, taiguihi ha’ i para un fa’tinas kåtta para un amigo, sa’ i rason ha na’i bali. I finaisen ayuda lokkue’ maole sa’ ha na’sienti i taotao na bali gue’.

Yanggen ha sangån «ahe’», respeta ha’. Chagi ta’lo masåt atras pat ofresi otro. I gihå-måmi put håfa para un cho’gue yanggen ha sangån «ahe’» ha sanganåyi mas.

Kuanto tiempon para un huegu, yan taimanu i paso?

Seddi i taotao ni un adadahi para u disidi i paso, ya planu’i kåttan na sesion. Tåya’ prubådu na mas maole na apas para un huegu dos. Dos esta sinko na kalma na minutos siña ha un aktibidåt ni kompletu.

  • Nangga mas ki minagof-mu. I NIA ha sangåni na na’i mas tiempon i taotao para u ope, ya chagi cha’-mu u’utot. Tufong esta dies gi hinasso-mu åntes di un ayude.
  • Un paso ha’ gi un biahi. Na’i un kåttan, libiånu na instrukson («Tucha un litratu»), pues nangga. Fa’nu’i imbes di un eksplika: tucha månu na para u tucha.
  • Susuetdo ha’ i deskånso. Yanggen ha para para u kuentusi put un litratu, siña ha nangga i huegu. Ti nesesita in apura.
  • Seddi gue’ para u atan. I NIA ha sangån na guaha taotao ni mas ya-ñiha u ma atan, yan maole ha’ ennåo na disision.

Debi di hu korehi i linachi na ineppe?

Ahe’. I tátut sinetsot na kinorehi siña ha na’sienti i taotao na ha fåfattu, maseha maole i intensio-mu. I Alzheimer’s Association ha recomendiendi na cha’-mu kritika pat korehi i aktibidåt ni ti ha na’chatsaga. Gi un huegu, kasi todu i linachi ti ha na’chatsaga.

Imbes di Chagi este
«Ahe’, linachi ennåo.» «Tåya’, ta chagi ta’lo taiguini.» (ihimplon i NIA ha na’i)
«Ti umachetton ennåo. Atan ta’lo.» Cha’-mu kumuentusi ya chule’ i otro na biåhi-mu, pat «Ai, parehu i kulot i dos.»
«Un hasso hao håyi este?» «Sangåni yo’ put este na litratu.»
«Un cho’gue esta ennåo.» «Maole ennåo. Ta cho’gue ta’lo.»
«Båsta, un tungo’ este.» «Malago’ hao na hu fa’nu’i i uttimo?»

Yanggen un linachi ha na’frustråo gue’, ayude siha gi tahdong. Tucha i dinanche na litratu, chule’ un biåhi hao, pat na’fa’libiånu i huegu gi otro na rånda. Yanggen un sinangån ha fa’nu’i un chistosu na uttimo, chålek yan guiya. Siña mas maole i uttimo-ña.

Taimanu para bai hu na’fa’libiånu pat hu na’metgot mas ki didide’ i huegu?

Adåpta i huegu para i taotao gi ayo na ha’åni, ti para un etiketa. I mismu na taotao siña ha nesesita mas libiånu na bersion gi pupuengi kinu gi talu’åni. I finenina na konsehun i NIA na na’parehu i aktibidåt yan håfa siña ha cho’gue i taotao, ya siguruyi na ha sienti na maole i cho’cho’-ña.

Huegu Na’fa’libiånu Na’metgot mas ki didide’
Picture Pairs Tutuhon yan 4 na tile ya seddi i litratu ma fa’nu’i Mas meggai na tile, pat na’attok i litratu yanggen maole ha’
Find the Same 2 na para un ayek Esta 4 na para un ayek
Sort Together Hågu u gogotte i litratu, guiya u tucha i basket Guiya u tucha i litratu yan i basket
Picture Puzzle 4 na pedåsu, kuentusi put i enteru na litratu finenina 9 na pedåsu
Finish the Saying Fa’nu’i i uttimo, pues sangåni dos hamyo Seddi gue’ para u sangån i uttimo åntes di u tucha
Word Search Imprenta gue’, aligao un palabra dos hamyo, tucha i finenina na lettra Seddi gue’ para u ayek i otro na palabra para u aligao
Coloring Hågu un ayek dos na kulot, guiya u ayek entalo’ i dos Guiya u ayek todu i kulot
Conversation Cards Atan ha’ i litratu dos hamyo Usa i abri na kuestion gi katta
Photo Pairs Unos kuantos na litratu i familiå-mu ni sen gof ya-ñiha Na’hålom mas litratu
Picture Bingo Guaha umayuyuda gi fi’on kada taotao Kada taotao ha marka i katta-ña
Calm Breathing Fåtto ha’ ya atan dos hamyo Håssan dispasio yan guiya

Señåt na mas mappot i huegu: åpmam na inangokko ni parehu ha’ yan inestotba imbes di hinasso, tátut na «ti siña yo’», dumudurok i aparåtu, pat linachi ni ha na’triste gue’. Señåt na siña mas libiånu: aburridu, pat ha sangån na para patgon. Yanggen taiguini, respeta ya tåtti gi otro ni para taotao åmko, taiguihi i word search, un puzzle ni litratu minagahet, pat kuentusi put un litratu gi biåhon-ña na cho’cho’.

Taimanu para bai hu na’kuentusi ginen i huegu?

Usa kada litratu komo imbitasion para u kuentusi, ya chule’ maseha håfa ha sangån komo maole na ineppe. Para meggai na familiå, ennåo i mas maole na påtte gi huegu.

  • Faisen abri na kuestion ni tåya’ linachi na ineppe. «Håfa un ripåra?» «Håyi mas ya-mu?» «Sangåni yo’ put un kusina taiguini.»
  • Sangån finenina hågu. «I biha-hu guaha ga’-ña taiguini.» I istoria-mu ha na’fa’libiånu para guiya lokkue’ u sangån.
  • Dalalak i istoria. Yanggen un litraton kåro ha na’fanhanao hamyo para un istoria put biåhi, i istoria i aktibidåt. Seddi i huegu para u susuetdo.
  • Cha’-mu chechek i dinanche. Gi hinasso put tiempon åntes, mas impottånte i maole na kuentusi kinu i dinanche na detalle. Yanggen matulaika i istoria ginen i uttimo na biahi, gof disfruta i nuebu na bersion.
  • Usa i kuestion ni gaige gi huegu. I Finish the Saying ha tattiyi kada sinangån yan un kuestion para in kuentusi, yan i Conversation Cards ma fa’tinas para este. I Photo Pairs ha usa i litratu i familiå-mu, ya siña ha na’huyong meggai na maole na istoria.

Mas ideha gi gihå-måmi put aktibidåt put hinasso yan konsehålon kuentusi.

Kuando para in para?

Para gi finenina na señåt na ayo pat inestotba, yan mas maole åntes di ennåo. I Alzheimer’s Association ha recomendiendi na para pat tåtti i aktibidåt yanggen humåhnanao i atension pat dumokko i frustasion.

Atan este siha:

  • uuma’å’ak, dumodokko, pat i atadok-ña humåhnanao ginen i pantåya;
  • ti siña ha såga, tumotohge, pat ha faisen para u hånao;
  • ha’åson, kåttan na ineppe, pat «ti maole yo’ gi este»;
  • ha tutucha maseha månu pat ha dudurok i aparåtu;
  • tumånges, må’ñao, pat derepente matulaika i sentimento-ña.

Taimanu para un para maole:

  • Funhåyan gi algo ni libiånu. Un uttimo na che’cho’ ni siña ha cho’gue, pat un uttimo na litratu para in atan.
  • Sangåni put hågu. «Hu nesesita chå gi kafe. Ta para guini?» kumekeilekña na ti parehu yan linachi-ña.
  • Tåtti para algo ni kalma pat para i tataotao. Un kåttan na mamokkat, nengkanno’, dinoble ropa, pat kånta.
  • Sangåni un maole na palabra. «Hu gof magof annai in cho’gue este dos.» Ti inagradesi put «dinanche», låo minagof ha’ gi tiempon dos.

Maole na risuttåt yanggen un para åntes, un tåtti i planu, pat un na’suha i huegu ya un fåtto ha’ dos hamyo.

Siña in huegu gi grupo pat gi bidiu na kuentusi?

Hunggan, yanggen un prepara didide’ mas. Gi un grupo, na’menos i taotao, na’gaige i umayuyuda gi fi’on håyi na nesesita, ya ayek un huegu ni klåru i atension para todu. I Picture Bingo guaha katta para u ma imprenta yan un tågao gi pantåya para grupo. Atan aktibidåt para grupo gi care home para mas.

Gi bidiu na kuentusi, i taotao gi otro na banda siña ha deskribi i litratu mientras guaha gi kuåtto ha tucha. Na’kåttan i kuentusi ya na’familia. I gihå-måmi put tilifon yan bidiu na kuentusi guaha mas na ayudo.

Håfa yanggen ti mafunhåyan maole i huegu?

Guaha ha’åni na tåya’ mumana’maole, yan ti sumåsangån ennåo put hågu pat put guiya. Na’suha i huegu ya chagi ta’lo gi otro na tiempon ha’åni, otro na huegu, pat tåya’ huegu. Meggai na maole na aktibidåt tåya’ koneksion-ña yan pantåya: kånta, dinoble toåya, inatan ålbun litratu, pat un kåttan na mamokkat. Atan i ideha para aktibidåt para mas.

kuestion siha ni' ma'usa

Kuanto tiempon para in huegu?

Tåya’ dinanche na apas. Para meggai na taotao, unos kuantos minutos gof sufisienti, yan guaha ha’åni na un rånda ha’ gof maole. Atan i taotao ni un adadahi, ti i ora, ya para mientras ha malago’ ha’.

Debi di hu sedi gue’ para u gånna pat hu finge na ti hu ripåra i linachi?

Gi un huegu ni hami dos yan ti presisu, tåya’ para u gånna pat u fåttu. Yanggen i linachi ti ha na’chatli’e’ i taotao, seddi ha’ gue’. Yanggen ha na’chatli’e’, ayude siha gi tahdong pat na’fa’libiånu i huegu sin un sanganåyi.

Håfa yanggen mas ya-ña ha atan yo’ annai hu huegu?

Maole ha’ ennåo. I National Institute on Aging ha recomendiendi na seddi i taotao para u atan ha’ yanggen mas ha gof disfruta. Kuentusi put håfa un li’e’ ya kombida gue’ para u tucha pat u ayek maseha amånu na malago’.

Manmana’setbe esti na huegu para u tinekcha i hinasso?

Ahe’. I huegun-måmi manlibiånu na aktibidåt para dos para minagof yan kuentusi. Ti tinekchan hinasso, ti ha mididi håfa, yan ti åmot para i demensia.

Håyi na huegu mas maole para un tutuhon?

Tutuhon gi mas libiånu ni maole para i taotao. I Picture Pairs yan kuåttro na tile ya ma fa’nu’i i litratu, pat i Find the Same yan dos na para un ayek, maole na tutuhon ni mañanña. I Conversation Cards maole yanggen mas ya-ña i taotao kumuentusi kinu u tucha.

Fuente siha

Manma'a'agang ham para i organisasion yan i tinige' siha ni' ha dipende gi este na pahina. Kada unu ma chek annai ma na'fa'nu'i i pahina.

  1. Activities · Alzheimer's Association
  2. Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  3. Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  4. Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance

Listo para un gå'ga'?

Dañkulu na litråtu siha, taya' tiempo, taya' puntu yan taya' para un siña ma'ayek. Manmalago' ham gi i browser-miyu.

Na'i hao este na gå'ga' siha

I libre na app Golden Moments para iPhone, iPad yan Android: dangkolo na baldosa siha, gå'ga' siha ni' guaha litråton familia-mu, yan litråtu siha ni' siña ma cho'gue sin Wi‑Fi. Taya' kuenta, anunsio, timer pat puntos.