Bí a Ṣe Ń Ṣe Eré pẹ̀lú Ẹni Tí Ó Ní Dementia

Eré rere pẹ̀lú ẹni tí ó ní dementia kò dà bí ìdíje. Ó dà bí ènìyàn méjì tí ó jókòó sún mọ́ ara wọn, tí wọ́n ń tọ́ka sí àwọn àwòrán, tí wọ́n ń rẹ́rìn-ín sí òwe kan, tí wọ́n sì ń sọ̀rọ̀ lórí ohunkóhun tí ó bá wá. Eré kàn jẹ́ ìdí láti lo àkókò papọ̀.

Ìtọ́sọ́nà yìí bo bí a ṣe ń ṣètò, bí a ṣe ń ṣe ìyára eré, ohun láti sọ nígbà tí nǹkan bá “lọ ségesège”, bí a ṣe ń mú eré èyíkéyìí rọrùn tàbí le díẹ̀, bí a ṣe ń sọ ọ́ di ìjíròrò, àti bí a ṣe ń mọ ìgbà láti dúró. Ó ṣiṣẹ́ fún àwọn eré wa àti fún káàdì, àdììtú àti eré orí pátákó tí ẹ ti ní.

Kí ni ọ̀nà tí ó dára jù láti ṣe eré pẹ̀lú ẹni tí ó ní dementia?

Ẹ kọ ojú sí ìgbádùn, kì í ṣe àṣeyọrí. Ìyẹn ni ìmọ̀ràn àkọ́kọ́ láti ìtọ́sọ́nà Alzheimer’s Association lórí àwọn ìgbòkègbodò: ẹ kọ́ lórí ọgbọ́n tí ẹni náà ṣì ní, ẹ ràn án lọ́wọ́ láti bẹ̀rẹ̀, ẹ parí àwọn apá tí ó le fúnra yín, kí ẹ sì má ṣe bẹnu àtẹ́ lù tàbí ṣe àtúnṣe àwọn ìgbòkègbodò tí kò lè pani lára.

Ní ìṣe, èyí túmọ̀ sí:

• Ẹ jókòó lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, kì í ṣe ní òdìkejì. Lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara yín, ẹ̀yin méjèèjì lè rí ojú ìbòjú tàbí tábìlì, ìrànlọ́wọ́ sì dà bí iṣẹ́ ẹgbẹ́ dípò ìṣọ́.
• Ẹ gbé eré kan kalẹ̀ lẹ́ẹ̀kan. Àtòjọ àṣàyàn lè dà bí ìdánwò kí nǹkan kankan tó bẹ̀rẹ̀.
• Ẹ tẹ̀lé e. Bí ó bá fẹ́ tẹ àwọn àwòrán ní ìtẹ̀léra tirẹ̀, sọ̀rọ̀ nípa àwòrán kan fún ìṣẹ́jú mẹ́wàá, tàbí dúró lẹ́yìn ìgbà méjì, ìyẹn ni eré lónìí.
• Ẹ ka àwọn àkókò rere, kì í ṣe àwọn ìgbà tí a parí. Ẹ̀rín, ìtàn tàbí ààbọ̀ wákàtí tí ó parọ́rọ́ ni àbájáde tí ẹ ń wá.

Báwo ni mo ṣe ń ṣètò kí a tó bẹ̀rẹ̀?

Ìṣẹ́jú díẹ̀ ti ìṣètò ń dènà ọ̀pọ̀ ìbínú tí àwọn ènìyàn ń dá eré fúnra rẹ̀ lẹ́bi fún.

1. Ẹ yan àkókò ọjọ́ tí ó dára jù fún un. Ìtọ́sọ́nà National Institute on Aging (NIA) lórí mímú àwọn ìgbòkègbodò bá ipò mu dámọ̀ràn ṣíṣètò ìrìn jáde àti àwọn ìgbòkègbodò fún àkókò ọjọ́ tí ẹni náà wà ní ipò rere jù. Fún ọ̀pọ̀ ènìyàn, ìyẹn ni àárín òwúrọ̀. Ìrọ̀lẹ́ sábà máa ń le jù; ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò parọ́rọ́ fún ìrọ̀lẹ́.
2. Ẹ jẹ́ kí yàrá dákẹ́. Ẹ pa tẹlifíṣọ̀n àti rédíò, kí ẹ sì ti ilẹ̀kùn bí ẹ bá lè ṣe. Family Caregiver Alliance gba níyànjú pé kí a dín ariwo àti àwọn ohun tí ń pín ọkàn níyà kù kí ẹ tó gbìyànjú láti sọ̀rọ̀.
3. Ẹ ṣàyẹ̀wò ìtùnú ná. Ohun mímu nítòsí, lílọ sí ilé ìgbọ̀nsẹ̀ ṣáájú, àga tí ó tura, àti awò ojú àti ẹ̀rọ ìgbọ́ràn lójú ẹ̀.
4. Ẹ jẹ́ kí ibẹ̀ mọ́lẹ̀ dáadáa. Ìmọ́lẹ̀ tí ó mọ́lẹ̀, tí ó dọ́gba láìsí dídán lórí ojú ìbòjú ń jẹ́ kí àwọn àwòrán rọrùn láti rí.
5. Ẹ ṣètò eré náà kí ẹ tó jókòó. Ẹ ṣí i, ẹ yan àwọn ètò, kí ẹ sì ṣètò ìró fúnra yín. Lẹ́yìn náà ẹ yí ojú ìbòjú sí i. Fún àwọn ìmọ̀ràn tábìlẹ́ẹ̀tì, ẹ wo ṣíṣètò tábìlẹ́ẹ̀tì tàbí fóònù.
6. Ẹ gbé ẹ̀rọ náà dúró. Ìdúró tàbí àpò tí ó gbé tábìlẹ́ẹ̀tì dúró ṣánṣán túmọ̀ sí pé kò sí ẹni tí ó ní láti dì í mú, ó sì rọrùn láti tọ́ka sí.

Báwo ni mo ṣe ń pè é láìsí ìdààmú?

Ẹ jẹ́ kí ìpè náà jẹ́ ti àìlábòsí tí ó sì rọrùn láti kọ̀. Àwọn gbólóhùn kan tí ó sábà máa ń dára:

• “Mo rí àwọn àwòrán ọgbà kan. Ṣé ẹ fẹ́ wò wọ́n pẹ̀lú mi?”
• “Ṣé ẹ lè ràn mí lọ́wọ́ pẹ̀lú àdììtú yìí? Ó ti dì mí.”
• “Ṣé ẹ fẹ́ àwọn òdòdó tàbí àwọn ẹyẹ lónìí?” (àṣàyàn méjì rọrùn ju ìbéèrè ṣíṣí lọ)
• “Mò ń ṣe káàdì fún arábìnrin yín. Àwọ̀ wo ni kí èyí jẹ́?”

Alzheimer’s Association dámọ̀ràn ṣíṣàlàyé ète ìgbòkègbodò kan, bíi ṣíṣe káàdì fún ọ̀rẹ́, nítorí pé ìdí kan ń fún un ní ìtumọ̀. Bíbéèrè fún ìrànlọ́wọ́ náà ń ṣiṣẹ́ nítorí pé ó jẹ́ kí ẹni náà nímọ̀lára pé ó wúlò.

Bí wọ́n bá sọ pé rárá, ẹ gbà á. Ẹ tún gbìyànjú lẹ́yìn náà tàbí ẹ fún un ní ohun mìíràn. Ìtọ́sọ́nà wa lórí ohun tí ẹ lè ṣe nígbà tí wọ́n bá sọ pé rárá lọ jìnnà sí i.

Ìgbà wo ni eré yẹ kí ó gbà, báwo sì ni a ṣe yẹ kí a yára tó?

Ẹ jẹ́ kí ẹni náà ṣètò ìyára, kí ẹ sì ṣètò fún àwọn ìpàdé kúkúrú. Kò sí gígùn tí ó dára jù tí a gbé lé ẹ̀rí fún eré tí a jọ ṣe. Ìṣẹ́jú méjì sí márùn-ún tí ó parọ́rọ́ lè jẹ́ ìgbòkègbodò pípé.

• Ẹ dúró pẹ́ ju bí ó ti dà bí àdánidá. NIA gbani nímọ̀ràn láti fún ẹni náà ní àkókò púpọ̀ sí i láti dáhùn àti láti gbìyànjú láti má dá a lẹ́kun. Ẹ ka dé mẹ́wàá nínú ọkàn yín kí ẹ tó ràn án lọ́wọ́.
• Ìgbésẹ̀ kan lẹ́ẹ̀kan. Ẹ fún un ní ìtọ́ni kúkúrú kan (“Ẹ tẹ àwòrán kan”), lẹ́yìn náà ẹ dúró. Ẹ fi hàn dípò ṣíṣàlàyé: ẹ tọ́ka sí ibi tí a ó tẹ.
• Ẹ dúró nígbàkúùgbà. Bí ó bá dúró láti sọ̀rọ̀ nípa àwòrán kan, eré náà lè dúró. Kò sí ìdí láti yára.
• Ẹ jẹ́ kí ó wò. NIA sọ pé àwọn kan fẹ́ràn láti wò, ìyẹn sì jẹ́ àṣàyàn tó tọ́.

Ṣé kí n ṣe àtúnṣe àwọn ìdáhùn tí kò tọ́?

Rárá. Ṣíṣe àtúnṣe sí ẹnìkan léraléra ń sọ fún un pé ó ń kùnà, kódà nígbà tí ẹ bá ní èrò rere. Alzheimer’s Association gbani nímọ̀ràn láti má bẹnu àtẹ́ lù tàbí ṣe àtúnṣe àwọn ìgbòkègbodò tí kò lè pani lára. Nínú eré, fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo àṣìṣe kò lè pani lára.

Bí àṣìṣe kan bá bí i nínú ní kedere, ẹ ràn án lọ́wọ́ ní ìdákẹ́. Ẹ tọ́ka sí àwòrán tó tọ́, ẹ gba ìgbà tiyín, tàbí ẹ mú eré rọrùn ní ìgbà tó kàn. Bí òwe kan bá ní òpin àṣìṣe tí ó dùn, ẹ bá a rẹ́rìn-ín. Òpin tirẹ̀ lè dára jù.

Báwo ni mo ṣe ń mú eré rọrùn tàbí le díẹ̀?

Ẹ mú eré bá ẹni náà mu ní ọjọ́ náà, kì í ṣe orúkọ ìpele. Ẹni kan náà lè nílò ẹ̀yà tí ó rọrùn jù ní ìrọ̀lẹ́ ju ní òwúrọ̀. Ìmọ̀ràn àkọ́kọ́ ti NIA ni láti mú ìgbòkègbodò bá ohun tí ẹni náà lè ṣe mu àti láti rí i dájú pé ó nímọ̀lára pé òun ṣe é.

Àwọn àmì pé eré le jù: àwọn ìdákẹ́ gígùn tí ó dà bí ìdààmú dípò ìrònú, “Mi ò lè” léraléra, títì ẹ̀rọ náà kúrò, tàbí àwọn àṣìṣe tí ó bí i nínú. Àwọn àmì pé ó lè rọrùn jù: sísú, tàbí kí ó sọ pé ó dà bí ti ọmọdé. Bí èyí bá ṣẹlẹ̀, ẹ bọ̀wọ̀ fún un, kí ẹ sì yí padà sí ohun tí ó dà bí ti àgbàlagbà, bíi ìwádìí ọ̀rọ̀, àdììtú fọ́tò gidi, tàbí sísọ̀rọ̀ nípa àwòrán iṣẹ́ rẹ̀ àtijọ́.

Báwo ni mo ṣe ń sọ eré di ìjíròrò?

Ẹ lo àwòrán kọ̀ọ̀kan gẹ́gẹ́ bí ìpè láti sọ̀rọ̀, kí ẹ sì kà ohunkóhun tí ó bá sọ sí ìdáhùn rere. Fún ọ̀pọ̀ ẹbí, èyí ni apá tí ó dára jù nínú ṣíṣeré.

• Ẹ béèrè àwọn ìbéèrè ṣíṣí tí kò ní ìdáhùn tí kò tọ́. “Kí ni ẹ kíyèsí?” “Èwo ni ẹ fẹ́ràn?” “Ẹ sọ fún mi nípa ibi ìdáná bí èyí.”
• Ẹ kọ́kọ́ pín. “Ìyá àgbà mi ní ajá bí èyí.” Ìtàn yín ń mú kí ó rọrùn fún un láti pín ọ̀kan.
• Ẹ tẹ̀lé ìyapa náà. Bí àwòrán ọkọ̀ bá yọrí sí ìtàn nípa ìrìn àjò ojú ọ̀nà, ìtàn náà ni ìgbòkègbodò. Ẹ fi eré náà sílẹ̀ ní ìdúró.
• Ẹ má ṣàyẹ̀wò òtítọ́. Nínú ríránti ìgbà àtijọ́, ìjíròrò dídùn ṣe pàtàkì ju àwọn àlàyé tó péye lọ. Bí ìtàn náà bá yí padà láti ìgbà tó kọjá, ẹ gbádùn ẹ̀yà tuntun náà.
• Ẹ lo àwọn ìpè tí ó wà nínú rẹ̀. Parí òwe náà ń tẹ̀lé òwe kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú ìpè láti sọ̀rọ̀, a sì ṣe Àwọn káàdì ìjíròrò fún èyí gan-an. Àwọn méjì-méjì fọ́tò ń lo àwọn fọ́tò ẹbí tiyín, tí ó sábà máa ń mú àwọn ìtàn tí ó jinlẹ̀ jù jáde.

Àwọn èrò sí i wà nínú àwọn ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn ìgbòkègbodò ríránti ìgbà àtijọ́ àti àwọn ìmọ̀ràn ìbánisọ̀rọ̀.

Ìgbà wo ni ó yẹ kí a dúró?

Ẹ dúró ní àwọn àmì àkọ́kọ́ ti àárẹ̀ tàbí ìbínú, àti dáadáa ṣáájú díẹ̀. Alzheimer’s Association gbani nímọ̀ràn láti dúró tàbí yí ìgbòkègbodò padà nígbà tí àfiyèsí bá ń dínkù tàbí ìbínú ń pọ̀ sí i.

Ẹ ṣọ́ra fún:

• ṣíṣí ẹnu nítorí oorun, wíwọ́ ara sílẹ̀ tàbí ojú tí ń yà kúrò lórí ojú ìbòjú;
• àìnísinmi, dídìde dúró, tàbí bíbéèrè láti lọ;
• mímí ẹ̀dùn, àwọn ìdáhùn kúkúrú, tàbí “Mi ò mọ̀ ọ́n ṣe”;
• títẹ̀ láìnídìí tàbí títì ẹ̀rọ náà kúrò;
• ẹkún, ìbínú, tàbí àyípadà òjijì nínú ìmọ̀lára.

Bí a ṣe ń dúró dáadáa:

• Ẹ parí lórí ohun tí ó rọrùn. Ìbára-mu kan ìkẹyìn tí ó lè ṣe, tàbí àwòrán ìkẹyìn láti wò pẹ̀lú ayọ̀.
• Ẹ jẹ́ kí ó jẹ́ nípa yín. “Mo fẹ́ mu ife tíì kan. Ṣé kí a dúró níbí?” ń yẹra fún èrò èyíkéyìí pé ó ṣe burúkú.
• Ẹ lọ sí ohun ti ara tàbí ohun ìtura. Ìrìn kúkúrú, oúnjẹ kékeré, kíká aṣọ tàbí orin.
• Ẹ sọ ohun gbígbóná. “Mo fẹ́ràn ṣíṣe bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú yín.” Kò sí ìyìn fún “gbígbà á dáadáa”, ayọ̀ nínú àkókò papọ̀ nìkan.

Parí ní kùtùkùtù, yíyí ètò padà, tàbí fífi eré sílẹ̀ àti jíjókòó papọ̀ jẹ́ àwọn àbájáde rere.

Ṣé a lè ṣeré ní ẹgbẹ́ tàbí nípasẹ̀ ìpè fídíò?

Bẹ́ẹ̀ ni, pẹ̀lú ìṣètò àfikún díẹ̀. Ní ẹgbẹ́, ẹ jẹ́ kí ó jẹ́ ènìyàn díẹ̀, ẹ jókòó àwọn olùrànlọ́wọ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹnikẹ́ni tí ó nílò wọn, kí ẹ sì yan eré tí ó ní ìdojúkọ àjọpín tí ó hàn kedere. Bíńgò àwòrán ní àwọn káàdì tí a lè tẹ̀ jáde àti ẹni tí ń pè lórí ojú ìbòjú fún àwọn ẹgbẹ́. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò fún àwọn ẹgbẹ́ ilé ìtọ́jú fún sí i.

Nípasẹ̀ ìpè fídíò, ẹni tí ó wà lórí ìpè lè ṣàpèjúwe àwòrán nígbà tí ẹnìkan nínú yàrá ń tọ́ka tí ó sì ń tẹ̀. Ẹ jẹ́ kí àwọn ìpè kúrú, kí wọ́n sì mọ̀. Ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn ìpè fóònù àti fídíò ní àwọn ìmọ̀ràn sí i.

Kí ni bí eré kan kò bá ṣiṣẹ́?

Àwọn ọjọ́ kan, kò sí nǹkan tí ó bọ́ sí ipò, ìyẹn kì í ṣe àfihàn lórí yín tàbí lórí wọn. Ẹ gbé eré náà kúrò, kí ẹ sì tún gbìyànjú ní àkókò ọjọ́ mìíràn, eré mìíràn, tàbí láìsí eré rárá. Ọ̀pọ̀ ìgbòkègbodò rere kò ní ohunkóhun ṣe pẹ̀lú ojú ìbòjú: orin, kíká táwẹ́ẹ̀lì, wíwo ìwé fọ́tò, tàbí ìrìn kúkúrú. Ẹ wo àwọn èrò ìgbòkègbodò wa fún sí i.