Bìwò am kərma ro kəlanzəna-a sədəna

Bìwò ngəla kam kərma ro kəlanzəna-a sədəna, gasar gairo. Am indi kəla fala-a napkada, foto-a fəletkada, mana hawar kəji-a kashoro sadəkada, kuru awo isənama-a manakada. Bìwò də dalil sa kəltə rokko sədəna.

Kashifutə adəye futu dawartə, futu bìwò-a kərtəna, awo “kuskərə” wakənama-a mana, futu bìwò-a kəsəmtə au gənatəro ngəwutə, futu hawarro faltə, kuru futu sa daptə-a notə-a bayanzəjin. Shi bìwò andeye-a kuru kartə, puzzle, bìwò meza-a nəmma mbejiana-a faidazəna.

Futu ngəlama bìwò kam kərma ro kəlanzəna-a sədəna?

Kəji-a kəltəro hangal gənatə, nasararo gani. Adə shi shawari kura Alzheimer’s Association kərma-a bayanzəna: awo kamdə kamma sədinma-a faidatə, shi badiro banatə, awo zauro-a nəmma de, kuru kərma-a kalaktəgənni au kuskərə gana-a sətəgənni.

Ma’ananzə:

• Kəlanzəro napne, fuwunzəro gani. Kəla fala napkənama, andi samma skrin au meza-a ruwiye, banatə də kəltə-a ro walzəna, kərmai gani.
• Sa falro bìwò fal fane. Kartə ngəwu-a ruyeno kamdə-a jarabtəro lezəyi, bìwò baditəgənniya.
• Futu kəmnzəa gai dəgane. Shi foto-a futu kəmnzəa fəlesəna, foto falro minutə mewu manazəna, au kərtəna indi ngawon dazəna, adəma bìwò ku ye.
• Loktu kəji-a isana-a isabne, bìwò datəna-a gani. Kashifa, hawar, au sa kəlanzə də shiye kənasartəye.

Futu burwon dawartəye?

Dawartə gana minutə laaye kanzali ngəwu-a dazayin, am laaye bìwò-a tuwondima.

1. Sa ngəlamanzə-a fante. National Institute on Aging (NIA) kərma-a dawartəro bayanzəna kərma-a sa shi ngəlaro kərmaiya dəga sədəna. Am laaye-a suro kajiri ngəla. Kausu ngawo zauro walzəna; kərma kəlanzə kausu ngawo-a ruiye.
2. Njimdə-a kəlanzəro de. TV-a rediyo-a zaktə, kuru kənzambunaa cinə-a zaktə. Family Caregiver Alliance mana baditəgənni burwon kəwu-a awo hangal cizəna-a ganaro de-a shawartəna.
3. Burwon kəji-a kəla kuruye. Nji kərinro, njimro letə burwon, kursi kəji, kuru gilás-a kənzə kəngatə-a tǝkkəna.
4. Njimdə-a nur ngəlaro de. Nur ngəla, skrin lan bəltəm bawo, foto-a ngəlaro ruyin.
5. Bìwò-a napkəgənni burwon dawarte. Katəne, kartə-a sauti-a nəmma fante. Daji skrin də shiro faltəgəne. Tablet bayantəro tablet au wayar futu dawartə ruiye.
6. Na’a-a dakkne. Stand au kəwu tablet də-a daajinma, nduma gotənyi, kuru foto fəletə kəsəm.

Futu hangalnzə-a ngəwutəgənniro bowoniye?

Bowotə də kəsəm-a kasaccinro walne. Mana laaye adəgaima banajin:

• “Foto bərəmbe laaye fandəkəna. Wu-a rokko rumiya raamma wa?”
• “Puzzle adəro banasəmiya raamma wa? Wu kasuwunəna.”
• “Ku fure kaskasbe au ngudo-a raamma?” (kartə indi fəletə kəsəmma, koro bayantəro)
• “Yaana nəmbero kartə yitagəkəna. Alabe finma ngəla?”

Alzheimer’s Association kərma-a dalilnzə-a bayantə-a shawartəna, misallo kartə sawa-a yikkə, dalil də maana cin. Banatə koro də ngəla, kamdə faidajinro kərmanzə-a notəro banazəna.

Shi “a’a” canna, kasaccəne. Ngawon kuru manane au awo gade fane. Kashifutə andeye shi “a’a” canna sa dəga sədin-a bayanzəna.

Bìwò də sami dagai dagai, kuru kərtəna fin gai mbeji?

Kolne kamdə kərtəna nzəkko dəgane, kuru sa gana-a ngəmne. Loktu bìwò kəlanzə sədəna kalkalro bawo. Minutə indi au uwu kəlanzə də kərma falro isanzana.

• Taktəgənni-a hangal gənatəro gone. NIA kamdə-a jawawu ciro sa ngəwu-a cinro, kuru kataptəgənniro shawartəna. Banatəgənni burwon kəlanəmbo mewu isabne.
• Sa fal falro. Bayanna fal, gana yikkə (“Foto fal ranne”), daji gone. Bayantəro gani, sədoro: na ranne-a fəletəgəne.
• Sa duwu kolne dawane. Shi foto falro manajinro dazəna, bìwò də dabtəji. Gənatəro dalil bawo.
• Kolne shi kuru ruro. NIA am laaye kuru rutə-a raana, adəma kartə ngəla.

Jawawu kuskərə-a kalaktəgəne wa?

A’a. Kuskərə-a sa sammaro kalaktə, nia ngəlabe-a yikkənadəro, kamdə kasartənyi ro notəro sadin. Alzheimer’s Association kərma gana-a kalaktəgənniro au kuskərə-a yitəgənniro shawartəna. Bìwò lan, kuskərə sammaro zaumaro gani.

Kuskərə də kamdə-a hangalnzə ciwonoa, kəlanzəro banane. Foto kalkallo fəletəgəne, nəmma kərtəna fal de, au bìwò gadero kəsəmtə. Mana hawarbe datə kuskərə faltənaa, rokko kasuro de. Datənzə də kərmai walzəna.

Futu bìwò-a kəsəmtə au ngəwutəye?

Bìwò-a kamdə-a yimbi-a kəranzənaro dawarte, alamaramma darajaro gani. Kam fal, kajiri-a kausu ngawo-a bìwò gade mai. NIA shawari burwoyenzə shiye kərma kamdə rakcə sədinma-a kartə, kuru shi kənasar fəlejənaro.

Bìwò də zauro alamaramanzə: sa ngəwu dabkada amma hangalza kata-a fələjin, “wu rakkinba”-a sa ngəwuro wuljin, na’a-a cattuwuzəjin, au kuskərə shiro kanzali cizayin. Kəsəmmaa alamaramanzə: kəji bawo, au shi tada bìwòye canna. Adə wakkəna, kasaccəne kuru bìwò kam kurabe gadero galle, misallo kalima matə, foto jiliye puzzle, au cida cidanzə kura foto-a hawar.

Futu bìwò-a hawarro faltəye?

Foto fi yaye hawar bedoro faidatə, kuru awo cana sammaa jawawu ngəlaro gone. Yalla laaye-a, adəma kərma bìwòbedəye kənzəmnzəa.

• Koro bayanna, jawawu kuskərə bawo-a koro. “Awi ruminəm?” “Finma raamma?” “Nda kuso adəgaima hawarə wulle.”
• Burwon hawarnəm-a wulle. “Kaka-nye kəri adəgaima mbeji.” Hawarnəm shiro hawarnzə-a wultəro banazəna.
• Hawar gadero kənzəmnzəa lene. Foto mota-a hawar bəlafiya letəbero cizənaa, hawar dəma kərma ye. Bìwò-a kolne dabtəna.
• Jiliro jaraptəgənni. Hawar kənzəmro, mana kəjiye ngəwuma, bayanna jiliro gani. Hawar də falletəna, hawar bərin də-a kənzəmne.
• Koro bìwò lan mbeji-a faidatə. Finish the Saying mana hawarbe kəlanzəro cin, kuru Conversation Cards adəro sadəna. Photo Pairs foto yallanəmbe-a faidazəna, shiye hawar ngəla ngəwu-a cizəna.

Kashifutə gade kərma taktəra-a kuru mana shawari-a lan mbeji.

Sa finma dawiye?

Kəmbu au hangal kənzambun badiyaramma dawane, ngəwusoro burwon. Alzheimer’s Association kərma hangalnzə cizəyia au kanzali badizənama daptəro au faltəro shawartəna.

Ruiye:

• hawamtu, kəla ngaworo tədə, au shim skrin lan cinzəyin;
• na naptənyi, cinowo, au letəro koro;
• yintə kura, jawawu gana, au “wu adə rakkinba”;
• na’a lan randərin au na’a-a cattuwuzəjin;
• sim, hangal zau, au hangal falletə.

Futu ngəlaro daptəye:

• Awo kəsəmma lan dawane. Kalkal dəgənatəna fal, au foto ngəla fal kənasarro ruyena.
• Awo də nəmma ro de. “Shayi ya kərəyekko. Na adə lan dawiye wa?” cənama, shi ngəlaro sədənyi alamaramaro wuljinba.
• Awo kəla-a kəlanzə-a gadero lene. Letə gana, kəmbo, kazəmu naptə, au yirə.
• Mana kəji wulle. “Wu nəm-a rokko adə sədəna kənzəmmana.” Jawawu kalkalro askər gani, sa kəltəro kənzəm-a.

Sa kəji-a daptə, nia faltə, au bìwò-a koltə kuru rokko napkada də samma kənasartə ngəla.

Jamaaro au wayar video lan bìwò sədiye wa?

Aa, dawartə ganabe-a. Jamaa lan, am gana-a kolne, banama maduwunzəbe kəla-a napne, kuru bìwò fal kəltə ngəla-a fante. Picture Bingo kartə kəla do-a kuru bowomabe skrin lan mbeji. Bayanna gadero kərma jamaabe njimro kənzəmbero ruiye.

Wayar video lan, kam bowojinma foto-a bayanzəna, kam njimro kəla-a rujin kuru rannzəna. Bowotə-a gana-a notə-a de. Bayanna gadero wayar-a wayar video-a lan mbeji.

Bìwò də faidatənyiyaa, nda?

Yimbi laaye awo laa lezənyi, adə nəm au shima kasarnzə gani. Bìwò-a gotəne kuru sa gade manane, bìwò gade fane, au bìwò bawo. Kərma ngəla ngəwu skrin-a faidatənyi: yirə, kazəmu naptə, album foto-a rutə, au letə gana. Bayanna gadero kərma kənzəm-a ruiye.