Jak grać w gry z osobą z demencją

Dobra gra z osobą z demencją nie wygląda jak rywalizacja. Wygląda jak dwie osoby siedzące blisko siebie, które wskazują obrazki, śmieją się z przysłowia i rozmawiają o wszystkim, co przyjdzie im do głowy. Gra jest tylko pretekstem do wspólnego czasu.

Ten poradnik podpowiada, jak się przygotować, jakie tempo przyjąć, co powiedzieć, gdy coś pójdzie „nie tak”, jak ułatwić albo trochę utrudnić każdą grę, jak zamienić ją w rozmowę i jak poznać, kiedy skończyć. Sprawdza się przy naszych grach i przy kartach, układankach i grach planszowych, które już macie w domu.

Jak najlepiej grać w gry z osobą z demencją?

Skup się na przyjemności, a nie na osiągnięciach. To główna rada z zaleceń Alzheimer’s Association dotyczących zajęć: opieraj się na umiejętnościach, które bliska osoba nadal ma, pomóż jej zacząć, trudne części dokończ samodzielnie i nie krytykuj ani nie poprawiaj niegroźnych czynności.

W praktyce oznacza to:

• Siadaj obok, a nie naprzeciwko. Siedząc obok siebie, tak samo widzicie ekran lub stół, a pomaganie przypomina pracę zespołową, a nie nadzór.
• Proponuj jedną grę naraz. Menu z wieloma możliwościami może wydawać się testem, zanim cokolwiek się zacznie.
• Podążaj za bliską osobą. Jeśli chce dotykać obrazków we własnej kolejności, rozmawiać o jednym obrazku przez dziesięć minut albo skończyć po dwóch ruchach – taka jest dziś gra.
• Licz dobre chwile, a nie skończone rundy. Uśmiech, opowieść albo spokojne pół godziny – to efekt, o który chodzi.

Jak przygotować się przed rozpoczęciem?

Kilka minut przygotowań zapobiega większości frustracji, którą zwykle przypisuje się samej grze.

1. Wybierz porę dnia, w której bliska osoba czuje się najlepiej. Zalecenia National Institute on Aging (NIA) dotyczące dostosowywania zajęć radzą planować wyjścia i zajęcia na porę dnia, w której osoba czuje się najlepiej. U wielu osób to przedpołudnie. Późne popołudnie bywa trudniejsze; zobacz spokojne zajęcia na późne popołudnie.
2. Zadbaj o ciszę w pokoju. Wyłącz telewizor i radio i, jeśli możesz, zamknij drzwi. Family Caregiver Alliance zaleca ograniczenie hałasu i rozpraszaczy, zanim zaczniesz rozmowę.
3. Najpierw sprawdź wygodę. Picie w zasięgu ręki, wcześniejsze wyjście do toalety, wygodne krzesło oraz założone okulary i aparaty słuchowe.
4. Dobrze oświetl miejsce. Jasne, równe światło bez odblasków na ekranie sprawia, że obrazki łatwiej zobaczyć.
5. Przygotuj grę, zanim usiądziecie. Otwórz ją, wybierz ustawienia i samodzielnie ustaw głośność. Potem odwróć ekran w stronę bliskiej osoby. Wskazówki dotyczące tabletu znajdziesz w poradniku o tym, jak przygotować tablet lub telefon.
6. Postaw urządzenie pionowo. Podstawka lub etui, które utrzymuje tablet w pionie, sprawia, że nikt nie musi go trzymać, a łatwiej jest wskazywać.

Jak zaprosić do gry bez presji?

Niech zaproszenie będzie swobodne i łatwe do odrzucenia. Kilka zwrotów, które zwykle się sprawdzają:

• „Mam tu obrazki z ogrodu. Popatrzysz na nie ze mną?”
• „Pomożesz mi z tą układanką? Nie mogę sobie z nią poradzić”.
• „Wolisz dziś kwiaty czy ptaki?” (wybór z dwóch możliwości jest łatwiejszy niż otwarte pytanie)
• „Robię kartkę dla twojej siostry. Jaki tu dać kolor?”

Alzheimer’s Association radzi wyjaśniać cel zajęcia, np. zrobienie kartki dla przyjaciółki, bo powód nadaje mu sens. Prośba o pomoc też działa, bo pozwala bliskiej osobie poczuć się potrzebną.

Jeśli odmawia, przyjmij to. Spróbuj później albo zaproponuj coś innego. Nasz poradnik o tym, co robić, gdy bliska osoba odmawia, mówi o tym więcej.

Jak długo powinna trwać gra i w jakim tempie grać?

Niech tempo nadaje bliska osoba, a Ty planuj krótkie spotkania. Nie ma opartej na badaniach idealnej długości wspólnej gry. Od dwóch do pięciu spokojnych minut może być pełnym zajęciem.

• Czekaj dłużej, niż wydaje się naturalne. NIA radzi dawać osobie więcej czasu na odpowiedź i starać się nie przerywać. Zanim pomożesz, policz w myślach do dziesięciu.
• Jeden krok naraz. Podaj jedno krótkie polecenie („Dotknij obrazka”) i poczekaj. Pokazuj zamiast tłumaczyć: wskaż, gdzie dotknąć.
• Swobodnie róbcie przerwy. Jeśli bliska osoba zatrzyma się, by porozmawiać o obrazku, gra może poczekać. Nie trzeba się spieszyć.
• Pozwól jej się przyglądać. NIA zauważa, że niektóre osoby wolą patrzeć – i to jest równie dobry wybór.

Czy poprawiać złe odpowiedzi?

Nie. Ciągłe, nawet łagodne poprawianie mówi osobie, że jej się nie udaje, nawet jeśli masz dobre intencje. Alzheimer’s Association radzi nie krytykować ani nie poprawiać niegroźnych czynności. W grze prawie każda pomyłka jest niegroźna.

Jeśli pomyłka wyraźnie frustruje bliską osobę, pomóż po cichu. Wskaż właściwy obrazek, wykonaj ruch samodzielnie albo w następnej rundzie ułatw grę. Jeśli przysłowie dostanie zabawne, „złe” zakończenie, śmiejcie się razem. Jej zakończenie może być lepsze.

Jak ułatwić albo utrudnić grę?

Dopasuj grę do osoby w danym dniu, a nie do nazwy stadium. Ta sama osoba może wieczorem potrzebować prostszej wersji niż rano. Pierwsza rada NIA to dopasować zajęcie do tego, co osoba może robić, i zadbać o to, by czuła, że jej się udaje.

Oznaki, że gra jest za trudna: długie pauzy, w których widać raczej niepokój niż namysł, powtarzane „nie dam rady”, odsuwanie urządzenia albo pomyłki, które wywołują zdenerwowanie. Oznaki, że może być za łatwa: znudzenie albo słowa, że to dziecinne. Jeśli tak się dzieje, uszanuj to i przejdź do czegoś bardziej dorosłego, np. wykreślanki, układanki z prawdziwą fotografią albo rozmowy o zdjęciu związanym z dawną pracą bliskiej osoby.

Jak zamienić grę w rozmowę?

Traktuj każdy obrazek jako zaproszenie do rozmowy, a wszystko, co bliska osoba powie, jako dobrą odpowiedź. W wielu rodzinach to najlepsza część grania.

• Zadawaj otwarte pytania bez złych odpowiedzi. „Co tu widzisz?” „Który ci się podoba?” „Opowiedz mi o takiej kuchni”.
• Ty zacznij od swojej historii. „Moja babcia miała takiego psa”. Twoja opowieść ułatwia bliskiej osobie podzielenie się swoją.
• Idź za dygresją. Jeśli obrazek samochodu prowadzi do opowieści o dawnej wycieczce, to opowieść staje się zajęciem. Zostaw grę wstrzymaną.
• Nie sprawdzaj faktów. We wspominaniu miła rozmowa jest ważniejsza niż dokładne szczegóły. Jeśli opowieść różni się od poprzedniej wersji, cieszcie się nową.
• Korzystaj z wbudowanych podpowiedzi. W grze Dokończ przysłowie po każdym przysłowiu pojawia się pytanie do rozmowy, a Karty do rozmowy powstały właśnie w tym celu. Pary zdjęć korzystają z Waszych rodzinnych zdjęć, które często wywołują najciekawsze opowieści.

Więcej pomysłów znajdziesz w naszych poradnikach o zajęciach ze wspomnieniami i wskazówkach dotyczących komunikacji.

Kiedy skończyć?

Kończcie przy pierwszych oznakach zmęczenia lub zdenerwowania, a najlepiej trochę wcześniej. Alzheimer’s Association radzi przerwać lub zmienić zajęcie, gdy słabnie uwaga albo rośnie frustracja.

Zwracaj uwagę na:

• ziewanie, osuwanie się na krześle albo wzrok uciekający od ekranu;
• wiercenie się, wstawanie albo prośby o wyjście;
• wzdychanie, krótkie odpowiedzi albo „nic mi nie wychodzi”;
• przypadkowe dotykanie ekranu albo odsuwanie urządzenia;
• łzy, rozdrażnienie albo nagłą zmianę nastroju.

Jak dobrze skończyć:

• Zakończ czymś łatwym. Ostatnia para, którą bliska osoba może dopasować, albo ostatni obrazek do podziwiania.
• Powiedz, że to Ty potrzebujesz przerwy. „Mam ochotę na herbatę. Może na tym skończymy?” – tak nie pojawia się nawet cień sugestii, że coś poszło źle.
• Przejdźcie do czegoś ruchowego lub kojącego. Krótki spacer, przekąska, składanie prania albo muzyka.
• Powiedz coś ciepłego. „Miło było robić to razem”. Bez pochwał za „dobre odpowiedzi”, tylko radość ze wspólnego czasu.

Wcześniejsze zakończenie, zmiana planów albo rezygnacja z gry i zwykłe wspólne siedzenie – to wszystko dobre zakończenia.

Czy można grać w grupie albo podczas rozmowy wideo?

Tak, z odrobiną dodatkowych przygotowań. W grupie ograniczcie się do kilku osób, posadźcie pomocników obok tych, którzy ich potrzebują, i wybierzcie grę, na której wszyscy mogą się wspólnie skupić. Bingo obrazkowe ma karty do wydruku i losowanie obrazków na ekranie dla grup. Więcej w poradniku o zajęciach grupowych w domach opieki.

Podczas rozmowy wideo osoba po drugiej stronie może opisywać obrazek, a ktoś w pokoju wskazuje go i dotyka. Niech rozmowy będą krótkie i znajome. Więcej wskazówek znajdziesz w poradniku o rozmowach telefonicznych i wideo.

Co zrobić, gdy gra po prostu się nie sprawdza?

Bywają dni, gdy nic nie wychodzi, i nie świadczy to ani o Tobie, ani o bliskiej osobie. Odłóż grę i spróbuj o innej porze dnia, z inną grą albo w ogóle bez gry. Wiele dobrych zajęć nie ma nic wspólnego z ekranem: muzyka, składanie ręczników, przeglądanie albumu ze zdjęciami albo krótki spacer. Więcej znajdziesz wśród naszych pomysłów na zajęcia.