Cách cùng chơi trò chơi với người sa sút trí tuệ

Trả lời ngắn gọn

Hãy coi trò chơi là thời gian bên nhau, không phải bài kiểm tra. Chọn lúc êm ả trong ngày, ngồi cạnh nhau trong một căn phòng yên tĩnh và đưa ra một trò chơi đơn giản. Để người thân tự quyết nhịp độ, đừng bao giờ sửa những lỗi vô hại, làm trò chơi dễ hơn ngay khi thấy dấu hiệu căng thẳng đầu tiên, và biến các hình ảnh thành câu chuyện. Dừng lại khi vẫn còn thấy vui. Kết thúc sớm, hoặc chỉ cùng nhau ngồi xem, đều là kết quả tốt.

Mục đích là niềm vui và sự gắn kết, không phải chơi cho xong hay trả lời cho đúng.
Chuẩn bị trước: phòng yên tĩnh, đủ ánh sáng, đeo kính và máy trợ thính, tắt TV, một trò chơi đã sẵn sàng.
Đừng sửa những lỗi vô hại. Hãy nói “Mình thử cách này xem” hoặc cứ chơi tiếp.
Làm trò chơi dễ hơn trước khi sự bực bội tích tụ: ít hình hơn, ít lựa chọn hơn, hình luôn hiện rõ.
Dùng hình ảnh làm điểm khởi đầu cho những câu chuyện với “Kể cho con nghe về…” thay vì “Có nhớ…không?”
Dừng lại ngay khi thấy dấu hiệu mệt mỏi hay buồn bực đầu tiên. Dừng sớm là thành công, không phải thất bại.

Trên trang này (10 mục)

Cách tốt nhất để chơi trò chơi với người sa sút trí tuệ là gì?
Nên chuẩn bị gì trước khi bắt đầu?
Mời người thân thế nào cho không áp lực?
Một ván nên kéo dài bao lâu, và nên chơi nhanh chậm thế nào?
Có nên sửa câu trả lời sai không?
Làm sao để trò chơi dễ hơn hoặc khó hơn?
Làm sao để biến trò chơi thành cuộc trò chuyện?
Khi nào nên dừng?
Có thể chơi theo nhóm hoặc qua cuộc gọi video không?
Nếu trò chơi không hiệu quả thì sao?

Một ván chơi vui vẻ với người sống chung với sa sút trí tuệ không giống một cuộc thi. Đó là hai người ngồi sát bên nhau, chỉ vào các hình ảnh, cùng cười vì một câu tục ngữ, và trò chuyện về bất cứ điều gì nảy ra. Trò chơi chỉ là cái cớ để ở bên nhau.

Hướng dẫn này nói về cách chuẩn bị, cách giữ nhịp độ khi chơi, nên nói gì khi có điều gì đó “sai”, cách làm trò chơi nào cũng dễ hơn hoặc khó hơn một chút, cách biến trò chơi thành cuộc trò chuyện, và cách biết khi nào nên dừng. Những điều này dùng được cho các trò chơi của chúng tôi lẫn bài lá, trò ghép hình và trò chơi trên bàn bạn đã có sẵn.

Cách tốt nhất để chơi trò chơi với người sa sút trí tuệ là gì?

Hãy chú trọng niềm vui, không phải thành tích. Đó là lời khuyên cốt lõi trong hướng dẫn về hoạt động của Alzheimer’s Association: dựa trên những kỹ năng người thân vẫn còn, giúp họ bắt đầu, tự bạn làm nốt những phần khó, và đừng chê trách hay sửa những hoạt động vô hại.

Trên thực tế, điều đó có nghĩa là:

Ngồi cạnh, không ngồi đối diện. Ngồi cạnh nhau, cả hai đều nhìn thấy màn hình hay mặt bàn, và việc giúp đỡ giống như làm cùng một đội hơn là giám sát.
Mỗi lần chỉ đưa ra một trò chơi. Một loạt lựa chọn có thể giống như bài kiểm tra ngay trước khi bắt đầu.
Theo sự dẫn dắt của người thân. Nếu người thân muốn chạm vào các hình theo thứ tự của riêng mình, nói về một hình suốt mười phút, hay dừng sau hai lượt, thì đó chính là trò chơi của hôm nay.
Đếm những khoảnh khắc vui, không đếm số ván đã xong. Một nụ cười, một câu chuyện hay nửa giờ êm ả là kết quả bạn đang tìm.

Nên chuẩn bị gì trước khi bắt đầu?

Vài phút chuẩn bị giúp tránh phần lớn những bực bội mà người ta hay đổ lỗi cho chính trò chơi.

Chọn thời điểm tốt nhất trong ngày của người thân. Hướng dẫn điều chỉnh hoạt động của National Institute on Aging (NIA) gợi ý lên kế hoạch đi chơi và hoạt động vào thời điểm trong ngày khi người thân khỏe khoắn, tỉnh táo nhất. Với nhiều người, đó là giữa buổi sáng. Chiều muộn thường khó khăn hơn; xem hoạt động êm dịu lúc chiều muộn.
Giữ căn phòng yên tĩnh. Tắt TV, radio và đóng cửa nếu được. Family Caregiver Alliance khuyên hạn chế tiếng ồn và những thứ gây xao nhãng trước khi bắt đầu trò chuyện.
Lo cho người thân thoải mái trước. Một cốc nước bên cạnh, đi vệ sinh trước, một chiếc ghế êm, đeo kính và máy trợ thính.
Chiếu sáng đầy đủ. Ánh sáng tỏa đều, không chói trên màn hình giúp nhìn hình ảnh dễ hơn.
Chuẩn bị sẵn trò chơi trước khi ngồi xuống. Tự bạn mở trò chơi, chọn cài đặt và chỉnh âm lượng. Rồi xoay màn hình về phía người thân. Để biết mẹo dùng máy tính bảng, xem cài đặt máy tính bảng hoặc điện thoại.
Dựng thiết bị lên. Một chiếc giá hoặc bao da giữ máy tính bảng đứng thẳng giúp không ai phải cầm, và dễ chỉ tay hơn.

Mời người thân thế nào cho không áp lực?

Hãy mời một cách tự nhiên và để người thân dễ từ chối. Vài câu thường được đón nhận:

“Con tìm được mấy hình khu vườn. Mẹ xem cùng con không?”
“Bố giúp con trò ghép hình này với? Con bí quá.”
“Hôm nay mẹ muốn xem hoa hay xem chim?” (chọn một trong hai dễ hơn một câu hỏi mở)
“Con đang làm tấm thiệp tặng dì. Chỗ này nên tô màu gì hả mẹ?”

Alzheimer’s Association gợi ý giải thích mục đích của hoạt động, chẳng hạn làm thiệp tặng một người bạn, vì có lý do sẽ khiến hoạt động có ý nghĩa. Nhờ giúp đỡ cũng hiệu quả vì nó giúp người thân cảm thấy mình có ích.

Nếu người thân từ chối, hãy chấp nhận. Thử lại sau hoặc đề nghị một việc khác. Hướng dẫn nên làm gì khi người thân nói không của chúng tôi nói kỹ hơn.

Một ván nên kéo dài bao lâu, và nên chơi nhanh chậm thế nào?

Hãy để người thân quyết định nhịp độ, và dự tính những buổi chơi ngắn. Chưa có bằng chứng nào về độ dài lý tưởng cho một trò chơi chung. Hai đến năm phút êm ả đã có thể là một hoạt động trọn vẹn.

Chờ lâu hơn mức bạn thấy tự nhiên. NIA khuyên dành thêm thời gian để người thân phản hồi và cố gắng không ngắt lời. Đếm thầm đến mười trước khi giúp.
Mỗi lần một bước. Đưa ra một hướng dẫn ngắn, duy nhất (“Mẹ chạm vào một hình đi”), rồi chờ. Làm mẫu thay vì giải thích: chỉ vào chỗ cần chạm.
Cứ thoải mái tạm dừng. Nếu người thân dừng lại để nói về một hình, trò chơi có thể chờ. Không cần phải vội.
Để người thân ngồi xem. NIA cho biết có người thích ngồi xem hơn, và đó là một lựa chọn chính đáng.

Có nên sửa câu trả lời sai không?

Không. Nhẹ nhàng sửa sai hết lần này đến lần khác vẫn nói với người thân rằng họ đang làm hỏng, dù bạn có ý tốt. Alzheimer’s Association khuyên đừng chê trách hay sửa những hoạt động vô hại. Trong một trò chơi, gần như lỗi nào cũng vô hại.

Thay vì	Hãy thử
“Không, sai rồi.”	“Mình thử cách này xem.” (một ví dụ NIA đưa ra)
“Hai hình đó không giống nhau. Nhìn lại đi.”	Không nói gì và chơi lượt tiếp theo, hoặc “Ồ, hai hình đều màu đỏ.”
“Có nhớ đây là ai không?”	“Kể cho con nghe về bức hình này đi.”
“Bố làm hình đó rồi mà.”	“Hình đó hay đấy. Mình làm lại nhé.”
“Thôi nào, bố biết câu này mà.”	“Bố muốn con cho xem phần cuối không?”

Nếu một lỗi sai rõ ràng làm người thân bực bội, hãy lặng lẽ giúp. Chỉ vào hình đúng, tự bạn chơi một lượt, hoặc làm trò chơi dễ hơn ở ván sau. Nếu một câu tục ngữ được nối bằng một kết thúc sai mà buồn cười, hãy cùng cười. Biết đâu kết thúc của người thân còn hay hơn.

Làm sao để trò chơi dễ hơn hoặc khó hơn?

Hãy điều chỉnh trò chơi theo người thân trong ngày hôm đó, không theo nhãn giai đoạn. Cùng một người có thể cần phiên bản đơn giản hơn vào buổi tối so với buổi sáng. Lời khuyên đầu tiên của NIA là chọn hoạt động hợp với những gì người thân làm được và giúp họ cảm thấy mình làm được.

Trò chơi	Làm cho dễ hơn	Làm cho khó hơn một chút
Ghép đôi hình	Bắt đầu với 4 ô và để hình luôn hiện rõ	Thêm ô, hoặc úp hình nếu thấy thoải mái
Tìm hình giống	2 lựa chọn	Tối đa 4 lựa chọn
Cùng phân loại	Bạn cầm hình, người thân chỉ vào giỏ	Người thân tự chạm cả hình lẫn giỏ
Ghép tranh	4 mảnh, trò chuyện về cả bức tranh trước	9 mảnh
Nói tiếp câu tục ngữ	Xem phần cuối, rồi cùng nhau đọc	Để người thân nói phần cuối trước khi chạm
Tìm từ chữ to	In ra, cùng tìm một từ, chỉ vào chữ cái đầu tiên của từ đó	Để người thân chọn từ tiếp theo cần tìm
Tranh tô màu	Bạn chọn hai màu, người thân chọn một trong hai	Người thân tự chọn tất cả các màu
Thẻ trò chuyện	Chỉ cùng ngắm hình	Dùng các gợi ý mở trên thẻ
Ghép đôi ảnh	Vài tấm ảnh gia đình được yêu thích	Thêm ảnh
Lô tô hình ảnh	Mỗi người chơi có một người giúp ngồi cạnh	Người chơi tự đánh dấu phiếu của mình
Hít thở thư thái	Chỉ cùng ngồi xem	Thở chậm theo

Dấu hiệu trò chơi quá khó: những lúc ngừng lâu trông lo lắng hơn là đang suy nghĩ, nhiều lần nói “Tôi không làm được”, đẩy thiết bị ra xa, hoặc những lỗi sai làm người thân buồn bực. Dấu hiệu trò chơi có thể quá dễ: chán, hoặc người thân nói trò này trẻ con. Nếu vậy, hãy tôn trọng điều đó và chuyển sang thứ gì đó hợp với người lớn hơn, như tìm từ, ghép một bức ảnh chụp thật, hoặc trò chuyện về một bức hình liên quan đến nghề cũ của người thân.

Làm sao để biến trò chơi thành cuộc trò chuyện?

Hãy dùng mỗi hình ảnh như một lời mời trò chuyện, và coi bất cứ điều gì người thân nói là câu trả lời hay. Với nhiều gia đình, đây là phần hay nhất của việc chơi cùng nhau.

Hỏi những câu mở, không có câu trả lời sai. “Mẹ thấy gì trong hình?” “Mẹ thích hình nào?” “Kể cho con nghe về một căn bếp như thế này đi.”
Kể trước. “Bà ngoại con ngày xưa cũng có một con chó như thế này.” Câu chuyện của bạn giúp người thân dễ kể chuyện của mình hơn.
Theo câu chuyện rẽ sang hướng khác. Nếu hình một chiếc xe dẫn đến câu chuyện về một chuyến đi xa, thì câu chuyện chính là hoạt động. Cứ tạm dừng trò chơi.
Đừng kiểm tra đúng sai. Khi ôn lại kỷ niệm, một cuộc trò chuyện dễ chịu quan trọng hơn chi tiết chính xác. Nếu câu chuyện khác với lần trước, hãy tận hưởng phiên bản mới.
Dùng những gợi ý có sẵn. Nói tiếp câu tục ngữ có một gợi ý trò chuyện sau mỗi câu, và Thẻ trò chuyện được làm ra chính cho việc này. Ghép đôi ảnh dùng chính ảnh gia đình bạn, thứ thường gợi ra những câu chuyện phong phú nhất.

Thêm ý tưởng có trong các hướng dẫn về hoạt động ôn lại kỷ niệm và mẹo giao tiếp của chúng tôi.

Khi nào nên dừng?

Hãy dừng ngay khi thấy dấu hiệu mệt mỏi hay buồn bực đầu tiên, và tốt nhất là sớm hơn một chút. Alzheimer’s Association khuyên nên dừng hoặc đổi hoạt động khi người thân không còn chú ý hoặc bắt đầu bực bội.

Để ý những dấu hiệu:

ngáp, ngồi sụp xuống hoặc mắt rời khỏi màn hình;
cựa quậy, đứng dậy hoặc đòi đi;
thở dài, trả lời cụt lủn, hoặc nói “Tôi kém khoản này lắm”;
chạm lung tung hoặc đẩy thiết bị ra xa;
rơm rớm nước mắt, cáu kỉnh hoặc tâm trạng đột ngột thay đổi.

Cách dừng lại nhẹ nhàng:

Kết thúc bằng điều gì đó dễ. Một lần ghép đôi cuối cùng người thân làm được, hoặc một bức hình cuối để cùng ngắm.
Lấy lý do từ bạn. “Con muốn uống tách trà quá. Mình dừng ở đây nhé?” tránh mọi ngụ ý rằng người thân chơi không tốt.
Chuyển sang việc gì đó có vận động hoặc êm dịu. Đi dạo một chút, ăn nhẹ, gấp quần áo hoặc nghe nhạc.
Nói một lời ấm áp. “Con thích được làm việc này cùng mẹ.” Không khen vì “làm đúng”, chỉ là niềm vui vì được ở bên nhau.

Kết thúc sớm, đổi kế hoạch, hay bỏ trò chơi sang một bên và chỉ ngồi bên nhau đều là những kết quả tốt.

Có thể chơi theo nhóm hoặc qua cuộc gọi video không?

Có, chỉ cần chuẩn bị thêm một chút. Khi chơi theo nhóm, hãy giữ nhóm nhỏ, xếp người giúp ngồi cạnh những ai cần, và chọn một trò chơi có điểm tập trung chung rõ ràng. Lô tô hình ảnh có phiếu in ra và người xướng hình trên màn hình cho nhóm. Xem hoạt động nhóm ở viện dưỡng lão để biết thêm.

Qua cuộc gọi video, người ở đầu dây bên kia có thể tả một hình ảnh trong khi người ở trong phòng chỉ và chạm. Hãy giữ cuộc gọi ngắn và quen thuộc. Hướng dẫn gọi điện và gọi video của chúng tôi có thêm mẹo.

Nếu trò chơi không hiệu quả thì sao?

Có những ngày chẳng điều gì suôn sẻ, và điều đó không nói lên điều gì về bạn hay về người thân. Hãy cất trò chơi đi và thử vào lúc khác trong ngày, một trò chơi khác, hoặc không chơi gì cả. Nhiều hoạt động hay chẳng liên quan gì đến màn hình: âm nhạc, gấp khăn, lật xem album ảnh, hoặc đi dạo một chút. Xem thêm ý tưởng hoạt động của chúng tôi.

Câu hỏi thường gặp

Nên chơi một trò chơi trong bao lâu?

Không có khoảng thời gian nào là đúng. Với nhiều người, vài phút là đủ, và có những ngày chỉ một ván là đủ. Hãy nhìn người thân thay vì nhìn đồng hồ, và dừng lại khi người thân vẫn còn có vẻ thoải mái.

Có nên để người thân thắng hay giả vờ không thấy lỗi sai không?

Trong một trò chơi chung, không áp lực, không có gì để thắng hay thua. Nếu một lỗi sai không làm người thân bận lòng, cứ để vậy. Nếu có vẻ nó làm họ bận lòng, hãy lặng lẽ giúp hoặc làm trò chơi dễ hơn mà không chỉ ra lỗi đó.

Nếu người thân thích ngồi xem tôi chơi hơn thì sao?

Không sao cả. National Institute on Aging gợi ý cứ để người thân chỉ ngồi xem nếu họ có vẻ thích như vậy hơn. Hãy nói về những gì bạn thấy và mời người thân chỉ tay hoặc chọn bất cứ lúc nào họ muốn.

Những trò chơi này có phải là cách kiểm tra trí nhớ không?

Không. Các trò chơi của chúng tôi là những hoạt động chung đơn giản để vui và trò chuyện. Đây không phải bài kiểm tra trí nhớ, không đo lường bất cứ điều gì và không phải cách điều trị sa sút trí tuệ.

Nên bắt đầu với trò chơi nào?

Hãy bắt đầu với trò đơn giản nhất phù hợp với người thân. Ghép đôi hình với bốn ô và hình luôn hiện rõ, hoặc Tìm hình giống với hai lựa chọn, là những khởi đầu nhẹ nhàng. Thẻ trò chuyện rất hợp nếu người thân thích nói chuyện hơn là chạm màn hình.

Nguồn tham khảo

Chúng tôi dẫn liên kết đến các tổ chức và nghiên cứu mà trang này dựa vào. Mỗi nguồn đã được kiểm tra khi trang được cập nhật.

Activities · Alzheimer's Association
Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance